Quản lý bệnh nhân
chấn thương sọ não ở tuyến cơ sở

Chấn thương sọ não kín do tai nạn giao thông ngày càng tǎng và tỉ lệ tử vong cao.
Cùng với sự tiến bộ về phương tiện chẩn đoán và khả nǎng hồi sức, tỉ lệ tử vong
do chấn thương sọ não (CTSN) đã giảm đáng kể. Tuy nhiên, một nguyên nhân
quan trọng làm tỉ lệ này còn cao là khả nǎng xử trí ban đầu tại tuyến cơ sở còn yếu
kém. Quản lý CTSN là giảm tối đa tổn hại phát sinh từ các biễn chứng thứ phát,
trong đó chǎm sóc ban đầu đóng vai trò quan trọng.
Phân loại thương tổn
Các thương tổn giải phẫu của chấn thương sọ não có thể chia thành 2 loại (theo
Kenneth W.Lindsay):
1. Tổn thương nguyên phát
- Dập não (contre-coup)
- Tổn thương trục
2. Tổn thương thứ phát
- Máu tụ trong hộp sọ gồm: ngoài màng cứng (NMC); trong não và dưới màng
cứng; dưới màng cứng (DMC)
- Phù não
- Thoát vị não qua lều và lỗ chẩm
- Thiếu máu não do thiếu oxy và giảm lưu lượng tưới máu não.
Quản lý CTSN
1. Đánh giá lâm sàng toàn diện trong bệnh cảnh đa chấn thương:
- Đường thở
- Ngực bụng: xác định người bị nạn có tràn máu- khí màng phổi; hội chứng chảy
máu trong không. Nếu nghi ngờ có thể cho chụp X quang ngực, chọc rửa ổ bụng
hoặc siêu âm bụng.
- Kiểm tra tổn thương sọ và tủy sống: đánh giá mức độ tri giác theo thang điểm
Glasgow, khám các dấu hiệu thần kinh khu trú.
- Khám chi tìm các tổn thương xương và phần mềm, nếu nghi ngờ cho chụp X
quang.

. Nếu mất tri giác ban đầu: thường có tụ máu dưới màng cứng hoặc trong não kèm
phù não thứ phát.
. Không mất tri giác ban đầu: phần lớn do máu tụ ngoài màng cứng đơn thuần.
Trường hợp này bệnh nhân chỉ có các rối loạn ban đầu: nôn, đau đầu nhiều.
- Không mất tri giác: Trường hợp này vẫn cần theo dõi cẩn thận, nhất là ở những
người bị đau đầu nhiều, có các dấu hiệu kích thích màng não: nôn, buồn nôn, cứng
gáy có thể có những ổ dập não nhỏ, máu tụ nhỏ và diễn biến nặng hơn.
3.5. Cận lâm sàng
- X quang tiêu chuẩn: chụp sọ thẳng nghiêng, chụp hàm mặt, chụp cột sống cổ là
bắt buộc trong tất cả các trường hợp CTSN.
Khi phát hiện có đường vỡ xương ở hộp sọ mà tri giác xấu đi có nghĩa là bệnh
nhân có máu tụ ngoài màng cứng dưới đường vỡ.
- Chụp cắt lớp vi tính: không bắt buộc cho tất cả các CTSN, mà chỉ nên chụp trong
các chỉ định sau:
.Hôn mê từ đầu; tri giác tụt 2 điểm Glasgow; có dấu hiệu bất thường về thần kinh
như liệt, động kinh, tổn thương thần kinh sọ.
. Có đường vỡ xương phức tạp, nhất là người già và trẻ em.
. Người có nguy cơ cao như ngộ độc rượu, cao huyết áp
. Triệu chứng cơ nǎng trầm trọng: đau đầu dữ dội, nôn nhiều lần.
Chụp cắt lớp vi tính là phương pháp tiên tiến trong chẩn đoán thương tổn não. Tuy
nhiên, đại đa số các cơ sở hiện nay chưa có phương tiện này. Vì vậy, cần khám
lâm sàng tỉ mỉ và theo dõi sát để chẩn đoán và xử trí ngay, nhất là phát hiện các
biến chứng tụ máu sau chấn thương.
4. Điều trị thực thụ
Điều trị CTSN bao gồm điều trị ngoại khoa các thương tổn chảy máu dẫn tới máu
tụ trong hộp sọ và điều trị nội khoa các chấn thương não nặng. Với điều kiện kỹ
thuật và phương tiện còn hạn chế, nhiệm vụ chủ yếu và trước mắt của các tuyến cơ
sở là:
4.1. Phát hiện và xử trí tại chỗ các thương tổn đơn giản như: lún sọ, vết thương sọ
não, máu tụ ngoài màng cứng. Các thương tổn này có tiên lượng tốt nhưng đòi hỏi

+ Lợi tiểu: Manitol 20% với tổng liều 1g/kg/24h. Cách cho: chia nhiều lần trong
ngày và truyền nhanh (15-20phút).
+ Hạ thân nhiệt.
+ Xông dạ dày tránh trào ngược.
5. Chuyển viện: cần được cân nhắc kỹ lưỡng vì không ít bệnh nhân đã chết trên
đường vận chuyển hoặc đến nơi thì đã quá nặng.
Chỉ định chuyển viện phụ thuộc vào 3 yếu tố:
- Thời gian: theo nhiều tác giả, thời gian vận chuyển bệnh nhân từ tuyến cơ sở tới
tuyến chuyên khoa phải dưới 2 giờ đến 3 giờ mới an toàn, nếu lâu hơn thì tỉ lệ tử
vong rất cao.
- Tình trạng tri giác: việc chuyển viện sẽ vô ích nếu bệnh nhân đã hôn mê quá sâu
(điểm Glasgow từ 6 trở xuống).
- Tốc độ suy đồi tri giác: nếu tình trạng bệnh nhân xấu nhanh thì việc vận chuyển
sẽ không an toàn, khi đó cần xử trí tại chỗ, hoặc ngoại khoa, hoặc nội khoa, việc
chuyển viện sẽ xem xét sau.
Trong quá trình vận chuyển, bệnh nhân cần được hồi sức tích cực theo phác đồ đã
nêu ở trên, cần chú trọng vấn đề thông khí và lợi tiểu.
Tài liệu tham khảo
Andrew K.: Essential Neurosurgery. Churchill Livingstone 1991, 59-79.
Becker D. P., Miller J. D.: The outcome from severe head injury with early
diagnosis and intensive management. Journal of Neurosurgery 47: 491-502.
Jennett B., Teasdale G.: Management of head injuries, contemporary. Neurology
series FA Davis, Philadelphia 1981.
Hà Kim Trung*