LUẬN VĂN:
Tăng cường pháp chế XHCN trong hoạt động
thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt
động tư pháp của Viện kiểm sát nhân dân
thành phố Hà Nội
Mở đầu
1. Tính cấp thiết của đề tài
Pháp chế xã hội chủ nghĩa (XHCN) là một trong những nguyên tắc cơ bản làm nền
tảng cho việc tổ chức và hoạt động của các cơ quan trong bộ máy nhà nước XHCN. Nguyên
tắc pháp chế đòi hỏi việc tổ chức và hoạt động của các cơ quan nhà nước trước hết phải dựa
cơ sở cho tổ chức và hoạt động của hệ thống các cơ quan tư pháp, bảo đảm
mọi vi phạm pháp luật đều bị xử lý, mọi công dân đều bình đẳng trước pháp
luật.
Củng cố kiện toàn bộ máy các cơ quan tư pháp, phân định lại thẩm
quyền xét xử của Tòa án nhân dân, từng bước mở rộng thẩm quyền xét xử sơ
thẩm cho Tòa án nhân dân huyện. Đổi mới tổ chức, hoạt động của Viện kiểm
sát nhân dân, các cơ quan điều tra, cơ quan thi hành án và các cơ quan tổ chức
bổ trợ tư pháp.
Nghị quyết Đại hội lần thứ IX của Đảng cũng xác định:
Cải cách tổ chức, nâng cao chất lượng và hoạt động của các cơ quan
tư pháp, nâng cao tinh thần trách nhiệm của cơ quan và cán bộ tư pháp trong
công tác bắt, giam, giữ, truy tố, xét xử, thi hành án, không được để xảy ra
những trường hợp oan sai. Viện kiểm sát nhân dân thực hiện tốt chức năng
công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Sắp xếp lại hệ thống Tòa án nhân dân,
tổ chức lại Cơ quan điều tra và Cơ quan thi hành án theo nguyên tắc gọn đầu
mối.
Trên cơ sở chủ trương của Đảng, Quốc hội nước Cộng hòa XHCN Việt Nam
khóa X tại kỳ họp thứ 10 đã thông qua Nghị quyết về việc sửa đổi một số điều của Hiến
pháp năm 1992. Theo đó, chức năng của VKSND là: "thực hành quyền công tố và kiểm sát
các hoạt động tư pháp". Để thực hiện chức năng theo Hiến pháp quy định, hệ thống
VKSND phải đổi mới cả về tổ chức và phương pháp hoạt động sao cho phù hợp với điều
kiện và hoàn cảnh mới.
Trong hoàn cảnh đó, việc tăng cường pháp chế XHCN không chỉ là một nhiệm
vụ mà còn là một quan điểm cơ bản có tính nguyên tắc chỉ đạo việc tiếp tục cải cách bộ
máy nhà nước nhằm xây dựng và hoàn thiện bộ máy Nhà nước Cộng hòa XHCN Việt
Nam nhằm đảm bảo thắng lợi cho quá trình đổi mới và phát triển đất nước. Để tăng
cường pháp chế, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, không chỉ xây dựng và hoàn chỉnh
hệ thống pháp luật, mà quan trọng hơn là tổ chức thực hiện pháp luật, bảo đảm cho pháp
luật được thực hành thường xuyên và nghiêm chỉnh, đấu tranh kiên quyết với những hành
cường pháp chế XHCN đã trở thành quan điểm chính thống và nhất quán được thể hiện
trong các văn kiện của Đảng ta qua nhiều kỳ Đại hội; quan điểm đó cũng đã được thể
hiện trong nhiều tác phẩm của các đồng chí lãnh đạo cao cấp của Đảng và Nhà nước.
