Chuyên đề: Giáo dục môi trường qua môn Địa li ở trường phổ thông

-
Chuyên đề: GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNG QUA MÔN ĐỊA LÍ Ở
TRƯỜNG PHỔ THÔNG
I/ LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Trong những năm gần dây, chúng ta nghe nói rất nhiều về môi trường . Vì
sao con người lại quan tâm đến môi trường nhiều như vậy và nguyên nhân do
đâu? Như chúng ta biết, sự phát triển của nền công nghiệp hiện đại và sự gia
tăng dân số quá nhanh kéo theo sự gia tăng tiêu thụ nhiên liệu hoá thạch và
phá rừng của con người ngày càng lớn, nồng độ CO
2
trong khí quyển tăng vọt
lên. Nhiệt lượng toả ra từ vỏ Trái Đất bị tầng khí CO
2
giữ lại không khuếch
tán được vào vũ trụ, đó là “ hiệu ứng nhà kính” . Khí CO
2
cùng với CFC
s
và
mêtan được gọi là những khí nhà kính.
“Hiệu ứng nhà kính” làm cho nhiệt độ bề mặt Trái Đất tăng lên, gây ra nhiều
hậu quả xấu như:
- Làm tan băng và dâng cao mực nước biển, gây ngập úng các vùng sản xuất
lương thực trù phú, thành phố ven biển, các đảo thấp.
- Khí hậu Trái Đất biến đổi, làm xáo động điều kiện sống và các hoạt động
sản xuất nông , lâm, thuỷ sản bị ảnh hưởng.
Ở Việt Nam nếu mực nước biển dâng lên một mét thì khoản 20 triệu người
đành phải bỏ quê hương mà đi. Thời gian gần đây, ở nước ta chúng ta nghe

giáo khoa (SGK) phổ thông của các môn học, trong đó có môn Địa lí từ cải
cách giáo dục năm 1981. Bảo vệ môi trường (BVMT) là việc làm cần thiết
của toàn nhân loại. Để bảo vệ môi trường có nhiều biện pháp như luật pháp,
kinh tế, công nghệ và giáo dục, ở đó GDMT đóng vai trò quan trọng để hình
thành cho người học không chỉ kiến thức, kỹ năng mà còn hình thành cho họ
thái độ, hành vi và lối sống BVMT.
Môn Địa lí trong nhà trường phổ thông có nhiều thuận lợi để GDMT
cho học sinh vì các kiến thức về các thành phần của môi trường tự nhiên, môi
trường kinh tế - xã hội, mối quan hệ qua lại giữa môi trường và con người là
một phần của kiến thức địa lí. Vì vậy, cũng như các môn học khác như môn
Sinh vật, môn Hoá học, môn Vật lí; các kiến thức về môi trường (MT) và
GDMT đã được tích hợp vào chương trình, sách giáo khoa (SGK) phổ thông
từ đầu thập kỷ 80.
Tuy nhiên, để khai thác các kiến thức môi trường trong SGK làm chỗ
dựa cho GDMT một cách có hiệu quả, phải nắm được qui trình khai thác và
biết cách thiết kế các bài học khai thác nội dung đó. Nếu biết cách khai thác
và thiết kế bài học khai thác khả năng GDMT thì cùng một lúc thực hiện được
hai mục tiêu: vừa giáo dục địa lí, lại vừa GDMT được cho học sinh. Nói một
cách khác, nếu lột tả được các kiến thức môi trường trong SGK để GDMT
cho học sinh theo phương pháp tổ chức hoạt động thì sẽ nâng cao chất lượng
dạy học địa lí nói chung và chất lượng GDMT trong nhà trường nói riêng.
III/ MỤC TIÊU VÀ NGUYÊN TẮC CỦA GDMT TRONG NHÀ
TRƯỜNG NƯỚC TA
Nhà nước ta coi GDMT trong trường học là bộ phận hữu cơ của sự nghiệp
giáo dục và sự nghiệp của toàn dân. Với tư tưởng chiến lược đó , ở nước ta
GDMT được đưa vào nhà trường chính thức từ năm 1980, năm bắt đầu cải
cách giáo dục phổ thông. GDMT không phải là một môn học mà là một quá
trình nên nó có thể được thực hiện thông qua bất kì môn học nào một cách tự
nhiên ở bất kì một cấp học nào: mầm non, tiểu học, THCS, THPT, cao đẳng ,
đại học…

