Hoạt động kinh tế vỉa hè và quá trình xây dựng nếp sống văn minh đô thị ở
TP.HCM
Phạm Thanh Thôi
Khoa Nhân học
Trường Đại học KHXH&NV TP.HCM
“Kinh tế vỉa hè” (KTVH) - một bộ phận của khu vực kinh tế phi chính thức - về
bản chất là một dạng hoạt động buôn bán nhỏ để kiếm sống của một bộ phận
người dân đô thị nhằm đáp ứng nhu cầu dịch vụ và hàng hóa giá rẻ, tiện lợi và tiết
kiệm thời gian cho cư dân đô thị. KTVH là khái niệm tạm dùng để chỉ các hoạt
động mua bán, kinh doanh của người dân có liên quan đến vỉa hè, đường hẻm, khu
vực dân cư (không phải tại chợ, nơi được quy hoạch chính thức). KTVH ở TP Hồ
Chí Minh có thể tạm chia thành hai nhóm đối tượng hoạt động chính: nhóm cố
định (mặt tiền nhà kết hợp với không gian công cộng) và nhóm lưu động (không
có mặt tiền nhà, buôn bán ngay trên vỉa hè, đường hẻm, trong khu dân cư).
Từ lâu, hoạt động KTVH ở TP Hồ Chí Minh đã gắn liền với sự phát triển không
gian đô thị và quá trình tăng trưởng kinh tế và quần cư đô thị. Các loại hàng hoá
và dịch vụ của hoạt động KTVH luôn đa dạng, phong phú về chủng loại, đáp ứng
được nhiều các nhu cầu về ăn, uống, mặc, ở, dụng cụ lao động, vui chơi, giải trí,
học hành, thư giãn,… của đông đảo cư dân. Bên cạnh những tác động xấu do hoạt
động KTVH đem lại cho không gian văn hóa và văn minh đô thị như mất trật tự, ô
nhiễm môi trường, kẹt xe, không có không gian đi bộ, không gian nghỉ ngơi….
Hoạt động KTVH cũng đã đóng góp rất quan trọng đến việc ổn định thu nhập và
đời sống của hàng nghìn người dân, kể cả những đơn vị quản lý hành chánh cấp
phường xã (thông qua việc thu thuế)… Dù vậy, từ lâu các loại hình hoạt động
KTVH vẫn được coi là lĩnh vực kinh tế phi chính thức.
Nguyên nhân tồn tại KTVH
Cùng với quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa mạnh mẽ, TP Hồ Chí Minh mỗi
năm đã thu hút hàng trăm nghìn người từ các tỉnh khác di chuyển đến học hành,
mưu sinh,… Là một quốc gia đang phát triển, gần 80% dân số sinh ra và lớn lên ở
nông thôn, do đó phần lớn những người di chuyển từ các tỉnh đến TP Hồ Chí
Minh (đô thị lớn nhất nước) đã xuất phát từ những điều kiện sống thấp. Đặc biệt là

năm qua, với áp lực từ những lần “giải toả” của lực lượng công an khu vực, mặc
dù đã có nhiều người, nhiều hộ đã bỏ hoạt động KTVH trong nội thành, nhưng sau
vài tháng họ lại tìm đến các tuyến đường chính ở ngoại thành để tiếp tục “hàng
nghề”. Phải chăng đó cũng “cái nghiệp”, “cái nghề” chính yếu để họ tồn tại
chăng?
Nguyên nhân gắn bó với hoạt động KTVH có rất nhiều, mỗi người một lý do, một
hoàn cảnh, nhưng cũng cần thấy rằng, hiện nay do nhu cầu cầu và thói quen mua
hàng của người dân ở khu vực này cũng rất lớn. Thực vậy, ở TP Hồ Chí Minh hiện
vẫn có hàng nghìn người làm việc với mức thu nhập quá thấp (sau khi trừ các chi
phí thiết yếu). Hàng trăm nghìn công nhân tại các KCN, KCX, những người cao
tuổi hưởng lương hưu, hàng trăm nghìn sinh viên học sinh đang phải ở trọ cần
có… bữa ăn, đồ dùng hằng ngày. Và thực tế, loại hình kinh tế phi chính thức,
KTVH từ nhiều năm qua đã nhanh chóng đáp ứng nhu cầu mua (bán) nhanh, tiện
lợi (tại nhà, tại nơi làm hoặc trên đường đi làm về),… cùng với các loại hàng hóa
giá rẻ cho họ. Xung quanh các KCN, KCX và khu nhà trọ của hàng nghìn công
nhân lao động là những “mãnh đất màu mỡ” để cho các hoạt động KTVH từ lâu ở
thành phố nảy sinh và tồn tại. Cả trong nội và ngoại thành, những buổi “họp chợ
chớp nhoáng” với các mặt hàng tiêu dùng đa dạng, giá rẻ (có thể có chất lượng
thấp) của những người hoạt động trong lĩnh vực KTVH cung cấp, đã đáp ứng
được nhu thiết yếu của đông đảo người dân. Sống ở 1 đô thị khi mà các siêu thị chỉ
mở cửa từ sau 7 giờ sáng, ở những nơi không tiện đường, số lượng hàng hóa cần
sắm không nhiều,… thì rõ ràng những tiện lợi từ các hoạt động KTVH đem lại,
quả là vẫn còn ý nghĩa. Hơn nữa, mấy năm gần đây khi mà các chi phí cho các nhu
cầu thiết yếu ở thành phố như thuê nhà ở, tiền điện, tiền nước, y tế, giao dục luôn
tăng, trong khi đó mức thu nhập của hàng nghìn hộ thu nhập thấp và nghèo không
tăng bao nhiêu, nên nhu cầu mua sắm hàng hóa từng bữa, từng ngày với số lượng
và chất lượng (hàng hóa) không lớn và thực tế hoạt động KTVH đã trở nên rất sôi
nổi. Hàng loạt các hộ gia đình ở các quận nội thành như quận 4, 5, 10, 11, Bình
Thạnh, Phú Nhuận, Tân Bình… thay vì vô tư hoạt động buôn bán ở các tuyến
đường như trước đây, thì đến nay học đã “rút lui” và “tự thu xếp” vào trong các