Đồng thời, vấn đề pháp chế XHCN và tăng cường pháp chế XHCN đã trở thành một nội
dung khoa học có vị trí không thể thiếu trong giáo trình Lý luận chung về Nhà nước và
Pháp luật của các trung tâm đào tạo Chính trị - Pháp lý như: Học viện Chính trị Quốc gia
Hồ Chí Minh, Đại học Quốc gia Hà Nội (khoa Luật), Đại học Luật Hà Nội v.v
Hiện nay vấn đề "tăng cường pháp chế XHCN"đã trở thành một nguyên tắc hiến
định, chính vì vậy nó đã thu hút được sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà khoa học
pháp lý; có nhiều công trình nghiên cứu khoa học về pháp chế và tăng cường pháp chế
XHCN gần đây đã được công bố như:
- Luận án TS Luật học của Nguyễn Phùng Hồng về "Tăng cường pháp chế
XHCN trong hoạt động của lực lượng công an nhân dân trên lĩnh vực bảo vệ an ninh
quốc gia ở nước ta hiện nay", Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, 1994.
- Luận án TS học Luật học của Quách Sỹ Hùng về "Tăng cường pháp chế về kinh
tế trong quản lý nhà nước nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta
hiện nay", Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, năm 1996.
- Luận án TS Luật học của Nguyễn Nhật Hùng về "Tăng cường pháp chế XHCN
trong lĩnh vực bảo vệ sức khỏe nhân dân ở nước ta hiện nay", Học viện Chính trị Quốc
gia Hồ Chí Minh, năm 1996.
- Luận văn Thạc sĩ Luật học của Nguyễn Huy Bằng về "Tăng cường pháp chế
XHCN trong lĩnh vực giao thông đường bộ ở nước ta hiện nay", Học viện Chính trị Quốc
gia Hồ Chí Minh, 2001.
Và nhiều công trình khoa học của nhiều tác giả khác.
Như vậy, vấn đề pháp chế và tăng cường pháp chế XHCN trong một số lĩnh vực
cụ thể đã được nhiều nhà khoa học nghiên cứu và làm sáng tỏ. Tuy nhiên, về pháp chế và
tăng cường pháp chế XHCN trong lĩnh vực hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm
sát các hoạt động tư pháp của VKSND thì chưa có công trình nghiên cứu nào đề cập một
cách toàn diện.
Luận văn được thực hiện trên cơ sở các phương pháp nghiên cứu của triết học
Mác - Lênin như: phương pháp kết hợp lý luận với thực tiễn; phương pháp phân tích và
tổng hợp; phương pháp nghiên cứu lịch sử, cụ thể và toàn diện. Ngoài ra, luận văn cũng
sử dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học cụ thể khác như: phương pháp lôgic, các
phương pháp so sánh, đối chiếu, thống kê, mô hình hóa
6. Đóng góp mới của luận văn
- Hệ thống hóa và góp phần làm sáng tỏ thêm lý luận về pháp chế XHCN trong hoạt
động thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp.
-
Lần đầu tiên đánh giá có hệ thống về pháp chế XHCN trong hoạt động thực hành
quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp VKSND thành phố Hà Nội.
- Đề xuất một số giải pháp khả thi nhằm tăng cường pháp chế XHCN trong hoạt
động thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp.
7. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung luận văn
gồm 3 chương, 7 tiết.
Chương 1
cơ sở lý luận về pháp chế và pháp chế
trong hoạt động thực hành quyền công tố
và kiểm sát các hoạt động tư pháp
1.1. Cơ sở lý luận chung về pháp chế xã hội chủ nghĩa
1.1.1. Khái niệm pháp chế XHCN
Pháp chế XHCN là một khái niệm khoa học được hình thành trong nền khoa học
pháp lý XHCN. ở nước ta đã từ lâu, pháp chế XHCN không chỉ được quan tâm về khái
niệm mà đã trở thành nguyên tắc chỉ đạo trong hoạt động lãnh đạo của Đảng Cộng sản
Việt Nam đối với Nhà nước, nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Nhà nước cũng như
hoạt động của công dân trong đời sống xã hội. Hiện nay chúng ta đang xây dựng Nhà
thông thường của xã hội bấy nhiêu. Lúc đó pháp chế ấy xuất hiện như một
nhân tố độc lập mà lý do tồn tại và cơ sở của sự tiến triển sau này của nó
không phải xuất phát từ những điều kiện kinh tế mà từ chính những nguyên
nhân sâu sắc của bản thân nó hay có thể nói ra từ khái niệm về ý chí [38, tr.