e. Làm cho người học và người dạy nhận thấy giá trị của MT đối với chất
lượng cuộc sống, sức khoẻ và hạnh phúc của nhân dân. Làm cho mọi người
hiểu rằng trong những quyền cơ bản của con người , bất kể chủng tộc, màu
da, hay tín ngưỡng nào đều có quyền sống trong MT lành mạnh, có nước sạch
để dùng và không khí trong lành để thở.
IV/ CÁC HÌNH THỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP GDMT CHO HỌC SINH
THÔNG QUA MÔN ĐỊA LÍ
Có hai kiểu GDMT:
- Kiểu 1: GDMT thông qua giáo trình giảng dạy của các bộ môn, kiểu này
phù hợp với hình thức GDMT thông qua môn học chính khoá .
- Kiểu 2: Một hoạt động độc lập, kiểu này phù hợp với hình thức GDMT
thông qua hoạt động ngoài giờ lên lớp.
Các hình thức và phương pháp GDMT thông qua dạy học nội khoá ở
trên lớp:
Việc lồng ghép kiến thức MT và GDMT thông qua các bài dạy địa lí ở trên
lớp nhằm phân tích được những vấn đề MT chứa đựng trong nội dung môn
học, liên hệ được với tình hình MT của nước ta, của từng địa phương nơi các
em họctập. Từ đó giáo dục cho các em ý thức , trách nhiệm và hành vi
BVMT.
Trong các giờ học trên lớp, để làm được nhiệm vụ GDMT thông qua tiết
học bài học, GV có thể thực hiện nhiều phương pháp, tuỳ thuộc vào đặc trưng
của mỗi tiết, mỗi bài, mỗi phần mà GV có thể lựa chọn phương pháp phù hợp,
đem lại hiệu quả giáo dục cao nhất. Trong phạm vi chuyên đề này chỉ giới
thiệu một số phương pháp cơ bản với tính chất gợi ý, còn trong quá trình
giảng dạy tuỳ theo trình độ và nghệ thuật của mỗi người GV, tuỳ theo đối
tượng học sinh có thể sử dụng nhiều hình thức và phương pháp khác miễn sao
đạt được mục đích mình đề ra.
1) Phương pháp đàm thoại gợi mở:
Đối với việc liên hệ kiến thức giữa bài học chính với kiến thức MT thì
phương pháp đàm thoại gợi mở được sử dụng rộng rãi và phổ biến nhất. Để

Ví dụ 3: Bài 2: Dân số và gia tăng dân số ( Địa lí lớp 9)
Khi dạy phần này GV cũng dễ dàng đặt một số câu hỏi liên hệ đến vấn đề
GDMT có liên quan đến dân số như:
1- Tình hình gia tăng dân số của nước ta có ảnh hưởng gì đến môi trường?
2- Để bảo vệ tài nguyên và môi trường, ta phải làm gì trong vấn đề dân số?
3- Hãy liên hệ đến tình hình gia tăng dân số ở địa phương em và cho biết địa
phương em đã có những biện pháp gì để thực hiện chính sách về dân số?
Ví dụ 4: Bài 3: Phân bố dân cư và các loại hình quần cư ( Địa lí lớp 9)
Khi dạy GV có thể đặt các câu hỏi để liên hệ đến môi trường như sau:
1- Sự phân bố dân cư ở nước ta như thế nào? Sự phân bố đó ảnh hưởng gì đến
việc khai thác tài nguyên và môi trường của nước ta?
2- Liên hệ ở địa phương em, những khu vực đông dân thường xảy ra những
hậu quả gì đối với môi trường ?
Ví dụ 5: Bài 24: Vùng Bắc Trung Bộ (t.t.)
Mục 2: Công nghiệp
Khi dạy GV có thể đặt các câu hỏi để liên hệ đến môi trường như sau:
1- Việc khai thác và chế biến khoáng sản có ảnh hưởng gì đến môi trường?
2- Vậy để bảo vệ môi trường, các nhà máy xí nghiệp cần phải quan tâm đến
vấn đề gì?
Tổ Xã hội 2- Trường THCS Kim Đồng- Núi Thành, Quảng Nam
4

