MỤCLỤC
MỤCLỤC1
LỜI NÓI ĐẦU 2
LỜI NÓI ĐẦU
Một xã hội có thể coi là phát triển khi và chỉ khi nó có một cơ sở hạ tầng và
kiến trúc thượng tầng phát triển phù hợp với nhau. Không thể nào cóđược một
đất nước mà cơ sở hạ tầng phát triển song kiến trúc thượng tầng ngược lại
không có sự phát triển thích ứng với cơ sở hạ tầng và cũng như không cóđược
một kiến trúc thượng tầng được coi là hoàn hảo mà lại đứng trên một cơ sở hạ
tầng lạc hậu thấp kém, ta không thể coi đó như là một sự phát triển bình thường
mà là một sự phát triển sai lệch què cụt. Vì vậy muốn cải tổ, cải cách đất nước
theo bất kỳ hướng đi nào đều phải bắt đầu từđiểm cơ bản này. Sự nghiệp đổi
mới của đất nước ta trong bối cảnh chung của thế giới hiện nay là hết sức phức
tạp, việc bám sát tư tưởng Mác- Lênin đặc biệt việc ứng dụng quy luật phát
triển và mối quan hệ qua lại giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng, mối
quan hệ giữa kinh tế và chính trị là cần thiết.
Bài tiểu luận này em chỉ nêu ra được một số vấn đề nên không thể tránh khỏi
những khiếm khuyết. Em rất mong được sựđóng góp ý kiến và bổ sung từ phía
các thầy cô vềđề tài này của em để em từng bước nâng cao nhận thức và trình
độ lý luận của mình. Em xin chân thành cảm ơn!
1
CHƯƠNG 1: KHÁI NIỆM CƠ BẢN VỀ CƠ SỞ HẠ TẦNG VÀ KIẾN
TRÚC THƯỢNG TẦNG – MỐI QUAN HỆ GIỮA CHÚNG
1.1 Khái niệm cơ sơ hạ tầng
Cơ sở hạ tầng là toàn bộ các quan hệ sản xuất hợp thành cơ cấu kinh tế của
hình thái kinh tế xã hội nhất định.
Trong số các quan hệ sản xuất tạo thành cơ sở hạ tầng có quan hệ sản xuất
giữ vai trò thống trị, có quan hệ sản xuất là tàn dư của xã hội cũ, có quan hệ sản
xuất là mầm mống của xã hội mới sau này. Trong đó, quan hệ sản xuất thống trị
bao giờ cũng giữ vai trò chủđạo, chi phối các quan hệ sản xuất khác, nó quy
định xu hướng chung của đời sống kinh tế xã hội. Bởi vậy, cơ sở hạ tầng của xã

chúng thống nhất biện chứng với nhau, trong đó cơ sở hạ tầng đóng vai trò
quyết định đối với cơ sở hạ tầng
Vai trò quyết định của cơ sở hạ tầng đối với kiến trúc thượng tầng trước hết
được biểu hiện ở chỗ: Mỗi cơ sở hạ tầng sẽ hình thành nên một kiến trúc thượng
tầng tương ứng với nó. Tính chất của kiến trúc thượng tầng là do tính chất của
cơ sở hạ tầng quyết định. Cơ sở hạ tầng như thế nào thì kiến trúc thượng tầng
cũng bị quy định như vậy. Nếu trong cơ sở hạ tầng cóđối kháng về lợi ích vật
3
chất thì nó cũng quy định mối quan hệđối kháng về tư tưởng trong kiến trúc
thượng tầng, biểu hiện bằng các cuộc đấu tranh giữa các quan điểm chính trị,
triết học, đạo đức học…
Trong xã hội có giai cấp, giai cấp nào cóđịa vị thống trị về kinh tế thì cũng
chiếm địa vị thống trị về mặt chính trị vàđời sống tinh thần của xã hội. Các mâu
thuẫn trong kinh tế, xét đến cùng, quyết định các mâu thuẫn trong lĩnh vực
chính trị tư tưởng; cuộc đấu tranh giai cấp về chính trị tư tưởng là biểu hiện
những đối kháng trong đời sống kinh tế.
