69
những tư liệu lịch sử. Như vậy nếu không thận trọng dễ rơi
vào chủ nghĩa chủ quan, duy ý chí nóng vội nêu ra những
sự kiện dựa trên nguồn tư liệu mỏng manh thậm chí chưa
đủ độ tin cậy. Chỉ làm được như thế chúng ta mới chỉ ra
nhưng nét độc đáo, đặc thù của lịch sử địa phương mà
không hề mâu thuẫn với quy luật phát triển chung của lịch
sử.
Cũng chính vì lẽ đó, ban biên tập phải là những người
có năng lực thực sự, am tường về địa phương trên nhiều
lĩnh vực: kinh tế, xã hội, phong tục, tập quán, đặc điểm tự
nhiên v.v Những thành viên của ban biên tập đặc biệt là
chủ biên phải theo sát từ đầu nguồn tài liệu đã sưu tầm và
xử lý để quá trình biên tập phản ánh trung thực lịch sử,
đánh giá chính xác, rút ra những bài học kinh nghiệm thiết
thực đúng đắn.
Tính mục đích của công trình biên tập phải được xác
định rõ và quán xuyến sâu sắc trong việc trình bày nội dung
lịch sử. Giá trị của một công trình nghiên cứu lịch sử địa
phương được thể hiện ở chỗ phản ánh tri thức lịch sử một
cách chuẩn xác, khoa học góp phần làm sáng tỏ, bổ sung
hoàn chỉnh những công trình nghiên cứu trước đó hoặc liên
quan. Mặt khác công trình đó phải có ý nghĩa thiết thực
trong việc thực hiện mục tiêu kinh tế, chính trị, xã hội ở địa
phương. Như vậy kết quả nghiên cứu tri thức rộng rãi và
tác dụng giáo dục thiết thực đối với quần chúng ở địa
phương. Muốn làm được như vậy cần phải căn cứ vào
nguồn tài liệu cụ thể để hoạch định để cương biên tập chi

70

- Sau đó, chủ biên sẽ tập hợp phần sơ thảo của các
nhóm biên tập lại thành một công trình thống nhất, hoàn
chỉnh sơ thảo lần đầu. Bản sở thảo đó sẽ được báo cáo
trước ban lãnh đạo địa phương, cơ quan chuyên môn để
tiếp thu ý kiến.
Dựa vào những ý kiến xây dựng, những tài liệu bổ
xung, nhóm biên soạn sẽ tiến hành hoàn chỉnh bản thảo lần
thứ hai. Bản thảo lần này cần được những người am hiểu về
lịch sử địa phương, các cơ quan chuyên môn địa phương
v.v đọc và có ý kiến đóng góp. Ta có thể tranh thủ rộng
rãi ý kiến trước quần chúng nhân dân và những người lãnh
đạo ở địa phương. Bản sơ thảo như vậy rất tiện cho người
đọc được theo dõi một cách hệ thống, toàn diện và như vậy
họ có thể giúp chúng ta những ý kiến quý báu cả về những
chi tiết lịch sử lẫn cấu trúc nội dung và khái quát hơn
những vấn để nghiên cứu.
- Trên cơ sở thu nhập một cách toàn diện và rộng rãi
các ý kiện đóng góp, ban biên tập sẽ hoàn chỉnh bản thảo
lần cuối. Bản thảo lần này sẽ được báo cáo trước cơ quan
có trách nhiệm theo dõi, quản lý để tổ chức việc phản biện
khoa học, nghiệm thu công trình. Bản thảo khi đã được
nghiệm thu có thể coi như được phép sử dụng. Tuy vậy
cũng nên quan niệm, đây chưa phải là sự hoàn chỉnh công
trình nghiên cứu, nó vẫn cần được sự quan tâm, khảo cứu
bổ sung dần cho ngày một hoàn thiện hơn. Chính vì thế bản