752].
Phát triển tư tưởng pháp chế của C. Mác và Ph. Ăngghen, V.I. Lênin đã đề cập rõ
nét tư tưởng pháp chế XHCN ở nhiều bài nói, bài viết trong đó có thể kể đến những tác
phẩm tiêu biểu như: "Sơ thảo đề cương nghị quyết về tuân thủ pháp luật", "Bàn về chế độ
song trùng trực thuộc và pháp chế’, "Thư gửi công dân và nông dân về việc đánh thắng
Côn-tsắc" Và chúng ta có thể nói rằng, V.I. Lênin chính là người đầu tiên đã đưa ra các
luận điểm cơ bản về pháp chế XHCN.
Trong các tác phẩm của mình, Lênin đã đưa ra nhưng luận điểm cơ bản về pháp
chế. Không những thế, Người còn cho rằng, việc thực hiện pháp luật là một chế độ trong
đời sống xã hội. Nó là vấn đề thường xuyên phải chăm lo. Pháp chế phải là một chế độ
tuân thủ pháp luật của nhà nước cách mạng. Lênin yêu cầu phải thiết lập một nền pháp
chế thống nhất trong toàn nước cộng hòa. Người cũng quan tâm đến cơ chế bảo đảm
pháp chế được tôn trọng trong đó có nhấn mạnh "nhà nước và mọi công dân phải chịu
kiểm sát" mà sự kiểm sát này được giao cho một cơ quan không tổ chức theo mô hình
"song trùng trực thuộc".
V.I. Lênin là người đầu tiên đưa ra các luận điểm cơ bản về pháp chế XHCN.
Ngay từ năm thứ hai của nhà nước Xô viết, Lênin đã viết "Sơ thảo đề cương quyết định
về việc tuân thủ đúng pháp luật" - Đề cương này đã trở thành cơ sở đề ra nghị quyết về
việc tôn trọng nghiêm chỉnh pháp chế. Năm 1922, trong bức thư "Bàn về chế độ trực thuộc
song trùng và pháp chế", Lênin đã đưa ra những luận điểm cơ bản làm cơ sở cho pháp
chế XHCN. ở đây, Người đã nêu lên những nội dung cơ bản về pháp chế XHCN.
Trong bối cảnh cách mạng Nga mới thành công, một chính sách kinh tế, một đạo
luật, sắc lệnh được ban hành và thực hiện là một cuộc đấu tranh giai cấp hết sức gian khổ.
Bên cạnh sự thù địch của các thế lực phản cách mạng còn là sự cản trở của bệnh hành
chính quan liêu trong bộ máy nhà nước và hiện tượng không tuân thủ các đạo luật của
xã hội.
1.1.1.2. Tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng ta về pháp chế XHCN
ý tưởng về việc xây dựng một Nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân và
tăng cường pháp chế không phải gần đây mới được đề cập tới, mà từ lâu đã được Chủ
tịch Hồ Chí Minh và Đảng ta quan tâm và chú trọng. Trong tư tưởng Hồ Chí Minh về con
đường của cách mạng Việt Nam, từ năm 1919, Nguyễn ái Quốc (Hồ Chí Minh) đã nói lên
tiếng nói của các dân tộc thuộc địa trong đó có Việt Nam về khao khát một xã hội thực sự
có luật pháp và những thiết chế cần thiết cho sự duy trì và thi hành pháp luật:
"Bẩy xin Hiến pháp ban hành
Trăm điều phải có thần linh pháp quyền".