Chuyên đề: Giáo dục môi trường qua môn Địa li ở trường phổ thông

-
Nhìn chung các câu hỏi đặt ra đều nhằm mục đích GDMT cho HS, đồng
thời thông qua đó cũng nhằm phát triển tư duy cho HS, bởi vì trong quá trình
đàm thoại thường tập trung vào hai yêu cầu: bắt HS so sánh hai sự vật, hiện
tượng địa lí đã biết; dựa vào cái đã biết để tìm ra cái đang cần biết, để thực
hiện được hai yêu cầu này HS phải vận dụng các kiến thức đã học, để tìm ra


Chuyên đề: Giáo dục môi trường qua môn Địa li ở trường phổ thông

-
Ví dụ 2: Bài 12: Sự phát triển và phân bố công nghiệp ( Địa lí lớp 9)
Muốn cho HS nắm được một số nguyên nhân gây ô nhiễm MT của hoạt động
công nghiệp, GV chỉ cần sử dụng một sơ đồ vẽ về quy trình sản xuất của một
ngành công nghiệp nào đó . Trong sơ đồ thể hiện đầu vào ( nguyên liệu, năng
lượng….), khâu sản xuất, sản phẩm và các chất thải ra môi trường. Từ đó đặt
vấn đề để HS suy nghĩ nếu những chất thải đó mà không được xử lí thì hậu
quả đối với MT sẽ như thế nào? Vì vậy để bảo vệ môi trường, vấn đề lớn đặt
ra cho các ngành công nghiệp là gì?

Tổ Xã hội 2- Trường THCS Kim Đồng- Núi Thành, Quảng Nam
Chiến tranh huỷ
diệt
Khai thác quá
mức phục hồi
Quản lí bảo vệ kém
MẤT RỪNG
Hàm lượng CO
2
tăng
Khí hậu xấu đi
Dòng chảy không
điều hoà lũ lụt,
hạn hán
Con người mất nơi
nghỉ ngơi giải trí
sức khoẻ kém

Khi dạy phần 1: Đặc điểm sản xuất nông nghiệp ở MT đới nóng, để khai thác
vấn đề MT và GDMT ở phần này GV có thể sử dụng biểu đồ hình 9.1 và các
Tổ Xã hội 2- Trường THCS Kim Đồng- Núi Thành, Quảng Nam
Điện
Nước
Qui trình sản xuất
Các chất thải:
- Khí thải: HNO
3
,
C
6
H
6,
CH
4
-
Nước

