103
tập gắn liền với tính mục đích và hoạt động tự giác, chính
vì vậy mà các em có nguồn cảm hứng đối với tri thức lịch
sử địa phương. Làm như vậy và chỉ có như vậy mới có tác
dụng giáo dục lịch sử.
Lòng tự hào chân chính, tình cảm thiết tha gắn bó với
quê hương, ý thức trách nhiệm của thế hệ trẻ đều được hình
thành trên cơ sở của những hiểu biết nhất định về lịch sử,
truyền thống và con người ở chính nơi mình đã được sinh
ra, lớn lên, đang học tập để trưởng thành. Việc coi nhẹ các
biện pháp sư phạm, sự nóng vội chủ quan và áp đặt thô bạo
trong dạy học lịch sử địa phương đều dàn tới nhưng hậu
quả khôn lường. phán tác dụng giáo dục cần thiết - vốn rất
có ưu thế, của tri thức lịch sử.
Việc giáo dục học sinh qua tri thức lịch sử đòi hỏi phải
có những biện pháp sư phạm tế nhị, khéo léo, không áp đặt
thô bạo. Đối với học sinh miền núi rất cần cách diễn đạt
trong sáng, giản dị của thầy, biến những tư liệu tưởng
chừng như khô khan, rời rạc trở nên "có hồn" tưởng như xa
lạ trở thành gần gũi, giàu tính thuyết phục, tạo dấu ấn đậm
nét trong tâm trí học trò. Chẳng hạn giảng bài "Cách mạng
tháng Tám ở Hà Giang, đối với học sinh ở Bắc Quang có
thể đưa ra những con số thống kê về sự ủng hộ của đồng
bào địa phương để chuẩn bị cho việc giành chính quyền ở
thị xã:
- Huyện Bắc quang ủng hộ 1.510 kg gạo
140 kg thịt

104
- Riêng xã Bạch Ngọc ủng hộ: 85 kg gạo,

cấp bách là công việc nặng nhọc và khó khăn, nhưng khó
khăn hơn là phải phá chính những ngôi nhà thân yêu của
mình. Vì sao lúc bấy giờ ông cha ta đã làm được những
điều như vậy?
- Em có suy nghĩ gì về mối quan hệ giữa nước với nhà
trong hoàn cảnh lịch sử lúc bấy giờ v.v ?
Những gợi ý trên đây sẽ giúp cho việc thực hành bộ
môn trong quá trình nghiên cứu, học tập có thể vận dụng
vào việc dạy - học lịch sử địa phương ở trường phổ thông.
- Dạy bài lịch sử địa phương ở thực địa là một hình
thức tổ chức dạy học rất sinh động, hấp dẫn song cũng
không kém phần phức tạp. Bài học được tiến hành ở nơi
xảy ra sự kiện lịch sử, vì vậy nếu được chuẩn bị chu đáo cả
về nội dung và phương pháp sẽ đem lại hiệu quả cao. Thực
địa - nơi ta chọn làm địa điểm dạy học, là sự gợi ý cho cả
thầy và trò về nội dung chủ yếu của bài học cũng như
những biện pháp cần thiết để tái hiện lại quá khứ lịch sử đã
từng diễn ra ở chính nơi đó.
Bài học lịch sử ở thực địa sinh động hấp dẫn và ở chỗ,
học anh được kiếp xúc với nhiều loại tài liệu khác, được
trực tiếp tham gia các hình thức hoạt động ngoại khoá để
tiếp thu, và củng cố kiến thức lịch sử. Cũng chính vì vậy
đòi hỏi người giáo viên phải có năng lực tổ chức hướng dẫn
học sinh tham gia các hoạt động đó.

106
Nắm vững nguyên tắc của bài lịch sử nội khoá (nội
dung kiến thức của bài học, phương pháp sư phạm phù hợp,
mục tiêu giáo dưỡng, giáo dục của bài ) người giáo viên
cần đặc biệt chú ý khai thác triệt để những tài liệu hiện có ở

phạm cần thiết. Tóm lại, sử dụng tài liệu để dạy học bài
lịch sử ở thực địa là một hoạt động sư phạm đòi hỏi ở
người thây sự kiên nhẫn, công phu song lại rất năng động
và sáng tạo. Trong dạy học lịch sử ở thực địa, thầy phải
thực sự thể hiện vai trò của người tổ chức, chỉ đạo, hướng
dẫn hoạt động nhận thức thì trò mới thực sự được giải
phóng khỏi sự lệ thuộc, bị động để trở thành chủ thể của
việc lĩnh hội tri thức lịch sử địa phương. Vấn để này không
thiếu trong bất cứ bài học lịch sử nào song cần được đánh
giá và đặt ra yêu cầu cao hơn đối với bài lịch sử ở thực địa.
b) Sử dụng tài liệu trong các hình thức hoạt động ngoại
khoá lịch sử địa phương.
Các hình thức hoạt động ngoại khoá lịch sử nói chung,
lịch sử địa phương nói riêng có ý nghĩa quan trọng trong
việc bổ sung, khắc phục những hạn chế mà bài lịch sử nội
khoá không thề giải quyết được do sự khống chế về thời
gian, phương tiện và tài liệu phục vụ học tập. Mặt khác đó
là một hình thức tổ chức dạy học luôn sinh động, hấp dẫn,
thu hút đông đảo lực lượng học sinh tham gia và có ý nghĩa
giáo dưỡng, giáo dục sâu sắc.
Tài liệu lịch sử địa phương có thế được sử dụng ở nhiều
hình thức ngoại khoá khác nhau. Xin gợi ý một vài cách sử