Đây là một trong 8 yêu sách mà Nguyễn ái Quốc gửi cho các nước đồng minh tại
Hội nghị Vessailles năm 1919. Và trên cơ sở nhận thức được vai trò vô cùng quan trọng
của Hiến pháp trong việc xây dựng và củng cố một Nhà nước kiểu mới, nhằm phát huy
các quyền tự do, dân chủ của nhân dân và bảo đảm quyền lực nhà nước thực sự thuộc về
nhân dân, trong cuộc họp đầu tiên của Chính phủ nước Việt Nam độc lập - Nhà nước
Việt Nam dân chủ cộng hòa, ngày 03/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói:
Trước chúng ta đã bị chế độ quân chủ chuyên chế cai trị, rồi đến chế
độ thực dân không kém phần chuyên chế, nên nước ta không có Hiến pháp.
Nhân dân ta không được hưởng quyền tự do dân chủ. Chúng ta phải có một
Hiến pháp dân chủ. Tôi đề nghị Chính phủ tổ chức càng sớm càng hay cuộc
Tổng tuyển cử với chế độ phổ thông đầu phiếu.
Dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Chủ tịch Hồ Chí Minh, sau một thời gian ngắn,
ngày 09-11-1946, bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa đã được
Quốc hội khóa I thông qua.
Kể từ khi nước Việt Nam dân chủ cộng hòa và bản Hiến pháp đầu tiên của nước
Việt Nam độc lập ra đời cho đến nay, trong suốt hơn 50 năm dưới sự lãnh đạo của Đảng
Cộng sản Việt Nam, Nhà nước ta trong mọi thời kỳ phát triển khác nhau của đất nước
không chỉ chú trọng tới việc ban hành Hiến pháp và các văn bản pháp luật khác mà còn
luôn đòi hỏi sự chấp hành và thi hành nghiêm chỉnh Hiến pháp và pháp luật.
toàn quốc lần thứ IV, Đảng ta đã khẳng định:
Quyền làm chủ tập thể của nhân dân bằng Nhà nước dưới sự lãnh đạo
của Đảng phải được xác định bằng Hiến pháp và pháp luật. Sức mạnh và nội
dung cơ bản của pháp chế XHCN chính là quyền làm chủ tập thể của nhân dân.
Cần tăng cường pháp chế XHCN, làm cho mọi hoạt động của các cơ quan Nhà
nước đi vào khuôn phép và quy chế nghiêm chỉnh, thật sự tôn trọng quyền làm
chủ tập thể và đảm bảo quyền lợi của công dân.
Pháp luật phải quy định rõ quyền lợi và nghĩa vụ của công dân, đòi
hỏi công dân phải làm tròn nghĩa vụ, phải tuân theo pháp luật. Đối với những
người không tự giác thì phải cưỡng chế và bất cứ ai vi phạm pháp luật đều phải
xử phạt thích đáng [6, tr. 146- 147].
Rõ ràng là trong giai đoạn này, tư tưởng pháp chế XHCN của Đảng ta không
những được xác định rõ hơn về vai trò, nội dung mà còn được quan tâm đến cả cơ chế đảm
bảo. Một mặt nhằm phát huy quyền làm chủ tập thể của nhân dân; mặt khác là thực hiện sự
cưỡng chế đối với các hành vi vi phạm pháp luật.
Đến Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ V thì vấn đề tăng cường pháp chế XHCN
đã được đề cập một cách trực diện. Đó là: "Tăng cường pháp chế XHCN là một yêu cầu
cấp thiết để nâng cao hiệu lực quản lý của nhà nước, bảo đảm quyền làm chủ tập thể của
nhân dân lao động" [7, tr. 114]. Không những thế trong văn kiện của Đại hội còn nêu lên
vấn đề "khắc phục cho được tình hình không bình thường là nhiều luật và pháp lệnh được
ban hành không được thi hành nghiêm chỉnh, thậm chí không được thi hành" [7, tr. 115].
