Đa dạng hoá sản xuất trong phát triển kinh tế nông thôn ở Việt Nam
Nguyễn Ngọc Quang
Phòng Nghiên cứu KTLN - Viện KHLNVN

1. Một vài khái niệm và quan điểm chung về đa dạng hoá sản xuất trong kinh
tế nông thôn
ở nước ta, "đa dạng hoá sản xuất" là cụm từ còn tương đối mới mẻ. Để đưa ra một
khái niệm chính xác và cụ thể vẫn còn rất nhiều bàn luận. Đỗ Kim Chung đã đưa
ra khái niệm và quan điểm chung về đa dạng hoá như sau:
"Đa dạng hoá kinh tế nông thôn là sản xuất ra nhiều loại sản phẩm hàng hoá với
tỷ suất hàng hoá cao, tận dụng triết để các lợi thế so sánh của các hộ, các vùng,
trước hết là nguồn lực đất đai, lao động và các điều kiện tự nhiên ưu đãi để đáp
ứng yêu cầu tại chỗ và góp phần tham gia vào các quá trình phân công và hợp tác
kinh tế trong nội bộ hộ gia đình nông dân cũng như trong phạm vi rộng"
Đồng thời ông cũng đưa ra công thức tính đa dạng hoá có dạng:
Trong đó:
DI: Chỉ số đa dạng hoá (lần)
Yi: Giá trị sản lượng hay sản phẩm hàng hoá của ngành sản xuất thứ i (i = 1 - n)

Theo Đào Thế Tuấn thì đa dạng hoá sản xuất trong kinh tế nông thôn là sự phát
triển đa dạng các cây, con cũng như mở rộng các ngành nghề dựa trên điều kiện
của hộ gia đình sao cho phù hợp với nền kinh tế thị trường và đạt hiệu quả cao.
Theo ông thì đa dạng hoá sản xuất và doanh thu có mối quan hệ chặt chẽ với nhau.
Mối quan hệ này được xác định bằng một chỉ số gọi là chỉ số đa dạng hoá có dạng
:
Trong đó:
D: Chỉ số đa dạng hoá (lần)

Xij: Giá trị sản xuất của ngành thứ j ở hộ thứ i (i="1 n," j="1 n) XJ

: Giá trị bình

hàng hoá với tỷ suất hàng hoá lớn, tận dụng triệt để lợi thế so sánh nhằm đem lại
hiệu quả kinh tế cao, đa dạng hoá kinh tế nông thôn còn làm phân tán các rủi ro
trong sản xuất có thể xảy ra. Không giống như các ngành sản xuất khác, sản xuất
nông nghiệp-nông thôn phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố nhất là điều kiện tự nhiên
nên có tính rủi ro cao.
Để hiểu rõ thêm về bản chất của đa dạng hoá kinh tế nông thôn chúng tôi tiến hành
làm rõ mối quan hệ giữa đa dạng hoá với một số hình thức sản xuất khác như: tập
trung hoá, chuyên môn hoá, phân tán hoá.
2. Mối quan hệ giữa đa dạng hoá, tập trung hoá, chuyên môn hoá và phân tán
hoá
Đến đây, một câu hỏi đặt ra là tại sao trong vài năm gần đây, nhất là từ sau Nghị
quyết 5 Đại hội VII (6-1993), chúng ta lại nhắc nhiều đến đa dạng hoá kinh tế
nông thôn, trong khi đó ở một số nước tiên tiến trên thế giới khi nông nghiệp,
nông thôn đi vào thâm canh thì việc chuyên môn hoá sản xuất lại được đẩy mạnh.
Để trả lời câu hỏi này, trước hết phải nhìn nhận nó trong điều kiện lịch sử nhất
định. Đối với Việt Nam, nông nghiệp - nông thôn nước ta thực chất mới ở giai
đoạn đầu của sự phát triển kinh tế hàng hoá, khi mà khả năng áp dụng khoa học kỹ
thuật tiên tiến chưa cao thì việc đa dạng hoá vẫn là một xu thế cần cho sản xuất .
Vậy thì đa dạng hoá kinh tế nông thôn có quan hệ gì với chuyên môn hoá, tập
trung hoá? Đa dạng hoá kinh tế nông thôn có phải là phân tán hoá sản xuất ? Giữa
chúng, liệu có sự thống nhất hay mâu thuẫn?
1. "Tập trung hoá" là quá trình đầu tư thêm tư liệu sản xuất và lao động nhằm
mục tiêu mở rộng quy mô tăng năng lực sản xuất và đạt hiệu quả cao hơn.
Từ khái niệm trên ta có thể thấy: tái sản xuất càng được thực hiện mạnh mẽ bao
nhiêu thì quá trình tập trung hoá sản xuất càng diễn ra nhanh chóng bấy nhiêu.
Trong nông nghiệp nông thôn, tập trung hoá cũng là một xu thế tất yếu, nó ra đời
là do đòi hỏi của phân công và hợp tác lao động xã hội.
Nhờ tập trung hoá mà quy mô, năng lực sản xuất của mỗi đơn vị sản xuất kinh
doanh được lớn lên nhanh chóng, làm sản xuất phát triển mạnh hơn, hiệu quả đạt
được cao hơn. Tuy nhiên, do đặc điểm riêng của sản xuất nông nghiệp nông thôn

