8

Chương 2
CÁC CƠ QUAN MIỄN DỊCH

I. Đại cương
Đáp ứng miễn dịch là một quá trình bảo vệ vô cùng quan trọng và
hết sức phức tạp của cơ thể sinh vật, là kết quả của sự hoạt động và hợp
tác của nhiều cơ quan, tổ chức và tế bào khác nhau tạo nên một hệ thống
ngày càng được bổ sung phong phú.
Hệ thống miễn dịch rất phát triển ở loài có vú và loài chim, ở
người thì chiếm 1/60 trọng lượng của cơ thể.
Hệ thống miễn dịch bao gồm các cơ quan tiên phát (cơ quan
lympho trung ương, cơ quan gây biệt hóa), cơ quan thứ phát (cơ quan
lympho ngoại vi, cơ quan tác động).
II. Các cơ quan lympho trung ương
Là nơi sản sinh ra các tế bào gốc (stem cell), nơi huấn luyện, biệt
hóa các tế bào gốc thành các tế bào chín. Sự trưởng thành, biệt hóa của các
tế bào gốc ở các cơ quan lympho trung ương không cần sự có mặt của
kháng nguyên.
1. Tủy xương
(
(
B
B
o
o
n
n

h
ố
ố
n
n
g
gp
p
h
h
ứ
ứ
c
ct
t
ạ
ạ
p
p các huyết quản, bên cạnh
nhiệm vụ là cơ quan
t
t
ạ
ạ

Các tế bào biểu mô ở vùng tủy hình thành những cấu trúc đặc biệt
gọi là tiểu thể Hassal. Trong các tiểu thể Hassal tế bào biểu mô có thể bị
sừng hóa, can xi hóa hay hoại tử. Ngoài các tế bào biểu mô, tiểu thể
Hassal, còn có 1 ít đại thực bào và mảnh vụn của tế bào.
Tuyến ức đảm nhận được chức năng huấn luyện, phân chia, biệt
hóa các lympho bào dòng T là nhờ các tế bào biểu mô của tuyến đã sản
xuất ra một số yếu tố hòa tan (Các yếu tố hòa tan đó đã được chiết tách,
tinh khiết và đánh giá tác dụng invitro và invivo như: thymulin, thymosin
α1, thymosin β4, thymopoetin ,), có tác dụng hóa hướng động các tế bào
tiền thân dòng lympho T đến, rôì giúp chúng phân chia, biệt hóa ngay tại
tuyến. Tại phần vỏ tiền tế bào T được biệt hóa và phân chia nhiều lần
thành tế bào T chín. Trước khi vào máu và đến các mô lymphô ngoại vi,
các tiền thân của dòng lympho bào T được đổi mới các dấu ấn bề mặt, dần
dần có những dấu ấn của tế bào lympho trưởng thành như các phân tử
CD2, CD4, CD8, thụ thể T với kháng nguyên. Sau đó có một sự chọn lọc
kép dương tính và âm tính cho phép sự phân triển những tế bào lymphô có
2 đặc tính: Không nhận biết những kháng nguyên của mình nhưng vẫn
nhận ra các phân tử MHC lớp I và lớp II của bản thân.
- Chọn lọc dương tính
- Chọn lọc âm tính
Đa số các tế bào T (95%) có đời sống ngắn (3-5 ngày) rồi chết tại
chỗ. Chỉ có 5% là trở thành tế bào T chín, chúng rời tuyến ức vào mạch
máu để đến các cơ quan lympho ngoại vi để tiếp nhận kháng nguyên và
tham gia vào đáp ứng miễn dịch
3. Túi huyệt (Bursa Fabricius)
Riêng loài chim có một cơ quan
đặc biệt là túi huyệt, một cơ quan
lympho-biểu mô, có nguồn gốc
n
n

n
nt
t
r
r
ự
ự
c
ct
t
r
r
à
à
n
n
g
g
,
,s
s

có cấu tạo
h
h
ì
ì
n
n
h
hm
m
ú
ú
i
ik
k
h
h
ế
ế, kích thước to bằng
h
h
ạ
ạ
t
b
b
a
a
o
ob
b
ọ
ọ
c
c, bên trong có
n
n
i
i
ê
ê
m
mm
m
ạ
ạ