72
thảo ít nhất phải viết đi viết lại nhiều lần, hoặc cũng có thể
chỉ viết vài lần. Kết quả của công trình biên tập chịu sự chi
phối của cả yếu tố chủ quan và khách quan (trình độ, năng

mà còn cả quần chúng nhân dân địa phương. Bởi lẽ công
trình biên soạn không phải chỉ để giáo dục lòng tự hào,
nâng cao ý thức trách nhiệm, phẩm chất, năng lực của cán
bộ đảng viên mà còn củng cố niềm tin sâu sắc trong quần
chúng (phản ánh trung thực đúng đắn của lịch sử) để họ
ủng hộ, tin yêu, phát huy sức sáng tạo tiềm tàng trong sự
nghiệp cách mạng, củng cố và bảo vệ, xây dựng cơ sở
Đảng ngày một vững chắc hơn.
Chính vì vậy nội dung biên soạn thường được trình bày
theo các vấn để sau:
+ Phần mở đầu: Giới thiệu khái quát hoàn cánh địa
phương trên các mặt, điều kiện tự nhiên (địa hình, sông
ngòi, khí hậu, tài nguyên) điều kiện chính trị xã hội (chế độ
cai trị trước khi có Đảng, thành phần dân tộc, truyền thống
đấu tranh v.v ).
+ Phần nội dung:
- Điều kiện, hoàn cảnh ra đời của cơ sở Đảng và quá
trình phát triển của Đảng bộ địa phương.
- Hoàn cảnh địa phương, yêu cầu của nhiệm vụ cách
mạng, những chủ trương, biện pháp của Đảng bộ cơ sở, sự
quán triệt, vận dụng đường lối chủ trương của tổ chức
Đảng cấp trên vào địa phương, việc tồ chức chỉ đạo thực

74
hiện.
Kết quả của phong trào toàn diện ở địa phương dưới sự
chỉ đạo của Đảng bộ cơ sở.
- Đánh giá những hoạt động, rút ra bài học kinh nghiệm
trong công tác Đảng (chỉ đạo phong trào, đấu tranh bảo vệ,
xây dựng đảng v.v ).

dụng sáng tạo, không thể máy móc để cho nội dung của
cuốn thông sử địa phương vừa gắn bó chặt chẽ với lịch sử
dân tộc, tuân thủ theo xu hướng phát triển của lịch sử dân
tộc mà văn giữ được nét đặc thù - điều không thể thiếu
trong bất cứ công trình lịch sử địa phương nào.
Điều cần lưu ý khi biên soạn thông sử địa phương là
phải xem xét những sự kiện, hiện tượng tiêu biểu ở địa
phương (một cuộc khởi nghĩa, một chiến dịch, cuộc khởi
nghĩa từng phần, tiến hành cải cách ruộng đất v.v ) để
trình bày thành từng mục, có thể cải tạo thành chương.
Đánh giá lịch sử địa phương cần lưu ý từng mặt hoạt
động, từng sự kiện, hiện tượng chủ yếu, những nhân vật
lịch sử tiêu biểu, nhưng kết quả thành tích tốt đẹp và cả
những mặt hạn chế. Như vậy cuốn sử mới có tính thuyết
phục và ý nghĩa giáo dục rộng rãi trước quảng đại quần
chúng.
Phần cuối của cuốn sử nên dành một phần thích đáng
khẳng định những truyền thống nổi bật của địa phương, vị

76
trí, vai trò của địa phương đối với toàn quốc, và rút ra
những hài học kinh nghiệm từ lịch sử phát triển mọi mặt
của địa phương.
- Lịch sử truyền thống: có thể được viết khá rộng rãi:
truyền thống của một địa phương, một đơn vị sản xuất, một
cơ sở đào tạo v.v Lịch sử truyền thống cũng có thể biên
soạn theo các chuyên đề: Truyền thống dạy tốt - học tốt của
một trường học, truyền thống đấu tranh của nhân dân địa
phương; truyền thống cần cù sáng tạo vả đảm đang của phụ
nữ v.v Mục tiêu của cuốn sử truyền thống là khai thác

