Phân chia lập địa đất cát ven biển
Đặng Văn Thuyết
Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam
Đối với vùng cát ven biển, do địa hình, địa mạo thay đổi, đất cát khô, rời rạc dễ bị
di động do gió thổi và nước chảy kéo cát trôi. Bên cạnh đó chế độ nước của đất cát
phụ thuộc vào địa hình vì thế các loài cây cỏ tự nhiên rất nhạy cảm với từng loại
đất. Điều đó chứng tỏ rằng lập địa đất cát ven biển có sự thay đổi đáng kể và ảnh
hưởng đến sự xuất hiện của cây cỏ và sinh trưởng của cây trồng khi mực nước
ngầm nông hay sâu, bị ngập hay không ngập nước mùa mưa, địa hình thoát nước
hay đọng nước, đất cát di động hay cố định, Việc phân chia nhóm, dạng lập địa
đất cát trên cơ sở đó giúp lựa chọn loài cây, các biện pháp kỹ thuật phù hợp để
canh tác có hiệu quả với từng dạng đất cát ven biển có ý nghĩa rất quan trọng trong
việc sử dụng đất.
1. Các căn cứ và tiêu chí phân chia:
Có 4 tiêu chí liên quan trực tiếp tới điều kiện hình thành và quyết định tính sử
dụng đất là địa hình địa mạo, chế độ nước, loại đất và thực vật chỉ thị được lựa
chọn làm căn cứ phân chia nhóm, dạng lập địa đất cát ven biển:
a.Địa hình địa mạo:
Địa hình địa mạo biểu hiện độ cao, hình thái bề mặt và mức độ ổn định của cát,
gồm 3 dạng chính:
* Đụn cát di động (I): Là dạng địa mạo không ổn định, luôn thay đổi vị trí và hình
dạng, được hình thành trên nền cát mới khô rời, có hình thái bề mặt phức tạp, tuỳ
theo điều kiện hình thành 3 dạng phụ:
(1) Đụn bãi nằm nghiêng: Dốc về biển, phân bố liên tục dọc bờ biển.
(2) Đụn gò lượn sóng: Phân bố thành dải rộng hẹp khác nhau, nơi có gió địa hình
chi phối chủ đạo.
(3) Đụn cồn hình muôi úp: Dốc thoải về hướng gió chính và dốc mạnh ở hướng
ngược lại, là dạng cát di động mạnh do gió.
* Cồn cát (II):Địa mạo tương đối ổn định, đã cố định hoặc bán cố định nhờ che
chắn, bao phủ của lớp thảm cây cỏ hoặc cây trồng có 3 dạng phụ:
(4) Dạng cồn đĩa úp: Thấp, rộng, thoải, thường được cố định bởi cỏ quăn

Nước mặt và nước ngầm thể hiện chế độ nước của đất cát ven biển, được chia ra
các mức: (A) không ngập (nước ngầm ở sâu); (B) ẩm ướt mùa mưa; (C) ẩm ướt
quanh năm, chua; (D) ẩm ướt quanh năm, ít chua; (Đ) bán ngập mùa mưa; (E)
ngập thường xuyên.
Trong 6 dạng trên thì ở vùng cát ven biển Bắc Trung bộ dạng A chiếm diện tích
lớn hơn cả và gắn với nạn cát bay. Trong tổng 22.152ha đất tự nhiên ở vùng cát
Nam Quảng Bình thì có tới 73,7% thuộc lập địa không ngập, các dạng còn lại chỉ
chiếm 26,3%.
c. Loại đất:
Dựa vào điều kiện hình thành, đặc trưng hình thái và kết quả phân tích tính chất
của đất, trên vùng cát ven biển Bắc Trung bộ có 11 loại đất chính:
(1) Cát trắng vàng di động sát biển.
Đất có màu trắng hơi vàng, 96 — 99% là cát, chỉ có 2— 2,5% limon và 1 — 2%
sét, 0,63% chất hữu cơ và 0,02% đạm tổng số, 0,25 — 0,4% lđl/100g Ca
++
, Mg
++
;
có phản ứng gần trung tính (pH = 6,8). Loại này có lợi thế về độ phì so với các đất
cát khác, do vậy tuy chưa có thực vật định cư ngoài lác đác vài đám rau muống
biển nhưng nếu được trồng thì phi lao mọc tốt.
(2) Cát trắng di động ở vùng giữa.
Đất màu trắng hơi vàng không có cây che phủ với 98% là cát, không có hạt sét nên
độ rời rạc cao, khả năng giữ nước kém, pH ="4,8-5,0," mùn < 0,06%, đạm <
0,002%. P
2
O
5
và K
2

