18
sản này, bảo quản những bức tranh, tượng, lâu đài. Đó là
biểu hiện sức mạnh tinh thần của chúng ta và tổ tiên ta.
Hỡi đồng bào ! Không làm hư hỏng một viên đá, hãy
giữ tất cả các đài kỷ niệm, nhà cửa, vật cổ, tài liệu, tất cả
cái đó là lịch sử niềm tự hào của đồng bào
(1)
.
Tiếp theo đó, chính quyền Xô Viết đã ký sắc lệnh “Tổ
chức lại và tập trung lưu trữ" (1-6-1918), sắc lệnh "Đăng
ký và bảo vệ di vật nghệ thuật cổ xưa" (5-10-1918).
Theo chỉ thị của Lê nin, văn kiện giáo dục đầu tiên của
Liên bang Cộng hoà XHCN Xô Viết Nga (1918) đã yêu
cầu sử dụng hình thức và phương pháp dạy, học lịch sử địa
phương trong giờ nội khoá ở trường phổ thông. Từ năm
học 1920 - 1921, địa phương học đã đưa vào chương trình
dạy học ở nhà trường và sau đó trở thành tài liệu bắt buộc ở
trường trung học.
Đến năm 1930, địa phương học được đưa vào giảng
dạy ở các trường Đại học sư phạm. Từ những năm 50 trở
đi, với việc thành lập các "Hội bảo tàng địa phương", "Hội
bảo vệ các di tích lịch sử và Văn hoá" (1966), hoạt động
nghiên cứu lịch sử địa phương càng được đẩy mạnh. Nguồn
tài liệu địa phương học được đưa vào giảng dạy ở các
trường Đại học sư phạm. Từ những năm 50 trở đi, với việc
thành lập các "Hội bảo tàng địa phương", "Hội bảo vệ các
di tích lịch sử và văn hoá" (1966), hoạt động nghiên cứu
lịch sử địa phương càng được đẩy mạnh. Nguồn tài liệu địa
phương đã góp phần quan trọng vào sự nghiệp giáo dục thế


20
chiến, việc nghiên cứu chưa được tiến hành đều đặn,
thường bị gián đoạn, kết quả cũng còn nhiều hạn chế.
Ở miền Nam dưới thời Mỹ - Nguy cũng xuất hiện một
số chuyên khảo về lịch sử địa phương. Tuy nhiên những
công trình đó được phản ánh dưới nhãn quan và mục tiêu
chính trị của giai cấp tư sản đương thời. Chẳng hạn cuốn
“Phong quang Đắc Lắc", "Cao nguyên miền thượng" của
tác giả Cửu Long và Toan Ánh hay cuốn "Nước non Bình
Định" của Quách Tuấn - Nhà xuất bản Gò Vấp 1971 có
một số sự kiện không đúng khi để cập tới Mai Xuân
Thưởng - một thủ lĩnh của phong trào khởi nghĩa hưởng
ứng chiếu "Cần vương" ở Nam Trung bộ. Nhiều lần thực
dân Pháp tìm cách bao vây, đàn áp giặc bắt mẹ của ông
hòng uy hiếp tinh thần đấu tranh, bức ông đầu hàng, song
ông cùng với nghĩa quân vẫn kiên quyết chiến đấu cho tới
khi rơi vào tay giặc, vậy mà Quách Tuấn lại nêu rằng, Mai
Xuân Thưởng đầu hàng để "giữ tròn chừ hiếu" v.v
Từ sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, việc
nghiên cứu lịch sử địa phương mới được tiến hành rộng
khắp trên phạm vi cả nước. Các ban nghiên cứu lịch sử
Đảng ở các địa phương được thành lập, nhiều lớp bồi
dưỡng nghiên cứu lịch sử địa phương được tổ chức. Các
nhà nghiên cứu lịch sử, cán bộ, sinh viên các trường đại
học (ngành sử), cao đẳng sư phạm đã góp phần quan trọng
vào việc nghiên cứu, biên soạn lịch sử huyện, xã, các
ngành. Hầu hết các tỉnh đã biên soạn được lịch sử Đảng bộ,
nhiều tỉnh đã biên soạn lịch sử các huyện (Hà Nội, Hải

21

Hà Nội 1985.

