1
ĐẶC TRƯNG THI PHÁP VĂN HỌC TRUNG ĐẠI
1. HỆ THỐNG ƯỚC LỆ
Văn học bao giờ cũng ước lệ bởi vì văn học không phải là đời sống thực tại. Nó
là ước lệ của đời sống thực tại.
Ước lệ là một thứ quy ước của một cộng đồng người. Nó là một tín hiệu riêng
của cộng đồng ấy.trong văn học nghệ thuật, nó là ước lệ thẩm mỹ của một cộng
đồng giới văn nghệ. VD: “Ngô đồng nhất diệp lạc. Thiên hạ cộng tri thu” (Một
chiếc lá ngô đồng rụng. Thiên hạ biết mùa thu đã về). Như vậy, hình ảnh lá ngô
đồng là ước lệ cho mùa thu. Nếu câu văn thơ nào có hình ảnh này, mọi người sẽ
mặc nhiên hiểu rằng câu văn ấy đang nói về mùa thu.(Tất nhiên để nói về mùa
thu không chỉ có hình ảnh lá ngô đồng, mà còn các hình ảnh khác như: sen tàn,
cúc nở, lá đỏ…)
Tuy nhiên, văn học trung đại sử dụng ước lệ phổ biến hơn, phức tạp va
2nghiem6 ngặt hơn văn học dân gian hay văn học hiện đại. Nó trở thành một đặc
trưng thi pháp. (Lý do: xã hội phong kiến là xã hội đẳng cấp -> nghi lễ -> ước lệ)
1.1. TÍNH UYÊN BÁC VÀ CÁCH ĐIỆU HÓA CAO ĐỘ
- Văn học chính thống thời phong kiến được gọi là văn chương bác học,
phân biệt với văn chương bình dân của tầng lớp lao động. Văn chương
chính thống là văn chương của những người trí thức Nho học, Hán học
tài hoa. Sáng tác và tiếp nhận trong môi trường ấy, tất nhiên văn học
có sự uyên bác cao. Tác giả và người đọc phải làu thông kinh sử,
thuộc nhiều điển cố, điển tích, những thi liệu, văn liệu của người
xưa…
VD: Để hiểu hết cái hay của những câu thơ sau, cần phải có kiến thức về
các điển tích liên quan:
+ Trước sau nào thấy bóng người
Hoa đào năm ngoái còn cười gió đông (Nguyễn Du)
Có liên quan đến điển tích về bài thơ của Thôi Hộ
+ Khi về hỏi liễu chương đài
Cành xuân đã bẻ cho người trao tay

Văn học trung đại đầy rẫy những điển cố, điển tích
1.3. TÍNH PHI NGÃ
Thời phong kiến, ý thức cá nhân chưa có điều kiện phát triển. Sự khinh
trọng đối với một cá nhân không xuất phát từ chính bản thân người ấy ma
2tu72 dòng dõi, đẳng cấp, địa vị trong xã hội. Chưa có tình yêu đích thực
được lựa chọn theo tình cảm cá nhân. Người có văn hóa, có giáo dục là
người biết hạ thấp cái tôi cá nhân của mình xuống (tiểu thiếp, kẻ ngu này,
tại hạ, kẻ hèn…). Từ đó đẻ ra hệ thống ước lệ mang tính phi ngã.
3
- Tranh vẽ, thơ vịnh cảnh đều có sự quy định sẵn theo công thức: tứ
quý, xuân lan, thu cúc, hoa điểu, tùng hạc, sơn thủy; nhân vật thì ngư,
tiều, canh, mục…
- Nhân vật truyện là giai nhân tài tử, trai anh hùng gặp gái thuyền quyên
- Thể loại và luật phối thanh cũng tuân theo những quy định nghiêm
ngặt, tác giả không tự do theo ý mình.
2. THIÊN NHIÊN TRONG VĂN THƠ TRUNG ĐẠI
Thơ tức cảnh cũng như tranh sơn thủy chiếm một vị trí quan trọng trong đời sống
nghệ thuật phong kiến. (Do thời ấy con người sống giữa thiên nhiên, trực tiếp
khai thác thiên nhiên bằng hai bàn tay mình).
Tuy nhiên cũng bởi sống giữa thiên nhiên như thế nên con người chưa tách khỏi
thiên nhiên như là khách thể. Con người cảm nhận thiên nhiên như là chủ thể.
Thiên nhiên có hai đặc tính:
- Được cảm nhận và thể hiện một cách tinh vi như muốn khám phá cái
linh hồn ẩn kín của tạo vật
- Thiên về màu sắc đạm bạc. đường nét thanh tao nhưng thiếu sức sống
ngồn ngộn tươi rói của thiên nhiên thực tại, phồn thực
3. THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT PHI THỜI GIAN
Con người trung đại có hai nhận thức về thời gian:
- Quan sát cận cảnh cuộc sống hàng ngày, trong giới hạn vi mô, người
ta nhận thức về thời gian tuyến tính, một đi không trở lại (thời gian

Trai thời trung hiếu làm đầu
Gái thời tiết hạnh làm câu trau mình. (Lục Vân Tiên).
c. Con người phi cá nhân
- Con người không có cá tính, sống theo khuôn mẫu
- Không có tình yêu tự do
- Nghệ thuật miêu tả nhân vật chưa có gì đặc sắc
5. TƯ DUY NGUYÊN HỢP VÀ VẤN ĐỀ VĂN SỬ BẤT PHÂN
- Văn sử, triết bất phân
- Các thể loại chính trị, chính luận cũng được xem là văn: hịch, cáo,…
- Ngày nay cũng có sự thâm nhập của các loại hình nghệ thuật nhưng là
để làm nổi bật nghê thuật văn chương
- Thơ được coi trọng nhất là thơ nói chí, thơ đạo lý.