chu đáo cẩn trọng thì tác dụng giáo dục rất lớn: Chủ tịch
Hồ Chí Minh đã coi truyền thống tốt đẹp như các thứ "của
quý” có khi "cất giấu trong rương hòm", có khi được
“trưng bày trong tủ kính, trong bình pha lê dễ thấy" và
nhiệm vụ của chúng ta là phải phát hiện ra những "thứ quí"
ấy đem thực hành vào sự nghiệp cách mạng hiện nay
( )1
.
Việc để cập tới mặt hạn chế của truyền thống, phê phán
nó đúng đắn trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể cũng chính là
khẳng định ca ngợi, khuyếch trương mặt tích cực của nó.
Chỉ có quan niệm lịch sử và biện chứng lôgic mới đạt được
mục tiêu của việc biên soạn lịch sử truyền thống, và cuốn
sử đó mới thật sự có "giá trị" của truyền thống.
Những điểm gợi ý trên có thể được cụ thể hoá trong

(1). Xem Phan Huy Lê: Bác Hồ với việc giáo dục truyền thống
dân tộc, cách mạng cho thẻ hệ trẻ, trong cuốn Bác Hồ và sự nghiệp
bồi dưỡng thế hệ trẻ nxb Thanh niên. Hà Nội. 1985.

78
việc xây dựng để cương biên soạn một số dạng lịch sử địa
phương thường gặp. Tuy nhiên việc biên soạn lịch sử địa
phương còn gặp nhiều điều phức tạp (dù ở dạng nào) cần
phải lưu ý.
3. Đôi điều lưu ý khi biên soạn lịch sử địa phương
a - Vị trí không gian lịch sử.
Khái niệm địa phương được hiểu ở nhiều nghĩa cụ thể
(tỉnh, huyện, xã, khu vực, vùng núi đồng bằng, miền ) Vì
vậy việc xác định vị trí không gian, địa bàn, ranh giới giữa

Tương tự như vậy ta nghiên cứu một cuộc khởi nghĩa một
chiến dịch lịch sử v.v Như vậy phạm vi không gian của
loại để tài này không giới hạn ở một khu vực hành chính cụ
thể, mà ở nhiều vị trí thuộc các khu vực hành chính khác
nhau, nó có thể liên hoàn, có thể xen kẽ và “nhảy cóc”.
b. Địa danh lịch sử
Trong nghiên cứu lịch sử địa phương ta thường gặp các
địa danh thay đổi với những tên khác nhau. Khi biên soạn
lịch sử địa phương nhất thiết phải ghi đúng địa danh trong
từng thời điểm lịch sử cụ thể. Thông thường để tiện cho
việc đối chiếu nhận biết và ghi nhớ, người ta viết địa danh
đương thời sau đó mở ngoặc để ghi chú địa danh hiện tại.
Chẳng hạn thôn Kim Long (tức Tân Trào ngày nay)
Châu Tự Do (tức huyện Sơn Dương) Yên Bình - Tuyên
Quang (nay cả huyện Yên Bình thuộc tỉnh Yên Bái) Ngân

80
Sơn, Chợ Rã tỉnh Bắc Cạn (Ngân Sơn - Chợ Rã nay thuộc
tỉnh Cao Bằng) v.v
Không vì để tiện theo dõi, người biên soạn nghi theo
địa danh hiện tại, làm như vậy sẽ không đảm bảo tính lịch
sử của công trình nghiên cứu.
Nguồn gốc của địa danh là vấn để khá thú vị song rất
phức tạp, nhưng dẫu sao việc tìm hiểu nó sẽ giúp cho người
biên soạn hiểu được nhiều vấn để quý giá trong lịch sử địa
phương. Chẳng hạn có địa danh liên quan đến việc dời làng
lập ấp, hoặc gắn với sự kiện lịch sử, gắn với nghề nghiệp,
gắn với đặc điểm địa lí, gắn với nhân vật lịch sử v.v
c- Vận dụng quan điểm đánh giá vai trò của cá nhân và
quần chúng trong lịch sử.

