B GIO DC V O TO B Y T
I HC HU

TRNG I HC Y-DC
TRNG THANH PHNG

NGHIÊN CứU BệNH TIÊU CHảY ở TRẻ DƯớI 5 TUổI
Và KIếN THứC CáC Bà Mẹ TạI Xã BA TRINH,
HUYệN Kế SáCH - SóC TRĂNG NĂM 2009

LUN VN CHUYấN KHOA CP I
Chuyờn ngnh: Y T CễNG CNG
HU - NM 2009
B GIO DC V O TO B Y T
I HC HU



LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng
tôi. Các số liệu, kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung
thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào.

Trƣơng Thanh Phƣơng KÝ HIỆU VIẾT TẮT


Tây, Hải phòng, Vĩnh Phúc, Phú Thọ, Bắc Ninh, Hưng Yên và Thái Bình. Theo
Thứ Trưởng Trịnh Quân Huấn có rất nhiều nguyên nhân gây tiêu chảy cấp, đa
số là do nhiễm khuẩn, nhiễm độc từ thức ăn như nhiễm khuẩn lỵ, Escherie coli,
vi khuẩn tả với 1 đến 1,2 triệu ca mỗi năm trên cả nước.
Theo thống kê của Bộ Y tế năm 1996, mười bệnh gây chết nhiều nhất tại
các bệnh viện chủ yếu là bệnh nhiễm trùng, trong đó tiêu chảy đứng hàng thứ
hai với tỷ lệ chết 3,92/100.000 dân [35], [36]. Theo thông báo dịch năm 2003
[24], năm 2004 [25], năm 2005 [26], [27], năm 2006 [28], tiêu chảy vẫn là một
tronh các bệnh truyền nhiễm số người mắc cao nhất.
Ở tỉnh Sóc Trăng có 24.255 ca mắc, Riêng huyện Kế Sách theo báo cáo
của Trung tâm Y tế dự phòng huyện năm 2008 có 2.513 không có trường hợp tử
vong do tiêu chảy. Tuy nhiên, trong thực tế số liệu này phản ảnh chưa đầy đủ tỷ
lệ mắc trong cộng đồng. Do các bà mẹ lựa chọn dịch vụ y tế nên còn nhiều
trường hợp trẻ tiêu chảy không được báo cáo. Ngoài vấn đề tỷ lệ mắc và tử vong
cao bệnh tiêu chảy còn là nguyên nhân hàng đầu gây suy dinh dưỡng, chậm phát
2

triển về tinh thần, thể chất, tạo điều kiện thuận lợi cho sự xâm nhập của các
bệnh nhiễm trùng khác.
Các phương pháp điều trị tiêu chảy đơn giản và hiệu quả có thể làm giảm
rõ rệt số lượng tử vong do tiêu chảy đồng thời làm giảm sự nhập viện không cần
thiết của hầu hết các trường hợp [46], [47]. Các phương pháp này ngày càng
được phổ biến rộng hơn tại cộng đồng đã đóng góp thành công đáng kể vào
việc khống chế các bệnh tiêu chảy, làm giảm tỉ lệ mắc, giảm tỷ lệ tử vong do
tiêu chảy gây ra.
Hành vi sức khỏe có giá trị rất lớn đến việc giảm tỷ lệ mắc và chết của một
bệnh. Việc điều trị một bệnh chỉ được giải quyết một cách triệt để khi gia đình,
đặc biệt là các bà mẹ nhận ra những gì cần phải làm để thay đổi hành vi sức
khỏe có hại do chính mình gây ra [23]. Muốn thực hiện có hiệu quả công tác
phòng bệnh tiêu chảy cho trẻ em tại một cộng đồng thì phải tìm hiểu các kiến