++
trao đổi, P
2
O
5
và K
2
O dễ tiêu
đều thấp. Đất này tuy đã cố định nhưng độ phì vẫn kém.
(5) Cát vàng bãi cố định.
Đất có màu vàng giống đất cồn cát vàng, địa hình khá bằng phẳng, rộng và cao
nên không bị ngập và có mực nước ngầm ở sâu. Cũng có đủ 3 thành phần cát 93-
94%, limon 4-6% và riêng hạt sét tăng theo chiều sâu từ 0,8 đến 5,6%, có lớp phủ
cỏ quăn, một số nơi có trảng truông cây bụi. Đất hơi chua (pH = 4,1-4,4), mùn 0,3-
0,6% và đạm đều khá hơn (0,02-0,04%). Ca
++
, Mg
++
trao đổi, P
2
O
5
và K
2
O dễ tiêu
rất thấp. Nhờ khả năng dính kết của cát tăng nên khó bị di động do gió và nước.
Nếu giải quyết được chế độ nước và đầu tư thâm canh sẽ nâng cao khả năng sử
dụng của đất.
(6) Cát trắng xám, bãi cố định.
Đất có màu trắng xám, bằng phẳng, rộng và cao nên mực nước ngầm sâu. Có rừng

, K
2
O, khả năng hấp phụ đều có hàm lượng đáng
kể trừ Ca
++
và Mg
++
. Hơn nữa, có chế độ nước bán ngập và mực nước ngầm nông
nên thuận lợi cho canh tác nông nghiệp.
(8) Cát xám trắng, chua, bãi cố định.
Màu đất xám đen trên nền cát mới được bồi tụ do cát bị lấn lấp ở nơi thấp do gió
và nước mang lại. Cũng có hơn 98% là cát và 1,4-1,6% limon, đất thường chua, có
nơi ít chua (pH = 4,5-5,1), mùn, đạm, P
2
O
5
, K
2
O tuy không cao nhưng thuộc loại
khá, dung tích hấp thụ cao ở tầng mặt (3,6 lđl/100g). Lợi thế chính của đất này là
luôn ẩm có nơi bị ngập nên có thể làm bãi chăn thả hoặc cải tạo để canh tác nông
nghiệp. Một số nơi đã trồng phi lao nhưng không lên líp nên cây thường bị chết do
ngập nước.
(9) Cát trắng xám ít chua, bãi cố định.
Đất có màu xám trắng hình thành trên nền cát mới ở các bãi cát thấp của hệ thống
các suối trước khi chảy ra biển bị bồi lấp do nước đưa cát trở lại biển. Mùa mưa
chỉ bị ngập tạm thời, mùa khô vẫn có nước rỉ ngầm nên luôn ẩm và thường được
lên luống trồng khoai lang. Đất vẫn có 95-97% cát, 3,0-4,0% limon và sét, ít chua
hơn (pH= 5,0-5,2), mùn, đạm, P
2