e
o
oh
h
o
o
à
à
n
nt
t
o
o
à
à
n
ns
s
a
a
u

là lớp tế bào biểu mô. Đi dần vào trung tâm vùng tủy, những tế bào biểu
mô này dần dần được thay thế bởi lymphoblast và tế bào lympho. Gà bị
phá bỏ túi huyệt thì lượng globulin miễn dịch trong máu giảm, không có
tương bào, tổn thương các trung tâm mầm của dòng lympho bào B ở các
mô lympho ngoại vi, có nghĩa là giảm miễn dịch dịch thể. Có thể nói rằng
túi huyệt là cơ quan tiên phát, là nơi các tế bào sản xuất kháng thể (Tế bào
lympho B) trưởng thành và biệt hóa. Tuy nhiên, những nghiên cứu gần
đây lại có những giả thiết khác. Chẳng hạn, nếu truyền tế bào lách của gà
đã bị cắt bỏ túi huyệt sang gà bình thường sẽ làm cho gà nhận các tế bào
đó bị mất khả năng sản xuất kháng thể. Điều này chứng tỏ rằng trong cơ

thể gà bị cắt bỏ túi huyệt đã phát triển một dòng tế bào ức chế quá trình
tổng hợp kháng thể.
Xem xét kỹ thì thấy rằng túi huyệt không chỉ là cơ quan lympho
tiên phát vì nó cũng có khả năng bắt giữ kháng nguyên và ít nhiều tham
gia vào sản xuất kháng thể. Mặt khác nó cũng có một trung tâm chứa các
tế bào lymphô T.
Có thể tách chiết được 1 vài loại hocmon từ túi huyệt. Quan trọng
nhất là hocmon bursin, có khả năng hoạt hóa tế bào lympho B.
Ở động vật có vú không có túi huyệt nhưng lại có các cơ quan
tương đương, đó là tủy xương và các cơ quan lympho hệ tiêu hóa. Người
ta tìm thấy tiền lympho B ở tủy xương và gan. Các tế bào B chín được
chuyển từ túi huyệt đến cơ quan lympho ngoại vi , ở đó chúng tiếp xúc với
kháng nguyên, biệt hóa để trở thành tế bào plasma sản xuất kháng thể.
4. Mảng payer
Loài nhai lại có mảng payer có chức năng như là cơ quan tiên phát, có
l
ẽ là tương đương với túi huyệt ở loài chim.
III. Các cơ quan lympho ngoại vi (Cơ quan lympho thứ phát)
Cơ quan lympho thứ phát chịu kích thích của kháng nguyên và ít
Vùng cận vỏ gồm một thảm lympho T và đại thực bào tạo thành
khu vực phụ thuộc tuyến ức của hạch.
Hình 1: Cấu trúc của hạch lympho
(
Theo Ian R. Tizar
d
. 2004
)12

Vùng tủy chứa các tế bào lympho T và B (tương bào), đại thực bào
nằm xen kẽ với các mạch bạch huyết tạo nên các hang bạch huyết, từ đây
các tế bào rời hạch đi ra ngoài
Hạch lymphô được coi như là một cái lọc đối với phân tử lạ ngoại
lai và các mảnh vụn tổ chức, đồng thời đóng vai trò là một trung tâm của
sự tuần hoàn của các lym phô bào, nơi tế bào tiếp xúc với kháng nguyên.
Khi kháng nguyên xâm nhập, đại thực bào bắt và xử lý, truyền