Nhiều biện pháp nhằm tăng cường pháp chế XHCN đã được đưa ra trong đó đáng chú ý
là "đưa việc giáo dục về pháp luật vào các trường học, các cấp học, xây dựng ý thức sống
có pháp luật và tôn trọng pháp luật" [7, tr. 115]. Bên cạnh đó là việc tăng cường công tác
kiểm tra, thanh tra, giải quyết khiếu tố và yêu cầu cán bộ, đảng viên gương mẫu thi hành
pháp luật, đi đầu trong cuộc đấu tranh chống các hành vi vi phạm pháp luật, tăng cường
pháp chế XHCN.
Đến Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI thì trong Nghị quyết đã chỉ rõ: "Trong
điều kiện Đảng cầm quyền, mọi cán bộ, bất cứ ở cương vị nào, đều phải sống và làm việc
Pháp chế XHCN là sự đòi hỏi sự tuân thủ và chấp hành pháp luật đối với các cơ
quan nhà nước, các cán bộ nhân viên trong các cơ quan nhà nước và các tổ chức và nhân
viên của các tổ chức chính trị - xã hội và mọi công dân.
Cùng với sự ra đời của khái niệm pháp chế XHCN, ngày nay với sự phát triển
của khoa học pháp lý các khái niệm, phạm trù pháp lý nói chung và pháp chế nói riêng đã
được xây dựng hoàn thiện hơn; phản ánh thực tế khách quan của đời sống nhà nước và xã
hội. Trong sự hoàn thiện khái niệm pháp chế, nội dung chủ yếu đã được làm rõ là "ranh
giới" của hiện tượng pháp luật với tư cách là hệ thống các quy phạm pháp luật và hiện
tượng của hệ thống các quan hệ xã hội được điều chỉnh bằng pháp luật. Trong thực tế
định nghĩa về pháp chế có tính khoa học được nhiều người thừa nhận và ghi vào sách
giáo trình môn Lý luận chung về Nhà nước và pháp luật là: "Pháp chế XHCN là chế độ
của đời sống chính trị xã hội trong đó Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật; các cơ
quan nhà nước; các tổ chức chính trị; các tổ chức chính trị - xã hội; các đơn vị kinh tế và
mọi công dân đều phải tôn trọng và thực hiện Hiến pháp, pháp luật; mọi vi phạm pháp
luật đều bị xử lý".
Trong nền khoa học pháp lý Xô viết, các khái niệm, phạm trù pháp lý khác cũng
hình thành và phát triển. Trong đó phải kể đến các khái niệm gần gũi với khái niệm pháp
chế như: Thực hiện pháp luật và trật tự pháp luật. Thực hiện pháp luật là quá trình hoạt
động có chủ định của các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật nhằm làm cho pháp luật
được thực hiện trong cuộc sống. Quá trình hoạt động đó bao hàm các dạng hành vi thực
hiện pháp luật như: Tuân thủ pháp luật, chấp hành pháp luật, sử dụng pháp luật và áp
dụng pháp luật. Như thế hệ thống quy phạm pháp luật của Nhà nước thông qua chế độ
thực hiện pháp luật đã được chuyển hóa thành pháp chế.
Như vậy, quan điểm cơ bản từ trước tới nay vẫn coi: "Pháp chế chính là sự đòi
hỏi mọi cơ quan nhà nước, cán bộ công chức nhà nước, các tổ chức chính trị, các tổ chức
chính trị - xã hội và các tổ chức kinh tế cũng như mọi công dân đều phải nghiêm chỉnh
thực hiện pháp luật trong hoạt động của mình". Theo đó, định nghĩa này tập trung nhấn
mạnh nội dung cơ bản đó là sự tuân thủ nghiêm chỉnh pháp luật của mọi chủ thể pháp
luật.
một cơ chế điều chỉnh pháp luật khiếm khuyết. Hay pháp luật khi được ban hành nhưng
không được các chủ thể pháp luật chấp hành và tuân thủ hoặc được thi hành nhưng không
thực sự nghiêm minh thì trật tự xã hội sẽ bị đảo lộn, xã hội rơi vào trạng thái vô pháp chế.