xử phạt như thu gom, phạt tiền, đặc biệt là giải pháp “giải toả trắng” kết hợp giúp
dân “chuyển đổi nghề” (tức bỏ việc củ). Và trên thực tế, giải pháp phạt tiền và thu
gom đã được áp dụng nhiều hơn các giải khác như là chuyển đổi nghề. Tại hầu hết
các phường xã, những nỗ lực để chuyển đổi nghề của chính quyền và của các cá
nhân, rất ít hiệu quả như mong đợi (do nhiều khó khăn chủ quan lẫn khách quan,
phía người dân lẫn chính quyền…). Mong muốn của chính quyền là khi giải toả
những người có hoạt động KTVH và sau đó triển khai cho vay vốn chuyển đổi
nghề, tổ chức lớp dạy nghề, động viên đi học nghề, hoặc nhờ các trung tâm giới
thiệu việc làm mới… Thực tế, chủ trương giúp đỡ chuyển đổi nghề của chính
quyền được người dân rất hưởng ứng, nhưng do tuổi tác, trình độ, khả năng lao
động,… phần lớn những người hoạt động KTVH đã không thể tham gia (hoặc có
ít nhưng không đến cùng). Ở một số phường con em của các hộ liên quan cũng
được ưu tiên đi học nghề hoặc được giới thiệu việc (nhằm nâng thu nhập cho gia
đình), nhưng lại gặp khó khăn do nhu cầu của nghề cần học (của người trẻ) và khả
năng tổ chức đào tạo, kinh phí, của phường lại chưa gặp nhau…. Theo ý kiến của
nhiều cán bộ ở cấp phường, việc giải quyết được cho 1/3 trong số người trước đây
hoạt động KTVH (người có hộ khẩu làm ăn lấn chiếm lòng lề đường) chuyển đổi
nghề, ổn định thu nhập từ các việc làm khác, quả là chuyện không dễ dàng như ta
vẫn nghĩ.
Tuy vậy, phải thừa nhận rằng, với hàng loạt những cố gắng và nỗ lực của chính
quyền các cấp và người dân, đến nay những kết quả đạt được trong lĩnh vực hoạt
động KTVH là rất lớn: người dân mặc dù còn phải chiếm dụng lề đường, trong
hẻm, khu dân cư để buôn bán nhưng họ đã có ý thức trong việc giữa gìn vệ sinh
môi trường; có ý thức tránh buôn bán vào các giờ cao điểm, tránh các tuyến giao
thông đông đúc, tránh việc cải cọ, xô xát hay tranh dành địa điểm. Vào các ngày lễ
lớn, họ đã tự “yên nghỉ” để tạo đường thông, hè thoáng và giữ vệ sinh sạch đẹp
cho các tuyến đường, khu dân cư Ở mỗi phường, mỗi khu dân cư, mỗi con hẻm,
dường như người dân đã quy định thời gian và địa điểm buôn bán “cố định” cho
nhau và “có trật tự”. Nhiều nơi, sau giờ buôn bán mỗi người tự biết dọn dẹp vệ
sinh và dừng đúng giờ nghỉ ngơi (của bàn con trong hẻm)… Hơn thế, nhiều người

hoạt động trong các đường hẻm nhỏ, các khu dân cư nhằm tránh các thảm họa về
môi trường, tiếng ồn, cháy nổ… có thể xảy ra bất cứ lúc nào.
- Cần có lực lượng “cảnh sát đô thị” (cảnh sát đường phố) hoạt động chuyên
trách, để phạt nặng các trường hợp cố tình hoặc nhắc nhở những trường hợp chưa
ý thức làm mất trự, chiếm dụng lòng lề đường sai quy định. Đồng thời, ngăn chăn
kịp thời các biểu hiện buôn bán thiếu văn hóa.
- Tiếp tục làm sạch các vỉa hè, các đường hẻm, các khu chơ bằng cách lót các nền
gạch, đá… Tuyên truyền, nâng cao nhận thức để cả người bán hàng lẫn người mua
hàng thấy được việc đi mua sắm là một hoạt động sinh hoạt văn hóa, giải trí luôn
cần có không gian sạch sẽ và thoáng mát.v.v.
Tóm lại, sự hình thành và tồn tại của các hoạt động KTVH ở TP Hồ Chí Minh là
do một nhu cầu tất yếu, khách quan. Đến nay, để ngăn cấm hoặc “giải toả trắng”
các hoạt động KTVH rõ ràng không còn là chuyện của “một năm”, “một tháng”
hay “nhiều đợt cao điểm” với các hình thức như tuần tra, “rượt đuổi”, thu gom,
phạt tiền…(mặc dù tất cả đều rất cần thiết). Vì vậy, đã đến lúc các nhà quản lý,
quy hoạch đô thị và người dân thành phố phải suy nghĩ thêm dựa trên những luận
cứ khoa học và thực tiễn, để cùng nhận thức, cùng đồng thuận trong hành động/.