Các nguyên tắc tổ chức trong hệ thống kế toán
ngân sách nhà nước
Trên thế giới có nhiều mô hình tổ chức bộ máy kế toán ngân sách nhà
nước khác nhau phù hợp với đặc điểm và tập quán của từng quốc gia.
Vì vậy, việc tổ chức hệ thống kế toán là xác định vị trí và trách nhiệm
của các đối tượng tham gia vào việc chấp hành các nghiệp vụ tài chính
nhà nước, là một trong những điểm then chốt nhất trong quá trình đổi
mới và hoàn thiện hệ thống kế toán ngân sách nhà nước hiện nay ở VN.
Đối với nguyên tắc bất kiêm nhiệm giữa người ra quyết định thực hiện
nghiệp vụ tài chính nhà nước và người chấp hành quyết định đó có nhiều
ưu điểm và có thể thực hiện được vì những lý do sau:
Một là: Về mặt kỹ thuật, nguyên tắc này cho phép việc phân công, chia
sẻ công việc trong việc chấp hành nghiệp vụ tài chính và chính nhờ sự
phân công ấy tạo nên hai tác nhân độc lập để có thể kiểm soát lẫn nhau
trong quá trình thực hiện.
Hai là: Cơ quan ra quyết định sẽ không phải tổ chức công việc kế toán,
ghi chép các nghiệp vụ kinh tế phát sinh nên có thể tập trung và thực
hiện công tác chuyên môn để lựa chọn quyết định chi tiêu hợp lý, hiệu
quả và tiết kiệm hơn.
Ba là: Cơ quan chuyên môn trong việc tổ chức hạch toán kế toán các
nghiệp vụ kinh tế có trách nhiệm thực hiện thu, chi và phản ánh trung
thực các nghiệp vụ tài chính theo yêu cầu của cơ quan ra quyết định;
kiểm tra các quyết định tài chính trên cơ sở quy định của pháp luật tài
chính hiện hành trước khi thực hiện quyết định đồng thời lập và cung
cấp các báo cáo tài chính một cách khách quan cho các đơn vị sử dụng
thông tin thu, chi ngân sách nhà nước.
Bốn là: Trong điều kiện thực tế của VN, do ý thức chấp hành luật pháp
còn hạn chế, các chế tài kỷ luật trong lĩnh vực tài chính còn chưa
nghiêm, tình trạng thực hiện chi tiêu và tập trung các khoản thu của ngân
sách vượt ra ngoài khuôn khổ của chế độ, tiêu chuẩn, định mức cho phép
còn diễn ra phổ biến thì việc tăng cường kiểm soát và quản lý tập trung

theo nguyên tắc kế toán tập trung và nguyên tắc bất kiêm nhiệm nhưng
đối với các đơn vị sự nghiệp, việc tổ chức kế toán phân tán ở các đơn vị
này sẽ ngày càng hình thành rõ nét cùng với xu thế phân cấp quản lý các
dịch vụ công.
Chúng ta nên phân biệt và áp dụng hai nguyên tắc là kế toán ngân sách
theo phương pháp tiền mặt và kế toán tài sản theo phương pháp dồn tích.
Vấn đề này không chỉ mang tính kỹ thuật mà còn liên quan chặt chẽ tới
tổ chức hệ thống kế toán nhà nước.
Một là: Đối với kế toán ngân sách, mặc dù hiện nay việc phân cấp quản
lý ngân sách nhà nước đã ngày càng mở rộng, song đặc điểm quản lý
ngân sách nhà nước vẫn mang tính tập trung khá rõ nét. Điều này thể
hiện ở việc chính quyền cấp trên vẫn nắm quyền kiểm soát và ảnh hưởng
tới ngân sách chính quyền cấp dưới và cụ thể hơn là tính chất lồng ghép
ngân sách đã được quy định trong Thông tư số 59/2004/TT-BTC hướng
dẫn Nghị định số 60/2003/NĐ-TTg hướng dẫn chi tiết thi hành Luật
ngân sách nhà nước.
Hiện nay, ngân sách lồng ghép như vậy nhưng nhu cầu thông tin về ngân
sách ở mỗi cấp chính quyền lại khác nhau. Thường tại từng cấp ngân
sách, nhu cầu thông tin đặt ra rất chi tiết nhưng ở cơ quan tài chính cấp
trên, thông tin chi tiết về ngân sách cấp dưới không phải bao giờ cũng
cần thiết. Đây là lý do cần kết hợp tổ chức kế toán tập trung và tổ chức
kế toán phân tán trong phân hệ kế toán ngân sách. Cần xác định thông
tin gì cần tập trung lên ngân sách cấp trên, thông tin gì chỉ mang tính
quản lý, điều hành tại từng cấp ngân sách và thông tin gì cần cho các
đơn vị sử dụng ngân sách.
Hai là: Đối với kế toán tài sản theo nguyên tắc dồn tích thì đây là loại kế
toán có nhiệm vụ phản ánh đầy đủ tình hình tài sản nợ, tài sản có của
một đơn vị kế toán; mặt khác mỗi đơn vị kế toán ra đời lại xuất phát từ
yêu cầu phân cấp quản lý, vì thế việc tổ chức hệ thống kế toán này phải
kết hợp được nhu cầu thông tin chung đáp ứng yêu cầu quản lý vĩ mô