thải , bụi
Điện
Nước
Qui trình sản xuất
Các chất thải:
- Khí thải
-
Nước

thải , bụi
7

vấn đề MT để giúp HS khai thác những khía cạnh về MT có liên quan đến bài
học.
Ví dụ 1: Khi dạy đến những bài về tự nhiên, GV có thể liên hệ đến những
hiện tượng “ nổi loạn” của tự nhiên mà có liên quan đến con người bằng cách
như mô tả một trận lũ, lụt điển hình ở miền Trung, một trận lụt lịch sử ở thủ
đô Hà Nội, hiện tượng đất lở, đá trượt điển hình xảy ra ở Tây Bắc nước ta
hoặc ở một số nơi trên thế giới, hoặc khi dạy về những vấn đề kinh tế GV
cũng có thể liên hệ đến vấn đề MT thông qua việc mô tả cảnh tượng ô nhiễm
MT do dầu khí ở Vũng Tàu và ở một số nơi trên thế giới…
Ví dụ 2: Thông thường trong một tiết học, thời gian dành cho việc liên hệ đến
những vấn đề MT rất ít, trong một số trường hợp GV cũng có thể sử dụng
những tin tức, những bài viết trong các sách báo, trên các phương tiện thông
tin như Internet, radio, tivi để đọc hoặc thông báo ngắn gọn để HS nắm được,
chẳng hạn như: thông báo về những vụ cháy rừng lớn, đọc tin về những vụ
ngộ độc lớn do chất thải công nghiệp, hoặc do ăn phải nông sản có hàm lượng
thuốc trừ sâu cao, hoặc như vụ sữa có chất melamine, trứng gà có chất
melamine… sau đó GV nên yêu cầu HS tìm hiểu về nguyên nhân của những
hiện tượng đó.
4) Phương pháp cho bài tập vận dụng và bài tập nghiên cứu:
Trong chương trình địa lí có nhiều bài tập thực hành, để GDMT GV có thể
cho HS các bài tập vận dụng và bài tập nghiên cứu. Các bài tập này tốt nhất là
nên gắn liền với MT ở địa phương, nơi HS đang sinh sống và học tập thì hiệu
quả giáo dục sẽ cao hơn.
Ví dụ:
Tổ Xã hội 2- Trường THCS Kim Đồng- Núi Thành, Quảng Nam
8

Chuyên đề: Giáo dục môi trường qua môn Địa li ở trường phổ thông

-

suy thoái nhiều yếu tố tự nhiên như: rừng là nguồn tài nguyên vô cùng quí giá
nhưng đang bị giảm sút với tốc độ đáng sợ; diện tích đất bị thoái hoá đang
tiếp tục tăng lên, trong khi diện tích đất trên đầu người ngày càng giảm do dân
số tăng; tài nguyên khoáng sản đang cạn kiệt dần do khai thác và sử dụng lãng
phí ở mức trầm trọng; tài nguyên thuỷ sản và hải sản ở vùng cửa sông và ven
biển cũng đang cạn kiệt và suy thoái do khai thác bừa bãi; các loài động vật
quí hiếm đang bị mai một nhanh chóng do mất rừng khó bề phục hồi; môi
trường đất , nước , không khí, các đô thị, các khu dân cư, các trung tâm công
nghiệp đang bị ô nhiễm có nơi rất nặng nề, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến
sản xuất và sức khoẻ của nhân dân trong hiện tại và tương lai…
Đó là tất cả những lí do để ta trả lời câu hỏi : Vì sao phải bảo vệ môi
trường?
Tổ Xã hội 2- Trường THCS Kim Đồng- Núi Thành, Quảng Nam
9

Chuyên đề: Giáo dục môi trường qua môn Địa li ở trường phổ thông

-
Khi thực hiện chuyên đề này chúng ta cũng không dám có tham vọng to lớn,
mà chỉ mong muốn làm sao cho học sinh thân thiện với môi trường, có ý thức
về môi trường và bảo vệ môi trường. Từ ý thức đến hành vi, từ ý thức đến
trách nhiệm. Các em phải thể hiện được bằng việc làm cụ thể đơn giản như
dọn vệ sinh sạch sẽ trong lớp học, ngoài hành lang, trên sân trường. Các em
có thói quen không vứt rác bừa bãi, không bẻ cây, hái hoa trong sân trường.
Từ đó, ra xã hội các em có ý thức giữ gìn vệ sinh nơi công cộng, lớn lên các
em trở thành những người lao động có ích cho xã hội, có kỉ luật lao động, biết
quan tâm đến môi trường, giữ gìn và bảo vệ môi trường tốt đẹp. Và trong
tương lai không xa đất nước Việt Nam sẽ trở thành một đất nước có một môi
trường : xanh, sạch, đẹp như đất nước Xingapo anh em.
“Sống trong môi trường trong sạch là quyền cơ bản của con người”