Tóm lại:Mặc dù đất cát ven biển đều có trên 90% là cát và nghèo xấu nhưng mỗi
dạng đất đai, lập địa có những biến động độ phì khác nhau, đó chính là cơ sở để
đưa ra hệ thống biện pháp trồng rừng và sử dụng đất phù hợp.
d. Thực vật chỉ thị:
Có hơn 60 loài cây cỏ thường gặp ở vùng cát ven biển Bắc Trung bộ. Đối với
vùng cát ven biển, thực vật rất nhạy cảm với đất đai lập địa. Các dạng lập địa khác
nhau bởi địa hình địa mạo, loại đất, chế độ nước thì có những nhóm loài thực vật
chủ yếu mọc tự nhiên chỉ thị cho dạng lập địa đó. Vì vậy, dựa vào nhóm loài cây
cỏ ưu thế xác định được dạng lập địa tương ứng. Chúng được phân chia thành 8
dạng:
(a) Không cỏ cây:
Thường gặp ở các đụn, cồn cát cao ở vùng ngoài và vùng giữa bị di động mạnh do
gió và hầu như chưa có thực vật định cư. Dạng này có tới 3.944ha, chiếm 14,2%
diện tích vùng cát Nam Quảng Bình. (Hình 1)
(b) Cỏ lông chông, muống biển, bạc trôốc (bạc đầu):
Các loại cỏ này chủ yếu mọc trên các cồn cát mới hình thành ở sát biển. (Hình 2)
(c) Cỏ chịu khô hạn: Gồm các loại cỏ quăn đỏ, cỏ quăn trắng, cỏ lá,… (Hình 3)
mọc ở các bãi cát cao, không bao giờ ngập nước, có mực nước ngầm sâu, tương
đối rộng và bằng phẳng. Phi lao trồng trên dạng lập địa có các loại cỏ chỉ thị này
thường sinh trưởng và phát triển kém.
(d) Cỏ chịu ẩm, phèn:Loại này chiếm diệntích rất lớn, có nơi gần như thuần cỏ rư-
ời cao 50-70cm mọc dày đặc (Hình 4), có chỗ xen mua bà, thanh hao phân bố chủ
yếu ở vùng ngoài. Sinh khối tươi cỏ rười đạt 50 tấn/ha trong đó phần trên mặt đất
13-25 tấn/ha và phần dưới mặt đất đạt 25-37 tấn/ha.
(e)Cỏ ưa ẩm:Có ống, cỏ gấu, mọc ở các bãi cát bằng cao nhưng đủ ẩm, không bị
ngập nước.
(f) Cây bụi chịu ẩm, phèn: Gồm mua bà (Hình 5), thanh hao (Hình 6), tràm bụi,
mọc rải rác ở bãi cát ẩm ướt quanh năm, đất thường chua, phèn.
Gồm quýt dại, mẫu đơn, găng, dó niệt, thường mọc trên các cồn cát bán cố định,
có mực nước ngầm sâu, gặp khá nhiều ở vùng cát Nam Quảng Bình.

chịu
khô
Cỏ
chịu
ẩm
Cỏ a
ẩm
Bụi
chịu
ẩm
Bụi
chịu
khô
Tr
ảng
truông
rú
Địa
hình,
địa
mạo

Chế độ
nước
Loại
đất
A b c d đ e g h
A.
Không
ngập

IIA3h

II.
Cồn
cát c
ố
định

A.
Không
ngập
4. Cát
trắng
xám
- - IIA4c

- - - IIA4g

IIA4h

A.
Không
ngập
5. Cát
vàng
- - IIIA5c

- - - IIIA5g

-

ớt quanh
8. Cát
trắng
- - - - IIIC8đ

IIIC8e - -
năm,
chua
xám,
chua
D. ẩm -
ướt
quanh
năm, ít
chua
9. Cát
xám
trắng,
ít chua
- - - - IIID9đ

- - -
Đ. Bán
ngập
10. Cát
trắng
xám
gần
trung
tính

Tài liệu tham khảo
Đào Công Khanh, Đặng Văn Thuyết, (1997). Báo cáo nghiên cứu khả thi: Khảo
sát và quy hoạch trồng rừng vùng cát NamQuảng Bình, Dự án ARCD Quảng
Bình.
Summary
Based on topography, morphology, water regime, soil type and plant indicators,
the coastal sandy region of North Central Vietnam is classified into 3 site groups
with 21 types. Group I (shifting sand dunes) and group II (fixed sand dunes) have
8 site types without water logging, deep water tables, difficult for production.
Group III is fixed sandy area with 13 site types, water regime is more favourable,
some site types are without water-logging (IIIA5c, IIIA6c), and some types are
water-logged such as IIID9d, IIID,IIIC8d. This is a group of site types more
favourable for agricultural production. Thus the use of group I and II is mainly
directed to protection forest establishment, group III is mainly for agricultural
production combined with environment protection.