Hậu quả tất yếu sẽ là tình trạng xã hội với các mặt đời sống phát triển không bình thường,
các quyền và lợi ích hợp pháp của người dân không được đảm bảo. Do đó, vấn đề mấu
chốt là: pháp luật chỉ thực sự có hiệu lực khi nó dựa trên nền tảng vững chắc của pháp
chế, bên cạnh đó pháp chế chỉ có thể được củng cố và tăng cường trong điều kiện một hệ
thống pháp luật hoàn chỉnh, đồng bộ.
Trước sự vận động không ngừng của đời sống xã hội, quan điểm trên đây về
pháp chế XHCN dường như đã không còn mang tính chính xác khoa học cao. Quan điểm
đó vẫn đúng nhưng chưa thực sự đủ. Hiện nay đang phổ biến một quan điểm khoa học
cho rằng: "Pháp chế là sự hiện diện của một hệ thống pháp luật cần và đủ để điều chỉnh
các quan hệ xã hội, làm cơ sở cho sự tồn tại một trật tự pháp luật và kỷ luật, là sự tuân thủ
và thực hiện đầy đủ pháp luật trong tổ chức và hoạt động của Nhà nước, của các cơ quan,
đơn vị, tổ chức và đối với công dân" [49, tr. 680].
Trong định nghĩa này có mấy nội dung chính yếu sau đây:
- Sự hiện diện của một hệ thống pháp luật; và hệ thống pháp luật này là điều kiện
cần và đủ cho sự tồn tại một trật tự pháp luật và kỷ luật.
- Tổ chức và hoạt động của Nhà nước, của các cơ quan, đơn vị, tổ chức và mọi
công dân phải tuân thủ và thực hiện đầy đủ, nghiêm chỉnh pháp luật.
Cách tiếp cận thứ nhất cho ta thấy một cách nhìn cận cảnh về pháp chế, nói một
cách khác, định nghĩa thứ nhất về pháp chế là một định nghĩa hẹp về pháp chế. Cách tiếp
cận thứ hai hàm chứa định nghĩa hẹp về pháp chế đồng thời có bổ sung hai nội dung mới
cho ta một cái nhìn bao quát hơn về pháp chế XHCN. Cách tiếp cận này đáp ứng được
những đòi hỏi hiện nay của lý luận cũng như thực tiễn là phải trả lời câu hỏi: pháp chế
dựa trên cơ sở nào, để làm gì và duy trì nó như thế nào. Nó cho chúng ta một định nghĩa
rộng về pháp chế.
Định nghĩa này trước hết đã trực tiếp xác định vai trò vô cùng quan trọng của
một hệ thống pháp luật hoàn chỉnh trong vai trò là nền tảng của việc thiết lập pháp chế
từng có hai quan niệm để lý giải mối quan hệ giữa pháp chế và trật tự pháp luật. Quan
niệm thứ nhất coi trật tự pháp luật là yếu tố cấu thành của pháp chế. Quan niệm thứ hai
có thể là hợp lý hơn khi cho rằng trật tự pháp luật không phải là yếu tố bên trong trùng
khớp với nội hàm pháp chế mà trật tự pháp luật là mục đích của pháp chế, là hiệu quả của
quá trình thiết lập và tăng cường pháp chế.