dụng tiêu cực, thậm chí có quan điểm sai lầm, phản động,
hoặc không lành mạnh, đối với địa phương v.v Đây là
vấn để hết sức phức tạp, đòi hỏi người nghiên cứu phải
thận trọng ti mỉ, trao đổi ý kiến với các nhà khoa học, các
cấp lãnh đạo địa phương hoặc Trung ương để có nhận xét
thoả đáng. Không thể dùng ý chí chủ quan để phủ nhận
sạch trơn những công lao của các nhân vật lịch sử, cần
đánh giá đúng những cống hiến về từng mặt ở từng thời
điểm lịch sử cụ thể, và càng cần phê phán nghiêm túc
những hạn chế, sai lầm của họ ở giai đoạn mà họ mắc phải.
Chỉ có tôn trọng lịch sử khách quan khi nhìn nhận lịch sử
mới có thể phản ánh lịch sử một cách trung thực. Điều đó

82

chẳng những không mâu thuẫn mà còn hoàn toàn phù hợp
với tính chiến đấu của một Đảng Mác xít chân chính.
Việc nêu tên những người đã khuất đã khó, song việc
lựa chọn để nêu tên những người còn sống lại càng khó
hơn. Cần phải lắng nghe ý kiến rộng rãi của các tổ chức
quần chúng nhân dân, mặt khác phải có quan điểm khoa
học của người nghiên cứu khi xem xét sự cống hiến, vai trò
của họ đối với địa phương, so với người đương thời đặc
biệt là những người đi trước. Về điểm này V.I.Lênin đã nêu
rõ: "Khi xét công lao của các nhân vật lịch sử, người ta
không cần căn cứ vào chỗ họ không cống hiến được gì so
với những đòi hỏi của thời đại đương thời, mà căn cứ vào
chỗ họ đã cống hiến được gì mới so với Các bậc tiền bối
của họ"
( )1

song lại có liên quan tới sự kiện đó. Cuộc kháng chiến
trường kì chống thực dân Pháp xâm lược (1945-1954) do
cả nước tiến hành, song mỗi địa phương thực hiện một
phần nhiệm vụ đó trong điều kiện cụ thể của mình v.v Để
giải quyết tốt mối quan hệ đó, người ta thường lấy những
khung chủ yếu của các thời kì phát triển của lịch sử dân tộc
để làm khung chung cho việc trình bày lịch sử địa phương.
Làm như vậy việc biên tập lịch sử địa phương vừa gắn
được với những nội dung chủ yếu của lịch sử dân tộc, vừa
có điều kiện tình bày nét độc đáo của lịch sử địa phương ở
mỗi thời kì lịch sử.
*
* *

84
Tóm lại, biên soạn lịch sử địa phương là một công
việc phức tạp, nó cần được tiến hành thận trọng thậm chí
phải thực hiện lâu dài, luôn có tu chỉnh bồ sung. Không
vì như vậy mà việc biên tập lần đầu thiếu cố gắng, thậm
chí tắc trách qua loa. Không thể trong chốc lát cầu toàn,
hoàn chỉnh nhưng cần phải có tinh thần trách nhiệm cao,
mạnh dạn song không nóng vội hồ đồ. Cần nắm vững và
vận dụng một cách hợp lí những nguyên tắc cơ bản của
phương pháp luận Mác xít và phương pháp bộ môn để có
những công trình lịch sử địa phương vừa có ý nghĩa khoa
học vừa có tác dụng giáo dục sâu sắc.
IV.
TIẾN HÀNH GIẢNG DẠY LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG
Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG
1. Soạn một bài giảng lịch sử địa phương để dạy học

phát triển của lịch sử địa phương vừa có tác dụng đối với
việc nghiên cứu học tập lịch sử dân tộc.
Để có những tài liệu như vậy giáo viên bộ môn lịch sử
phái chủ động tự sưu tầm hoặc hướng dẫn học sinh sưu
tầm. Nếu không có điều kiện tổ chức học sinh sưu tầm tập
trung nên hướng dẫn các em khai thác tư liệu qua ông, bà,
chú, bác, những nhân mối lịch sử ở ngay làng xã của các
em hay những cơ quan có thể lưu giữ tài liệu như ban