22
lịch sử địa phương, theo phân phối chương trình của Bộ
Giáo dục và Đào tạo chưa được thực hiện, việc sử dụng tài
liệu lịch sử địa phương trong dạy, học lịch sử dân tộc mới
được một số ít trường tiến hành (như khu vực Việt Bắc và
Tây Bắc).
Hiện trạng trên là do nguồn tài liệu lịch sử địa phương
ở các tỉnh chưa được sưu tầm và chỉnh lý biên soạn một
cách hệ thống, nhiều địa phương đến nay chưa biên soạn
được lịch sử các huyện, còn lịch sử các xã hầu hết chưa
được nghiên cứu, biên soạn để giảng dạy.
Mặt khác, điều kiện để phục vụ công tác nghiên cứu
giảng dạy lịch sử địa phương ở miền núi gặp rất nhiêu khó
khăn: điều kiện địa hình phức tạp, phương tiện giao thông
thiếu thốn, cơ sở vật chất nghèo nàn, thiếu đội ngũ cán bộ
chuyên môn có năng lực và trình độ nghiên cứu v.v
Tất cả những điều đó đang đòi hỏi cấp thiết đẩy mạnh
việc nghiên cứu và dạy, học lịch sử địa phương, đặc biệt ở
khu vực miền núi. Điều cơ bản trước hết là đội ngũ giáo
viên bộ môn lịch sử cần phải được trang bị phương pháp
nghiên cứu lịch sử địa phương để có thể phát huy năng lực
của mình, thực hiện nhiệm vụ của người giáo viên và cán
bộ nghiên cứu ở các khu vực, vùng, miền khác nhau. Khó
ai có thể thay thế công việc nghiên cứu của người giáo viên
lịch sử ở ngay chính nơi công tác hay miền quê xứ sở thân
yêu của mình.
IV. NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA CÔNG TÁC


hợp, bảo đảm giá trị khoa học chính xác. Trên cơ sở những
tư liệu đã được giám định, cần phải nắm được phương pháp
biên soạn theo từng chủ đề, thể loại khác nhau (lịch sử
Đảng bộ địa phương, thông sử địa phương, lịch sử truyền
thống của địa phương hoặc cơ quan, đơn vị xí nghiệp v.v )
Những tài liệu đã được biên soạn cần phải có biến pháp
tuyên truyền giáo dục sâu rộng trong quần chúng ở địa
phương và sử dụng vào việc giảng dạy, giáo dục thế hệ trẻ
ở nhà trường. Tất cả những công việc cụ thể của quá trình
nghiên cứu lịch sử địa phương sẽ được giới thiệu ở phần
sau đây.
PHẦN THỨ HAI
HƯỚNG DẪN NGHIÊN CỨU, BIÊN SOẠN
VÀ DẠY HỌC LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG Ở VIẾT BẮC

25

I. TỔ CHỨC NGHIÊN CỨU

1. Xác định mục đích, yêu cầu của đợt công tác: Đây là
công việc đầu tiên của đợt nghiên cứu lịch sử địa phương.

một nước, một thế giới, một vũ trụ như thế nào, quá khứ,
hiện tại và tương lai của loài người và dân tộc ra sao, bản
thân con người mình là như thế nào và mình phải làm gì để
cống hiến xứng đáng cho nhân dân, cho đất nước"
(2)
.
- Mục tiêu kinh tế - xã hội của địa phương: Môi một địa
phương căn cứ vào điều kiện cụ thể về mọi mặt của mình
để xác định mục tiêu kinh tế, xã hội phù hợp. Tuy việc
nghiên cứu lịch sử địa phương không tạo ra sản phẩm trực
tiếp có giá trị kinh tế, song đó là sản phẩm văn hoá tinh
thần (giá trị lịch sử văn hoá, niềm tự hào về truyền thống
địa phương, tình yêu và trách nhiệm đối với quê hương
v.v ), có khả năng biến thành sức mạnh vật chất để tạo ra
hiệu quả kinh tế có tính chiến lược.
Mặt khác, khi đời sống vật chất ngày càng được cải
thiện thì nhu cấu về đời sống văn hoá tinh thần càng nâng
cao. Kết quả nghiên cứu lịch sử địa phương là những gợi ý