Tóm lại, trong lịch sử ra đời, tồn tại, phát triển của mỗi nhà nước có một lịch sử
ra đời, tồn tại của pháp luật và pháp chế tương ứng. Thấu suốt trong dòng lịch sử đấu tranh
chống lạm dụng quyền lực, độc đoán chuyên quyền từ phía nhà nước và chống tư tưởng
còng như hoạt động vô chính phủ, coi thường pháp luật của công dân nhằm đảm bảo cho
pháp luật thực sự ngự trị trong đời sống nhà nước và đời sống xã hội; thành lập nên một
trật tự pháp luật theo ý chí và mục đích của giai cấp thống trị xã hội.
Từ sự phân tích trên có thể rút ra định nghĩa pháp chế XHCN như sau: Pháp chế
XHCN là một chế độ đặc biệt của đời sống chính trị - xã hội, trong đó tất cả các cơ quan
nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, nhân viên nhà nước, nhân viên các tổ chức xã
hội và mọi công dân đều phải tôn trọng và thực hiện pháp luật một cách nghiêm chỉnh,
triệt để và chính xác.
1.1.2. Những nguyên tắc của pháp chế XHCN
Ngày nay Đảng ta đang chủ trương xây dựng một Nhà nước pháp quyền Việt
Nam XHCN của dân, do dân, và vì dân. Trong quan niệm về nhà nước pháp quyền có
nhiều điểm trùng hợp với quan niệm về pháp chế. Thí dụ, các yêu cầu về một hệ thống
pháp luật tương đối hoàn chỉnh; về tính tối cao của Hiến pháp và các đạo luật; về sự tuân
thủ nghiêm chỉnh pháp luật của các chủ thể; về sự tôn trọng và bảo đảm các quyền công
dân. Tuy nhiên, quan niệm về Nhà nước pháp quyền có nội dung rộng hơn. Nó bao hàm
cả vấn đề trách nhiệm qua lại giữa nhà nước và công dân, công dân và nhà nước, vấn đề
trách nhiệm của quốc gia trong việc thực hiện các cam kết quốc tế, v.v… Đặt vấn đề từng
bước xây dựng Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam là đáp ứng được các đòi hỏi của một
xã hội đang chuyển sang nền kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước, đồng thời
cũng đáp ứng được đòi hỏi của một quốc gia đổi mới muốn làm bạn với tất cả các nước
pháp là đạo luật mang tính tối cao, do Quốc hội ban hành và là đảm bảo cao nhất của
pháp chế. Điều này được chính Hiến pháp qui định: "Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội
chủ nghĩa Việt Nam là luật cơ bản của Nhà nước, có hiệu lực pháp lý cao nhất. Mọi văn
bản pháp luật khác phải phù hợp với Hiến pháp". Bản thân Hiến pháp cũng được xây
dựng và ban hành theo một trình tự thủ tục riêng theo qui trình lập hiến với yêu cầu phải
được 2/3 số đại biểu Quốc hội biểu quyết tán thành. Về vấn đề này, để đảm bảo tính
thống nhất của pháp luật, tính tối thượng của Hiến pháp và quan trọng hơn để tăng cường
pháp chế XHCN cần sớm khắc phục những sai lầm cơ bản, những biểu hiện vi hiến. Như
việc các cơ quan hữu quan đã đưa cả nội dung sửa đổi Hiến pháp 1992 vào các chương
trình lập pháp năm 2000 và năm 2001 của Quốc hội để rồi nội dung này được thông qua
theo qui trình lập pháp (chỉ cần quá 1/2 số đại biểu Quốc hội tán thành) thay vì lẽ ra phải
được thông qua theo một qui trình lập hiến (yêu cầu phải được 2/3 số đại biểu Quốc hội
biểu quyết tán thành theo đúng qui định tại Điều 147 Hiến pháp 1992).
