ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
ĐỀ CƯƠNG BÀI GIẢNG MÔN TRIẾT HỌC
CHƯƠNG TRÌNH CAO HỌC
CHƯƠNG XI
LÝ LUẬN VỀ NHÀ NƯỚC
LÝ LUẬN VỀ NHÀ NƯỚC
VÀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN
VÀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN
XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
NGƯỜI BIÊN SOẠN
PGS.TS. NGUYỄN TẤN HÙNG
TS. LÊ HỮU ÁI
NỘI DUNG CHƯƠNG XI
NỘI DUNG CHƯƠNG XI
I.
I.
NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA LÝ LUẬN VỀ
NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA LÝ LUẬN VỀ

NHÀ NƯỚC
NHÀ NƯỚC
II. NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN VÀ NHÀ NƯỚC
II. NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN VÀ NHÀ NƯỚC

- Sự phát triển của LLSX trong các bộ lạc
nguyên thủy dẫn đến sự thay thế chế độ công
hữu bằng chế độ tư hữu và sự phân chia xã
hội thành các giai cấp đối kháng: giai cấp này
bóc lột sức lao động của giai cấp khác.

- Chiến tranh thôn tính lẫn nhau giữa các bộ
lạc dẫn đến việc hình thành những tổ chức xã
hội phức tạp hơn (bộ tộc). Quyền lực của các
thủ lĩnh bộ lạc, bộ tộc ngày càng tăng và trở
thành đối lập với nhân dân.
Những nguyên nhân trên làm cho mâu
thuẫn trong xã hội ngày càng trở nên gay gắt.
Xã hội cần phải có một tổ chức bạo lực để
duy trì xã hội nằm “trong vòng trật tự” phù
hợp với lợi ích của giai cấp thống trị.

- Nhà nước do giai cấp có thế lực mạnh nhất
trong xã hội, tức giai cấp thống trị về kinh tế
lập ra, trước hết là để bảo vệ lợi ích và địa vị
thống trị của giai cấp đó.
Ph. Ăngghen viết:
“Vậy nhà nước quyết không phải là một quyền lực từ bên
ngoài áp đặt vào xã hội. Nó cũng không phải là cái “hiện
thực của ý niệm đạo đức”, là “hình ảnh và hiện thực của lý
tính” như Hêgen khẳng định. Đúng ra, nhà nước là sản phẩm
của một xã hội đã phát triển tới một giai đoạn nhất định; nó
là sự thú nhận rằng xã hội đó bị lúng túng trong một mối
mâu thuẫn với bản thân mà không sao giải quyết được, rằng
xã hội đó đã bị phân thành những mặt đối lập không thể điều

đó.

Không có nhà nước đứng trên các giai cấp
hoặc đại diện một cách bình đẳng cho lợi ích
của tất cả các giai cấp.
V.I. Lênin, trong tác phẩm “Nhà nước và cách mạng” viết:
“Theo Mác, nhà nước là một cơ quan thống
trị giai cấp, là một cơ quan áp bức của một
giai cấp này đối với một giai cấp khác; đó là
sự kiến lập một “trật tự”, trật tự này hợp pháp
hóa và củng cố sự áp bức kia bằng cách làm
dịu xung đột giai cấp”
(V.I. Lênin, Toàn tập, t. 33, tr. 10).c) Đặc trưng của nhà nước
c) Đặc trưng của nhà nước
(Những đặc trưng phân biệt nhà nước với hình thức thị
tộc bộ lạc có trước nhà nước và với hình thức bộ máy quản
lý xã hội trong tương lai khi không còn nhà nước).
- Quản lý dân cư theo lãnh thổ quốc gia.
- Có một hệ thống các cơ quan quyền lực
chuyên nghiệp mang tính cưỡng chế, có một
hệ thống pháp luật và lực lượng vũ trang đặc
biệt để thực hiện sự cai trị.
- Có một chế độ thuế khóa nhằm duy trì hoạt
động của nhà nước.2) Chức năng cơ bản của nhà nước