phân được bài tiết ra ngoài bình thường mỗi ngày thay đổi tùy theo chế độ ăn,
tuổi của từng cá thể. Khi có tiêu chảy, phân chứa nhiều nước hơn bình thường
gọi là phân nước hay phân lỏng. Trong những trường hợp lỵ trực khuẩn phân có
thể chứa máu [30],[32],[36]. Tuy nhiên rất khó đưa ra một định nghĩa chính xác
về bệnh tiêu chảy, bởi vì số lần tiêu chảy, khối lượng phân phụ thuộc nhiều vào
chế độ ăn uống và thay đổi tập quán của mỗi vùng khác nhau. Các bà mẹ còn có
thể dùng các từ ngữ khác nhau để mô tả tiêu chảy. Điều lưu ý là đối với trẻ bú
mẹ thường đi mỗi ngày một vài lần phân nhão thì không thể xem là tiêu chảy,
đối với những trẻ này, xác định tiêu chảy thực tế là phải dựa vào tăng số lần
hoặc tăng mức độ lỏng của phân mà các bà mẹ cho là không bình thường.
Mối nguy hiểm chính của tiêu chảy là tử vong và suy dinh dưỡng [48]. Tử
vong do tiêu chảy hầu hết thường gây ra bởi vì mất một lượng lớn muối và
nước từ cơ thể [46]. Những biến chứng do tiêu chảy thường gặp là suy dinh
dưỡng [8]. Khi trẻ bị tiêu chảy, đôi khi kèm nôn mửa. Trẻ ăn ít đi và khả năng
4

hấp thu các chất dinh dưỡng bị giảm so với nhu cầu dinh dưỡng của trẻ, chính
những yếu tố đó góp phần làm cho trẻ bị suy dinh dưỡng và bệnh cảnh lâm
sàng càng trở nên phức tạp hơn, tạo thành một vòng xoắn bệnh lý: suy dinh
dưỡng - tiêu chảy - suy dinh dưỡng.
Chưa kể việc các bà mẹ không nuôi dưỡng con của họ một cách bình
thuờng khi chúng bị tiêu chảy, ngay cả những ngày sau khi tình trạng tiêu chảy
của chúng được cải thiện.
1.1.2. Phân loại.
Tiêu chảy được phân loại tùy thuộc vào thời gian của nó, một đợt tiêu chảy
kéo dài ít hơn 2 tuần là tiêu chảy cấp. Theo Chu Văn Tường, tiêu chảy cấp tính
ở trẻ em thường xảy ra dưới 05 ngày [42], tiêu chảy kéo dài 2 tuần còn gọi là
tiêu chảy kéo dài [23].
Ngày nay, người ta xác định ba hội chứng lâm sàng khác nhau của tiêu
chảy gồm:

và mức độ trầm trọng của một số bệnh như lỵ và tả.
+ Cho trẻ bú sữa chai hoặc bình: Khi cho sữa vào một chai hoặc vào bình
không sạch thì sẽ bị ô nhiễm, nếu trẻ không bú hết sữa trong bình thì sự ô nhiễm
bởi mầm bệnh đường ruột khó rữa sạch và vi khuẩn sẽ phát triển.
+Tập quán cho ăn sớm trước dặm 4 tháng tuổi: Cho ăn dặm quá sớm hay
quá muộn hoặc ăn dặm không đúng cách, đều có thể dẫn đến tiêu chảy và suy
dinh dưỡng.
+ Dùng nước uống đã bị nhiễm vi khuẩn đường ruột: Nước có thể bị nhiễm
bẩn ngay tại nguồn của nó hoặc trong suốt quá trình dự trữ tại nhà. Sự ô nhiễm
tại nhà do bảo quản hoặc sử dụng không hợp vệ sinh. Theo TCYTTG tỷ lệ mắc
6

tiêu chảy trên toàn thế giới khoảng 1 tỷ/ năm, trong đó chết 3,3 triệu/năm, có
liên quan đến nước không an toàn và vệ sinh [46].
+ Không rửa tay sau khi đi ngoài, sau khi xử lý phân, trước khi chuẩn bị
thức ăn: Thói quen rửa tay là một hành vi tốt bảo vệ sức khỏe chung, đặc biệt có
hiệu lực đối với việc phòng tiêu chảy.
+ Không xử lý phân một cách hợp vệ sinh: Nhiều bậc cha mẹ cho rằng
phân trẻ em là không nguy hiểm, nhưng thực ra chúng chứa rất nhiều virus, vi
khuẩn gây bệnh và phân súc vật cũng chứa nhiều vi sinh vật có thể truyền bệnh
cho con người.
- Tính cảm thụ: Một số yếu tố vật chủ làm tăng tính cảm thụ bệnh tiêu chảy:
+ Suy dinh dưỡng: Bệnh tiêu chảy và suy dinh dưỡng liên quan chặt chẽ
với nhau nhất là đối với những trẻ suy dinh dưỡng nặng, những trẻ đó sự hồi
phục niêm mạc ruột bị chậm trễ do thiếu vitamin, giảm sức đề kháng của cơ thể,
mức độ trầm trọng kéo dài thì nguy cơ tử vong do tiêu chảy sẽ gia tăng đối với
những trẻ bị suy dinh dưỡng. Và ngược lại điều này sẽ làm cho tình trạng suy
dinh dưỡng trở nên trầm trọng thêm [46].
+ Sởi: Nhiều công trình nghiên cứu cho thấy ở trẻ đang bị sởi hoặc mới
khỏi bệnh sởi trong vòng 4 tuần thì mắc bệnh tiêu chảy nhiều hơn do trong thời