phát triển sản xuất, tăng thu nhập cho các cơ sở và cho người lao động ở nông
thôn.
Chuyên môn hoá góp phần đẩy nhanh qúa trình sản xuất hàng hoá trong lĩnh vực
nông nghiệp - nông thôn, nhờ đó tăng được khả năng phân công và hợp tác quốc tế
trong lĩnh vực sản xuất và tiêu thụ các loại sản phẩm này.
3. "Phân tán hoá" được quan niệm là việc chia nhỏ các tư liệu sản xuất, nguồn
vốn và lao động nhằm mục tiêu sản xuất ra nhiều loại sản phẩm phục vụ chủ yếu
cho nhu cầu của đơn vị sản xuất, sản phẩm không mang tính hàng hoá, hiệu quả
mang lại không cao
Trong nền kinh tế quan liêu bao cấp trước đây, sản xuất mang tính tự cung tự cấp
cao, các sản phẩm sản xuất ra chỉ phục vụ cho nhu cầu tại chỗ, "thị trường" đối
với người dân là một cụm từ hoàn toàn xa lạ. Tư tưởng tự cấp tự túc theo người
nông dân cho đến tận ngày nay. Sản xuất mang tính chất "manh mún" với nhiều
loại sản phẩm nhưng không mang tính hàng hoá. Đây chính là bản chất cố hữu của
tiểu nông vì vậy việc thay đổi tư tưởng của họ là rất khó đòi hỏi phải dần dần.
*Từ đây ta đi đến một số kết luận sau:
- Chuyên môn hoá và tập trung hoá sản xuất trong nông nghiệp nông thôn là một
tất yếu khách quan do yêu cầu của sự phân công lao động xã hội. Tuy nhiên, tập
trung hoá, chuyên môn hoá trong nông nghiệp-nông thôn không thể tiến hành cao
độ như trong công nghiệp được mà phải có sự kết hợp hài hoà với đa dạng hoá. Sở
dĩ như vậy vì:
+ Trong nông nghiệp đất đai là tư liệu sản xuất chủ yếu không thể thay thế. Giữa
các vùng do điều kiện tự nhiên khác nhau nên các loại đất, cơ cấu của đất và chất
lượng của nó cũng khác nhau. Dẫn đến các loại cây trồng và vật nuôi ở các vùng
khác nhau là khác nhau. Thậm chí ngay trong một vùng, một cơ sở sản xuất kinh
doanh cũng có nhiều loại đất khác nhau, chất lượng của cùng một loại đất cũng
khác nhau, do vậy mà không thể chuyên trồng 1 loại cây nào đó mà phải có sự đa
dạng sao cho phù hợp với chất lượng đất và điều kiện của vùng.
+ Sản xuất nông nghiệp mang tính thời vụ cao, do đó chỉ có thực hiện chuyên môn
hoá, tập trung hoá kết hợp với phát triển đa dạng mới giảm được tính thời vụ trong

chất lượng tốt, chủng loại phong phú.
+ Sản phẩm của phân tán hoá đơn thuần chỉ phục vụ nhu cầu cho đơn vị sản xuất
nên chắc chắn sản phẩm sẽ không có chất lượng như đa dạng hóa
Như vậy ta thấy, giữa đa dạng hoá và phân tán hoá tuy có sự giống nhau về hình
thức nhưng lại hoàn toàn khác nhau về kết quả và hiệu quả mang lại.
Từ thực tiễn nước ta, có thể khẳng định rằng nền kinh tế nông thôn trước mắt cũng
như lâu dài vẫn chiếm một vị trí hết sức quan trọng trong việc phát triển kinh tế
của quốc gia. Việc phát triển mạnh mẽ đa dạng kinh tế nông thôn vừa là biện pháp
có tính quy luật vừa xuất phát từ điều kiện tự nhiên cụ thể của từng địa phương,
từng vùng sinh thái khác nhau để thúc đẩy quá trình tăng trưởng và phát triển kinh
tế.
Tài liệu tham khảo
1. Đào Thế Tuấn - Kinh tế hộ nông dân - NXB Nông nghiệp-1994.
2. Đỗ Kim Chung - Vấn đề đa dạng hoá kinh tế nông thôn-Bài trình bày tại khoa
kinh tế-Trường ĐHNNI -Tháng 5-1996).
3. Nguyễn Trung Quế - Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn vùng Đồng bằng
Sông Hồng- NXBNN 1994.
4. Econometrics - Fulbrigh program - Ho Chi Minh National Ecomomic
University-1999.
5. Kế hoạch tổng thể nghiên cứu nông nghiệp (Phần lâm nghiệp) - Bộ Nông
nghiệp và Phát triển nông thôn - 2000.
Summary
Diversified production in development of the rural economy in Vietnam
In our country, the concept " Diversified production" is still relatively new. To
have an accurate and concrete concept, much discussion is still needed. In a
subjective view some researches have advanced their own concept and point of
view on " Diversified production".
In recent years, especially after the dissemination of the Resolution 5 of the III
Party's Congress we frequently mention the diversification of the rural economy.
Then is there any contradiction between "diversification" and "centralization", "