Vai trò quyết định của cơ sở hạ tầng đối với kiến trúc thượng tầng biểu hiện
rõ nhất ở chỗ: Nhà nước bao giờ cũng bảo vệ quyền lợi cho lực lượng xã hội
thống trị về mặt kinh tế, cho nên quan hệ sản xuất nào giữđịa vị thống trịở cơ sở
hạ tầng thì nó cúng quyết định sự hình thành thiết chế yếu tố chính trị bảo vệ
cho quan hệ sản xuất đó.
Vai trò quyết định của cơ sở hạ tầng đối với kiến trúc thượng tầng còn thể
hiện ở việc cơ sở hạ tầng làm biến đổi kiến trúc thượng tầng. Những thay đổi
căn bản trong cơ sở hạ tầng sớm hay muộn cũng sẽ dẫn đến sự thay thế kiến
trúc thượng tầng cũ bằng kiến trúc thượng tầng mới. Khi cơ sở hạ tầng cũ mất
đi thì kiến trúc thượng tầng cũ cũng mất đi. Ngược lại, khi cơ sở hạ tầng mới ra
đời thì sẽ có kiến trúc thượng tầng mới phù hợp với nó. Mác viết: “Cơ sở hạ
tầng kinh tế thay đổi thì tất cả các kiến trúc thượng tầng đồ sộ cũng bị thay đổi
ít nhiều nhanh chóng”. Tuy nhiên sự thay thế kiến trúc thượng tầng cũ do cơ sở
hạ tầng đã thay đổi sẽ diễn ra một cách gay go, quyết liệt, phức tạp. Sự thay đổi

giữ vị tríđịa vị thống trị kinh tế.
Trong các bộ phận của kiến trúc thượng tầng, Nhà nước giữ vai tròđặc biệt
quan trọng và có tác dụng to lớn đối với cơ sở hạ tầng vì Nhà nước bằng hệ
thống pháp luật hoặc bằng hệ thống chính sách kinh tế có tác dụng trực tiếp
5
thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế, củng cố vững chắc quan hệ sản xuất
thống trị.
Trong xã hội có giai cấp, các giai cấp đối kháng đấu tranh với nhau giành
chính quyền về tay mình, cũng chính là tạo cho mình sức mạnh kinh tế. Sử
dụng quyền lực nhà nước, giai cấp thống trị sẽ không ngừng mở rộng ảnh
hưởng kinh tế trên toàn xã hội. Kinh tế vững mạnh làm cho nhà nước được tăng
cường, nhà nước được tăng cường lại tạo thêm phương tiện vật chất để củng cố
vững chắc hơn địa vị kinh tế xã hội của giai cấp thống trị. Cứ như thế, sự tác
động qua lại biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng đưa lại sự
phát triển hợp quy luật của kinh tế và chính trị. Nhà nước là phương tiện vật
chất có sức mạnh kinh tế, còn kinh tế là mục đích của chính trị. Điều này được
chứng minh qua sự ra đời và sự tồn tại của nhà nước khác nhau.
Cùng với nhà nước, các bộ phận khác của kiến trúc thượng tầng như triết
học, đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật cũng tác động mạnh mẽđến cơ sở hạ tầng
bằng những hình thức khác nhau nhưng những sự tác động này phải thông qua
nhà nước, pháp luật và các thiết chế tương ứng khác thì mới phát huy được hiệu
lực đối với cơ sở hạ tầng, cũng nhưđối với toàn xã hội.
Sự tác động trở lại của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng được diễn
ra theo hai chiều. Khi kiến trúc thượng tầng phù hợp với cơ sở hạ tầng tức là khi
nó có tác động cùng chiều đối với những quy luật của cơ sở hạ tầng thì sẽ bảo
vệ, củng cố, thúc đẩy cho cơ cở hạ tầng phát triển. Do đó thúc đẩy sự phát triển
của xã hội. Còn khi kiến trúc thượng tầng không phù hợp với cơ sở hạ tầng, khi
nó là sản phẩm của các quan hệ kinh tế lỗi thời thì nó sẽ cản trở, kìm hãm sự
phát triển của cơ sở hạ tầng, do đó nó sẽ cản trở, kìm hãm sự phát triển của kinh
tế xã hội. Song những tác động tiêu cực này chỉ là tạm thời vì sớm hay muộn,