1.1.2.2. Mọi chủ thể đều có nghĩa vụ phải chấp hành pháp luật
Nguyên tắc này đòi hỏi phải đưa những yêu cầu của pháp luật vào thực tế đời
sống; mọi chủ thể cần phải xử sự phù hợp với pháp luật. Mọi người đều bình đẳng trước
pháp luật, bất cứ chủ thể nào có hành vi vi phạm pháp luật đều bị truy cứu trách nhiệm
pháp lý. Pháp chế XHCN xa lạ với những biểu hiện phân biệt đối xử và đặc quyền, đặc
lợi, không cho phép lạm dụng chức vụ, quyền hạn lẩn tránh hoặc cố tình làm trái pháp
luật.
Để tránh tình trạng hệ thống pháp luật của Nhà nước đã được ban hành đáng kể
nhưng chấp hành không nghiêm, trước hết Nhà nước mà cụ thể trong đó là các cơ quan
trong bộ máy nhà nước, các cán bộ công chức phải nghiêm chỉnh thi hành và chấp hành
pháp luật. Nhà nước chỉ được làm những gì luật cho phép nhằm hạn chế tối đa sự lạm
quyền trong tổ chức cũng như hoạt động của bộ máy nhà nước. Đối với các chủ thể pháp
luật khác ngoài nhà nước thì được làm tất cả trừ những gì luật cấm. Đó là cơ sở pháp lý
vững chắc đảm bảo cho các quyền tự do dân chủ của công dân được thực hiện.
1.1.2.3. Bảo đảm tính tối cao của hiến pháp và các đạo luật
Điều 146 Hiến pháp năm 1992 quy định: "Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ
bảo đảm các quyền và lợi ích hợp pháp của người dân. Bởi trong Nhà nước pháp quyền
XHCN, thì pháp luật, các cơ quan thi hành pháp luật và pháp chế XHCN luôn là chỗ dựa
vật chất và tinh thần của người dân trong việc tìm đến công lý và công bằng.
1.1.2.6. Tính pháp chế thống nhất với tính hợp lý và sự công bằng
Giữa pháp chế và tính hợp lý có mối liên hệ chặt chẽ, vì pháp luật XHCN thể
hiện chính sách có cơ sở khoa học của Đảng và là ý chí của đại đa số các tầng lớp nhân
dân. Bởi vậy, các quy phạm pháp luật mang tính công bằng và hợp lý. Tính pháp chế đòi
hỏi mọi hoạt động phải trong khuôn khổ pháp luật và không trái với pháp luật. Không
một sự vi phạm pháp luật nào có thể biện hộ bằng tính hợp lý. Sự lạc hậu của những quy
phạm pháp luật trước yêu cầu mới của cuộc sống không làm đình chỉ hiệu lực của nó. Chỉ
những cơ quan nhà nước có thẩm quyền mới có quyền sửa đổi các quy phạm đó.
1.1.2.7. Tuân thủ nghiêm chỉnh kỷ luật nhà nước và xã hội
Trong xã hội ta, những yêu cầu cơ bản của kỷ luật nhà nước, kỷ luật xã hội và
cách thức bảo đảm nó được xác định trong những văn bản pháp luật. Mặt khác, sự tuân
thủ pháp luật là một trong những yêu cầu quan trọng nhất của kỷ luật nhà nước và kỷ luật
xã hội. Để đảm bảo tính tổ chức của các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội, cần phải
chấp hành nghiêm chỉnh kỷ luật nhà nước.
1.2. Pháp chế xã hội chủ nghĩa trong hoạt động thực hành quyền công tố và
kiểm sát các hoạt động tư pháp ở nước ta
Pháp chế XHCN là một khái niệm pháp lý sâu rộng. Xét về hình thức, hiện
tượng, pháp chế XHCN là trạng thái hành vi pháp lý (hành vi hành động và không hành
động) phù hợp với quy định của pháp luật của tất cả các chủ thể tham gia các quan hệ
pháp luật. Xét về bản chất, pháp luật của một nhà nước quy định bản chất của chế độ
Copyright: Tài liệu đại học ©