Đại Dương. Ngoài ra, còn có một số vụ dịch lỵ trực khuẩn ở Trung Mỹ, Trung
Phi và Nam Phi.
1.1.4. Nguyên nhân của tiêu chảy
- Rotavirus
Chương trình CDD của TCYTTG đã nghiên cứu dài hạn (1987 – 1992) về
nhiễm Rotavirut của trè em dưới 2 tuổi ở Achentina, Cộng Hòa Trung Phi,
8

Colombia, Hồng Kông, Ấn Độ cho thấy: Rotavirus gây tiêu chảy là nhiễm trùng
phổ biến ở trẻ em dưới 1tuổi, chiếm 12-25% các trường hợp [42]. Nó là tác
nhân quan trọng nhất gây tiêu chảy nặng và đe doạ tính mạng trẻ em dưới 2 tuổi
trên toàn thế giới [45]. Ở các nước phát triển có 35-52% trẻ em bị tiêu chảy cấp
do Rotavirus. Ở các nước đang phát triển Rotavirus là nguyên nhân phổ biến
gây tiêu chảy cấp và tử vong cho trẻ em dưới 1 tuổi [43]. Khoảng 1/3 số trẻ dưới
2 tuổi bị ít nhất 1 đợt tiêu chảy do Rotavirus, nó có khả năng lây lan trực tiếp từ
người .
- ETEC (Enterotoxigenic Escherichia coli)
ETEC chiếm 10-20% các trường hợp [46],[49] . Nó là tác nhân quan trọng
gây tiêu chảy cấp phân toé nuớc cả trẻ em và người lớn tại các nước đang phát
triển, ETEC lây lan chủ yếu qua nước và thực phẩm bị ô nhiễm [45] .
- Shigella
Shigella chiếm 5-15% các trường hợp [35]. Nó là tác nhân quan trọng nhất
gây bệnh lỵ, đã đuợc tìm thấy trong khoảng 60% các đợt lỵ [17]. Shigella lây
lan chủ yếu trực tiếp từ người. Hoàng Hữu Nam và cộng sự 1995 đã công bố kết
quả về tình hình dịch tể học của bệnh lỵ trực trùng tại Thừa Thiên Huế với tỷ lệ
mắc 4,5 đến 12,61/10000 dân, nhóm tuổi mắc cao nhất từ 0 đến 4 tuổi với 55,3
% [33].
- Campylobacter jejuni
Campylobacter jejuni chiếm 10-15% các trường hợp [35]. Nó lây lan qua
tiếp xúc phân, nước uống bẩn, dùng thực phẩm bị ô nhiễm. C.Jejuni có thể gây

hợp tiêu chảy do độc tố hay tiêu chảy do tăng áp lực thẩm thấu trong lòng ruột,
sự tiết dịch vào lòng ruột có tác dụng tẩy sạch, đẩy độc tố, đưa tác nhân gây
10