3) Kiểu và hình thức nhà nước
3) Kiểu và hình thức nhà nước

a) Nhà nước của giai cấp bóc lột :
a) Nhà nước của giai cấp bóc lột :
Nhà nước của giai cấp bóc lột có 3 kiểu:
- Nhà nước chiếm hữu nô lệ
- Nhà nước phong kiến
- Nhà nước tư sản
Mỗi kiểu nhà nước có nhiều hình thức
phong phú.
Kiểu nhà nước nói lên bản chất giai cấp của nhà
nước. Nhà nước của giai cấp nào.
Hình thức nhà nước nói lên cách tổ chức của nhà
nước, phương thức thực hiện quyền lực nhà nước.

Nhà nước chiếm hữu nô lệ ở Hy Lạp cổ đại có
hình thức quân chủ và hình thức cộng hòa.
Nhà nước phong kiến có hình thức phổ biến là
quân chủ (phân quyền hoặc trung ương tập quyền).
Nhà nước phong kiến phương Đông lúc đầu có
hình thức phân quyền (Trung Quốc), về sau chủ yếu
là trung ương tập quyền (Trung Quốc và Việt Nam)
Nhà nước phong kiến ở phương Tây trong thời kỳ
quá độ lên CNTB, bên cạnh hình thức quân chủ
chuyên chế còn có hình thức quân chủ lập hiến.
Nhà nước tư sản có hình thức phổ biến là cộng

- Đặc điểm: Nhà nước vô sản là một kiểu
nhà nước đặc biệt (nhà nước quá độ, nhà
nước không còn nguyên nghĩa, nửa nhà
nước). Nó có những đặc điểm :
+ Nhà nước vô sản là tổ chức chính trị
thông qua đó nhân dân lao động thực hiện
quyền làm chủ xã hội của mình. Nó đại diện
cho lợi ích của toàn thể nhân dân lao động.
+ Nó bảo vệ lợi ích dân tộc nhưng đồng
thời tổ chức hợp tác cùng có lợi với tất cả các
dân tộc trên thế giới. + Nhà nước vô sản do giai cấp vô sản mà
đội tiên phong là đảng cộng sản lãnh đạo .
+ Nhà nước vô sản có hai chức năng cơ bản:
 Sử dụng công cụ bạo lực để bảo vệ độc
lập, của Tổ quốc, giữ vững an ninh chính trị,
trật tự xã hội.
 Tổ chức xây dựng chế độ mới, nền kinh tế
mới, nền văn hóa mới và con người mới.
Chức năng tổ chức xây dựng là chức năng
cơ bản nhất.
II. NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN VÀ NHÀ NƯỚC
II. NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN VÀ NHÀ NƯỚC
PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

b) Lược sử tư tưởng triết học về nhà nước
pháp quyền trong lịch sử.
pháp quyền trong lịch sử.
Tư tưởng về nhà nước cai trị bằng pháp luật
đã có rất sớm trong lịch sử. Chẳng hạn, thuyết
pháp trị ở Trung Hoa cổ đại. Tuy nhiên,
thuyết pháp trị chỉ thể hiện quyền lực và ý chí
của giai cấp thống trị.
Tư tưởng về nhà nước pháp quyền thật sự ra
đời trong thời kỳ đấu tranh giữa giai cấp tư
sản với giai cấp quý tộc phong kiến trong việc
tranh giành quyền lực nhà nước.
Đáng chú ý nhất là các lý luận sau:

- Lý thuyết về chủ quyền của nhân dân và
khế ước xã hội (Social Contract) của Thomas
Hobbes (1588-1679), Jean Jacques Rousseau
(1712-1778)
- Lý thuyết Tam quyền phân lập
(Separation of powers) của Montesquieu
(1689-1755)
- Lý thuyết về triết học pháp quyền của I.
Cantơ, G. Hêghen .
2. Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam
2. Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam
a) Bản chất của nhà nước pháp quyền
XHCN Việt Nam

của Nhà nước .