(1) Phạm Văn Đồng: Bài nói chuyện với giáo viên Hà Nội
ngày 20/11/1984. Báo Nhân dân số ra ngày 26- 11 – 1984
(2) Theo: Phan Ngọc Liên, Trương Hữu Quýnh - Nguyễn
Cảnh Minh - Nguyễn Thái Hoàng - Nguyên Văn Am: lịch sử địa
phương Nxb Giáo dục Hà Nội. 1989 tr32

27
cho các cơ quan du lịch, chính quyền cơ sở biết kết hợp và
khai thác một cách hợp lý kho tàng văn hoá trong khu di
tích ở địa phương đem lại hiệu qủa kinh tế - xã hội v.v
Phát huy thế mạnh các vùng, miền đang là chủ trương và

thời gian thực hiện và những yêu cầu, điều kiện ở địa
phương.
- Việc sưu tầm nghiên cứu chủ yếu là ở địa bàn địa
phương, các đơn vị sản xuất, chiến đấu hoặc phục vụ v.v
vì vậy cần giúp học sinh hiểu rõ điều kiện cụ thể của địa
phương (hoàn cảnh tự nhiên, xã hội, phong tục tập quán
thói quen, truyền thống v.v ) để các em làm tốt công tác
dân vận, có khả năng khai thác tài liệu và vận động quần
chúng ủng hộ, cùng tham gia hoạt động sưu tầm nghiên
cứu. Thông qua công việc ở địa phương giúp đồng bào địa
phương hiểu rõ lịch sử quê hương mình, có tình cảm và thái
độ đúng đắn đối với miền quê, xứ sở.
2. Công tác chuẩn bị:
Những đợt nghiên cứu lịch sử địa phương cô thể khác
nhau về quy mô, mục tiêu, thời gian, địa bàn cần được
chuẩn bị chu đáo để tạo ra nhưng điêu kiện thuận lợi cho
công việc ở địa phương. Cần nhanh chóng làm quen với địa
bàn nghiên cứu, chủ động phương án giải quyết trước
những tình huống phát sinh, hạn chế tối đa công sức và thời
gian trước những phần việc không cơ bản để tập trung thực

29
hiện nhiệm vụ chủ yếu của đợt công tác đạt kết quả cao.
Công tác chuẩn bị gồm những khâu bước chủ yếu sau đây:
a. Thành lập ban chỉ đạo đợt công tác:
Ban chỉ đạo của đoàn công tác có thể gồm từ 3 đến 5
người, tuỳ theo quy mô. số lượng và những địa điểm
nghiên cứu (có thể cách xa nhau) của đoàn. Thông thường
người ta chọn một trưởng ban phụ trách chung, hai phó ban
phụ trách công tác chuyên môn và hậu cán phục vụ đặt

quả như chủ định của đê tài nếu việc lựa chọn địa bàn
nghiên cứu bị sai lệch. Chẳng hạn tìm hiểu phong trào công
nhân, phong trào học sinh ở những.địa phương không có
các cơ sở công nghiệp, trường học là điều vô vọng. Chính
vì vậy, muốn xác định đúng địa bàn nghiên cứu phái căn cứ
vào nội dung chuyên môn, chú để nghiên cứu, những tài
liệu cơ bản của thông sử để soi vào những địa phương, tìm
hiểu xem nơi đó có khả năng đáp ứng được yêu cầu của
việc nghiên cứu hay không. Nếu chủ để nghiên cứu là sưu
tầm để viết công sử thì địa bàn nghiên cứu là các đơn vị
hành chính, nhưng cũng phải là địa phương có phong trào
mạnh, khá điển hình; mặt khác còn phải xem xét nhu cầu
về kinh tế - xã hội của địa phương đó. Nếu nghiên cứu về
một hiện tượng, một nhân vật lịch sử hay một cuộc khởi
nghĩa phải sơ bộ tìm hiểu quy mô địa bàn hoạt động để lựa
chọn địa điểm khảo cứu.
Như vậy khi xác định địa phương nghiên cứu, ban chỉ