bệnh ra ngoài. Vì vậy có tác dụng làm giảm bệnh.
Các trường hợp tiêu chảy được chăm sóc tại nhà dựa theo 3 nguyên tắc mà
Tổ chức Y tế Thế giới đã hướng dẫn như sau:
+ Cho trẻ uống nhiều dịch hơn bình thƣờng để phòng mất nƣớc.
Trẻ bị tiêu chảy cần nhiều dịch hơn bình thường để bù lại lượng dịch bị
mất qua phân và nôn. Thường có thể phòng được mất nước nếu cho uống đủ
lượng dịch ngay khi trẻ mới bị tiêu chảy.
Nhiều loại dịch tại nhà có thể cho trẻ uống nhằm xử trí sớm để phòng bệnh
mất nước. Tại nhiều nước người ta khuyến cáo các loại dịch uống tại nhà khác
nhau như: cháo nấu từ gạo hay các loại ngũ cốc, súp, hoặc cho uống nứơc trắng
kèm bữa ăn, một số nước dùng dung dịch Oresol (ORS) như là một loại dung
dịch pha chế tại nhà. Sữa mẹ được xem như là thức ăn để nuôi dưỡng trẻ nhưng
nó cũng được coi như là dịch uống tại nhà rất quan trọng, cần cho trẻ bú càng
nhiều càng tốt.
Những trẻ đã được bù dịch ở cơ sở y tế thì ở nhà cần được tiếp tục uống
ORS cho tới khi hết tiêu chảy. Trong mọi điều kiện, các loại dịch tại nhà cần
đáp ứng được những yêu cầu chính sau:
* Đảm bảo an toàn cho trẻ khi uống với khối lượng lớn. Không cho trẻ
uống các loại nước ngọt, trà đường.
* Dễ chấp nhận: dịch phải là loại mà các bà mẹ tin tưởng và chấp nhận cho
trẻ uống với số lượng lớn và trẻ cũng phải quen.
* Dễ pha chế: các chất pha chế phải quen thuộc với người dân, không đòi
hỏi nhiều thao tác hay thời gian.
* Có hiệu quả: dịch uống phải vừa an toàn,vừa hiệu quả và không đắt tiền.
- Cho trẻ ăn nhiều thức ăn giàu dinh dƣỡng để phòng suy dinh dƣỡng.
Khi trẻ tiêu chảy, cần tiếp tục cho trẻ bú sữa mẹ. Trẻ từ 6 tháng tuổi trở lên

sự hấp thu chủ động của một số chất như glucose [8],[18]. Để cho việc bù dịch
bằng đường uống thành công thì nên cho uống thường xuyên nhưng với lượng
nhỏ [14].
+ Các loại dịch thường sử dụng:
* Dung dịch ORS: là một hỗn hợp muối bù dịch bằng đường uống khi hoà
tan trong nước. ORS được dùng để điều trị hàng triệu bệnh nhân tiêu chảy ở mọi
lứa tuổi, do các nguyên nhân khác nhau và đã được chứng minh tính an toàn và
hiệu quả của nó. Một số nước có chủ trương dùng ORS cho mọi trường hợp tới
cơ sở y tế dù bệnh nhi có bị mất nước hay không. Dung dịch ORS là loại dịch
bù bằng đường uống tốt nhất hiện nay.
* Một số loại dung dịch tự pha khác: các dung dịch tự pha khác mặc dù
không đảm bảo thích hợp như dung dịch ORS nhưng vẫn có tác dụng phòng mất
nước bằng đường uống. Các dung dịch như la: súp, nước cháo, sữa chua hoặc
nước trắng cũng sẽ có hiệu quả khi pha thêm một ít muối .
+ Bù dịch bằng đƣờng tĩnh mạch:
trong những trường hợp mất nước nặng phải bù dịch bằng đường tĩnh
mạch nhằm bồi phụ lại khối lượng tuần hoàn nhanh chóng và điều trị shock.
Việc bù dịch bằng đường tĩnh mạch chỉ được thực hiện ở các cơ sở y tế [18],
[48]. Dung dịch được xử dụng trong điều trị tiêu chảy là Ringer Lactat,
Natriclorua 9%o, Dextrose 5%.
Việc sử dụng thuốc trong điều trị.
Nguyễn Anh Dũng, Đặng Đức Trạch nghiên cứu tình hình bệnh tiêu chảy
tại khoa nhi các bệnh viện cho rằng: Đối với tiêu chảy do vi khuẩn hoạc ký sinh
trùng việc sử dụng kháng sinh là rất hạn chế và phải cân nhắc cẩn thận [15].
Trong chương trình quốc gia phòng chống tiêu chảy của Tổ chức Y tế Thế
13

giới cho rằng: Không cần dùng thuốc cầm tiêu chảy và thuốc chống nôn cho trẻ
em, vì nó không có tác dụng mà còn gây nguy hiểm [43],[47].
1.2. PHÒNG BỆNH TIÊU CHẢY