gọi là high endothelial venules (HEVs), số lượng và độ dài của các mạch 13

quản này thay đổi phụ thuộc vào hoạt động miễn dịch. Khi hạch bị kích
thích bởi kháng nguyên thì chiều dài của mạch quản này tăng lên rõ rệt.
* Các tế bào T trí nhớ thì di chuyển theo mạch máu bình thưòng
vào mô bào, sau đó vào hạch theo dịch mô bào bằng mạch bạch huyết đến.
90% tế bào lympho trong mạch đi ra từ hạch là tế bào đi theo cách 1, chỉ
có 10% đi theo cách 2.
Có 1 phần nhỏ tế bào T trong máu tuần hoàn qua mô lympho của
phổi và ruột. Những tế bào này có vai trò quan trọng trong đáp ứng miễn
dịch tại bề mặt của cơ thể.
Cần lưu ý rằng lượng tế bào lympho trong máu chỉ chiếm 2% tổng
số tế bào lympho có trong cơ thể. Một thay đổi nhỏ trong tuần hoàn
lympho qua các cơ quan lympho cũng có thể làm thay đổi rất lớn về số
lượng tế bào lympho trong máu. Điều khiển tuần hoàn lympho là một đặc
điểm của hệ thống miễn dịch. Để đi vào mô lympho các tế bào lympho cần
phải bám vào tế bào nội mô nhờ tác dụng của một loại protein bám dính
(addressins) có mặt trong các HEVs. Addressins được tìm thấy trong hạch,
lách, mảng Peyer, mô lymphô của phổi. Trên bề mặt các lympho bào có 1
loại protein có tên là homing receptor, protein này sẽ gắn vào addressins,
nhờ vậy các tế bào lympho bám được vào tế bào nội mạc mạch quản.
Hạch lymphô của lợn, voi, cá heo có nhiều tiểu thùy và các tiểu
thùy này sắp xếp sao cho miền vỏ quay vào trung tâm hạch và miền tủy
quay ra ngoài (ngược với hạch của các gia súc khác)
2. Lách
Lách giữ vai trò quan trọng trong việc thanh lọc và dự trữ máu,
đồng thời là nơi tập trung kháng nguyên nhất là những kháng nguyên vào

không phụ thuộc tuyến ức, một vùng chứa các lymphô bào T gọi là vùng
phụ thuộc tuyến ức. Điểm đặc biệt ở đây là : Dọc theo mạch ngoài của tiểu
động mạch có rất nhiều lympho bào, tạo nên bao lympho. Có những chỗ
bao lympho phình ra tạo nên các nang lympho, là nơi diễn ra các đáp ứng
miễn dịch.
Vùng ngoài rìa hay trung gian giữa tuỷ trắng và tuỷ đỏ là khu vực
trao đổi, các kháng nguyên thường được bắ
t giữ ở vùng này.
Phản ứng của lách đối với kháng nguyên: Phần lớn các kháng
nguyên xâm nhập vào cơ thể qua đường máu sẽ bị giữ lại ở lách. Chúng
được các đại thực bào của vùng rìa hoặc của các xoang tủy đỏ bắt giữ. Sau
đó chúng được đưa về các nang lympho tiên phát trong tủy trắng, sau vài
ngày thấy có tế bào tạo kháng thể di chuyển đến cư trú tại vùng rìa và
vùng tuỷ đỏ và bắt đầu quá trình sản xuất kháng th
ể. Tại những nang
lympho tiên phát bắt đầu hình thành trung tâm mầm
Khi kháng nguyên xâm nhập vào lách hoặc hạch sẽ gây ra hiện
tượng lymphocyte trapping, có nghĩa là, bình thường các tế bào lympho có
thể di chuyển một cách tự do qua lách và hạch lympho nhưng sau khi có
kháng nguyên xâm nhập thì dưới tác động của kháng nguyên chúng bị giữ
lại và không di chuyển ra khỏi các cơ quan này. Cơ chế của hiện tượng
này chưa được hiểu rõ nhưng có lẽ là do kháng nguyên kích thích đại thực
bào tiết ra yếu tố ngăn cản sự di chuyển của các tế bào lympho. Các tế bào
lympho tập trung tại chỗ có kháng nguyên và tăng đáp ứng miễn dịch ở đó.
24h sau thì hạch bắt đầu giải phóng các tế bào đã bị giữ và quá trình này
kéo dài khoảng 7 ngày. Nhiều tế bào được giải phóng ra trở thành tế bào
sản xuất kháng thể hoặc tế bào trí nhớ. 15

BALT)

BALT có cấu trúc và chức năng giống mảng Peyer và các mô
lympho của GALT. Các mô lympho ở đây nằm dọc theo khí quản, phế
quản, tiểu phế quản và các tiểu thuỳ phổi. Trong một số trường h
ợp đặc
biệt, các nang lymphô của BALT nhô vào lòng ống phế quản lớn và khí
quản.
16

4.3. Hạch hạnh nhân
Hạch hạnh nhân là các mô lympho có kích thước khác nhau ở họng,
bao gồm chủ yếu các lympho bào, có nang nguyên phát và nang thứ phát.
Lympho bào B chiếm khoảng 40-50% tổng số lymphô bào của hạch. Các
trung tâm mầm của các nang lymphô là vùng lymphô bào B phụ thuộc
kháng nguyên, ở đó có các quần thể tế bào nhớ miễn dịch trải rộng và biệt
hóa thành các tương bào.