31

đạo hoặc khoa, tổ bộ môn phải có ý niệm sơ bộ vê những địa
bàn có liên quan đến nội dung nghiên cứu. Vấn để này có
liên quan chặt chẽ với công tác tiền trạm sẽ nói dưới đây
( )1
.
c. Công tác tiền trạm.
Công tác tiền trạm trước hết là việc tìm hiểu sơ bộ địa
phương dự định tới nghiên cứu có thể đáp ứng những yêu
cầu về mặt chuyên môn mà chúng ta đã dự kiến hay không,
mặt khác còn thăm dò để nắm bắt được những quan điểm

- Tìm hiểu tình hình cụ thể của địa phương: điều kiện
địa lý, hoàn cảnh kinh tế, xã hội, phong tục tập quán, nguồn
tư liệu, nơi có khả năng lưu giữ tài liệu, những nhân mối và
địa chỉ của họ.
- Chuẩn bị nơi ăn, nghỉ cho đoàn, dự kiến những tình
huống và biện pháp khắc phục ở địa phương trong quá trình
công tác.
d. Xây dựng đề cương sưu tầm.
Trên cơ sở những thông tin ban đầu thu lượm được qua
công tác tiền trạm và tài liệu liên quan, ban chỉ đạo cần
phác thảo để cương sưu tầm tư liệu. để cương sưu tầm tư
liệu giúp cho đoàn nghiên cứu năm được những nội dung
cơ bản cần khai thác ở địa phương. Việc chủ động đưa ra
để cương sưu tầm, có thể trong thực tế, sẽ diễn ra những
hoạt động không hoàn toàn khớp với những yêu cầu đã
được phác thảo, song không phải vì thế mà bỏ qua khâu
này. Có thể khi sưu tâm, có những nội dung lịch sử cân

33
thiết chưa được để cương để cập tới, và cùng có những vấn
để không theo định hướng của để cương. Chính điều đó
giúp chúng ta phát hiện nét nổi bật, những đặc điểm đặc thù
ở địa phương.
Đề cương sưu tầm căn cứ vào mục đích của để tài
nghiên cứu, bám sát đặc điểm ở địa phương, dựa vào những
sự kiện, hiện tượng chủ yếu trong các thời kỳ lịch sử, thời
gian và không gian của vấn để cần khảo cứu. Vì vậy để
cương sưu tầm có thể trình bày một cách toàn diện những
nội dung lịch sử hoặc đi sâu vào chuyên đề. Vấn để này do
chủ đích của việc nghiên cứu quyết định.

Các khâu các bước nghiên cứu có quan hệ chặt chẽ
lôgíc với nhau, chúng tạo tiền để cho nhau, là kết quả của
nhau. Vì vậy, thực hiện tốt những nhiệm vụ ban đầu là tạo
điều kiện cho thực hiện tốt nhiệm vụ ở những khâu sau.
Công việc chủ yếu ở địa phương trong đợt công tác bao
gồm:
a. Nghe báo cáo của địa phương.
Ngay sau khi đoàn công tác đến địa phương, ổn định
nơi ăn nghỉ phải tiến hành ngay việc tổ chức nghe báo cáo
của địa phương. Bản báo cáo có thể do một cán bộ lãnh đạo
địa phương, cán bộ phụ trách hoạt động chuyên môn trình
bày nhằm giúp đoàn nghiên cứu nắm được những vấn để
chủ yếu sau: Tình hình địa phương trên các mặt: Điều kiện