15 Chƣơng 2
ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1. ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU
Các bà mẹ có con dưới 5 tuổi đang sinh sống tại xã Ba Trinh, huyện Kế
Sách- Sóc Trăng.
2.2. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Phương pháp điều tra ngang, mô tả trên mẫu ngẫu nhiên.
2.2.1. Cỡ mẫu
Với một nghiên cứu mô tả cắt ngang, để xác định cỡ mẫu ta sử dụng công
thức tính như sau: n =
²

ngẫu nhiên chẵn lẻ, và tiến hành phỏng vấn cho đến khi đủ 400 bà mẹ thì kết
thúc phỏng vấn.
2.2.3. Phƣơng pháp thu thập thông tin
Sử dụng bộ câu hỏi đã chuẩn bị trước để điều tra, phỏng vấn các bà mẹ về
các thông tin, kiến thức có liên quan đến tiêu chảy, đồng thời quan sát các hành
vi thực hành các kiến thức đó.
Bảng điều tra cá nhân được thiết lập sẵn, gồm 3 phần: thông tin chung,
kiến thức liên quan đến tiêu chảy và việc thực hành các kiến thức.
Sử dụng phương pháp phỏng vấn trực tiếp đối tượng và quan sát tại nhà,
các thông tin thu được chúng tôi đánh dấu vào phiếu điều tra, hỏi đến đâu phải
ghi vào phiếu điều tra đến đó để tránh nhầm lẫn hoặc bỏ sót.
Điều tra viên được chọn là 2 y sĩ và 2 điều dưỡng trung học. Trước khi
điều tra, tiến hành tập huấn hướng dẫn các kỹ thuật phỏng vấn, kỹ thuật quan sát
cho các điều tra viên. Mỗi điều tra viên đảm trách khoảng 100 bà mẹ được chọn.
Điều tra viên tiến hành điều tra theo danh sách các bà mẹ đã được chọn
đưa vào mẫu nghiên cứu từ ngày 15/06/2009 đến ngày 30/06/2009.
2.2.4. Phƣơng pháp xử lý số liệu
Xử lý số liệu thu thập được bằng phần mềm SPSS.
17

2.2.5. Xây dựng tiêu chuẩn đánh giá
- Đánh giá kiến thức của bà mẹ về bệnh tiêu chảy trẻ em
+ Định nghĩa tiêu chảy: kể đủ 2 tiêu chuẩn theo TCYTTG thì được xác
định là đủ, nếu trả lời được 1 trong 2 tiêu chuẩn thì xác định là biết không đủ,
nếu trả lời không biết hoặc ngoài 2 tiêu chuẩn trên thì cũng xem như là không
biết.
+ Hành vi có hại: nếu kể được 4 hành vi trở lên (trên 4/6) thì xác định là
biết đủ, nếu kể được dưới 4 hành vi (< 4/6) thì xác định là biết không đủ, nếu bà
mẹ trả lời không biết hoặc ngoài 6 hành vi đã xác định thì xem là không biết.
+ Hành vi có lợi: nếu bà mẹ kể được từ 5 hành vi trở lên ( 5/7) thì xác

nếu bà mẹ được < 5 điểm thì được xem là thực hành không tốt.
2.3 BIẾN SỐ NGHIÊN CỨU
2.3.1 Biến số độc lập
Nhóm tuổi:
+ Tuổi các bà mẹ
Dưới 18 tuổi
18 – 30 tuổi
31 – 40 tuổi
Trên 41 tuổi
+ Nghề nghiệp
Làm nông
Cán bộ công chức
19

Buôn bán
Nội trợ
Khác
+ Trình độ học vấn
Mù chữ
Tiểu học (lớp 5)
Trung học cơ sở (lớp 6 - 9)
Trung học phổ thông (lớp 10 - 12)
+ Kinh tế gia đình
Nghèo, cận nghèo:  260.000 đồng/người/tháng
Trung bình: Từ 261 .000 đến 450.000 đồng/người/tháng
Khá giàu :  451.000 đồng/người/tháng
+ Số con trong gia đình
2.3.2 Biến số phụ thuộc
Kiến thức, thái độ, và hành vi của bà mẹ
- Khảo sát về kiến thức

sông.v.v.
+Vệ sinh cá nhân:
* Rửa tay trước khi ăn và cho con ăn (mẹ và con)
* Rửa tay sau khi đi tiêu (mẹ và con)
* Xử lý phân trong gia đình, cho trẻ? Kiểu loại hố xí

21

+ Tình hình bệnh kèm theo:
* Suy dinh dưỡng
* Tái nhiễm bệnh đường hô hấp: viêm tai giữa, viêm phế quản,
viêm phổi.
* Tái nhiễm bệnh đường tiêu hoá: tiêu chảy nhiều lần.
+Tiêm phòng cho trẻ