108
dụng cần thiết.
Cung cấp một số tư liệu lịch sử địa phương cho học
sinh, gợi mở hướng suy nghĩ, đặt ra những tình huống có
vấn đề để học sinh nghiền cứu sau đó tổ chức trao đổi thảo
luận. Việc làm đó tập dượt cho các em những thao tác cơ
bản của phương pháp nghiên cứu khoa học, kiểm tra trình

hiểu biết và cách diễn đạt súc tích, gây ấn tượng và giàu
tính thuyết phục của mình.
- Dùng tài liệu lịch sử để tổ chức học sinh tiến hành dạ
hội lịch sử địa phương. Có thể biên soạn thành những vở
kịch, hoạt cảnh lịch sử để học sinh luyện tập biểu diễn,
hoặc nêu ra các câu hỏi trong trò chơi "hái hoa dân chủ" để
học sinh trả lời. Cũng có thể tổ chức lửa trại truyền thống
địa phương v.v Hoạt động này lôi kéo được đông đảo học
sinh tham gia, rèn luyện tính tập thể, ý thức tổ chức kỷ luật,
ôn tập củng cố kiến thức, bồi dưỡng truyền thống dân tộc
và cách mạng cho thế hệ trẻ.
Ngoài ra còn có thể tổ chức học sinh đọc sách lịch sử,
sưu tầm nghiên cứu các cuốn hồi ký của những người đã
từng hoạt động ở địa phương, tổ chức gặp mặt trao đổi toạ
đàm giữa các thế hệ trong những ngày hội truyền thống ở
địa phương v.v
Tất cả những hình thức hoạt động ngoại khoá nói trên
đều là những hình thức học tập bổ ích và hấp dẫn. Tuy
nhiên những hoạt động đó luôn cần sự chỉ dẫn, định hướng

110
và tổ chức của giáo viên bộ môn lịch sử. Những hình thức
hoạt động ngoại khoá cần mở rộng giao lưu, kết hợp chặt
chẽ với các cơ quan chuyên môn, các tổ chức đoàn thể, và
giữa các trường học ở địa phương.
Nguyên tắc xuyên suốt các hoạt động đó là mục tiêu
giáo dưỡng, giáo dục, rèn luyện và phát triển học sinh qua
tri thức lịch sử địa phương.
Tóm lại, việc lựa chọn tài liệu và giảng dạy lịch sử địa
phương phải phát huy tốt tác dụng giáo dục lịch sử, mặt

khác nhau) mới nhớ lại trường xưa, nhắc tới những kỉ niệm
của một thời học tập và rèn luyện. Điều cần thiết hơn cả là
để cho những học sinh hiện tại hiểu được mình đang học
tập ở một ngôi trường có truyền thống ra sao, biết cần phải
làm gì cho chính mình và sự rạng danh của ngôi trường
mình đang học. Cả những thế hệ trước đô đều nhắc đến
bằng những tình cảm trân trọng và biết ơn sâu sắc.
Chính điều đó đang đặt ra những yêu cầu bức xúc đối
với việc cần thiết phải xây dựng lịch sử nhà trường, xây
dựng phòng lịch sử và phòng truyền thống ở các trường học
hiện nay, nhất là các trường có rèn tuôn bây lâu nay trong
lịch sử phát triển của ngành giáo dục đào tạo.
a) xây dựng lịch sử nhà trường
- Công tác tổ chức nghiên cứu lịch sử nhà trường.
Không hoàn toàn giống việc nghiên cứu lịch sử địa

112
phương, công tác nghiên cứu lịch sử nhà trường vừa có nét
chung vừa có nét riêng (chẳng hạn về lực lượng nghiên
cứu, nguồn tài liệu nghiên cứu, mục tiêu nghiên cứu v.v
Mặc dầu vậy, công tác tổ chức nghiên cứu vẫn phải bám sát
những nguyên tắc cơ bản của nó, cách sưu tầm, xử lí tư liệu
cũng không vượt khỏi khung giới của phương pháp nghiên
cứu lịch sử địa phương.
Công việc đầu tiên của hoạt động nghiên cứu lịch sử
nhà trường là thành lập ban chỉ đạo. Thông thường trưởng
ban chỉ đạo là hiệu trưởng, hoặc phó hiệu trưởng phụ trách
chuyên môn, chủ nhiệm khoa (ở các trường đại học chuyên
nghiệp) và sự tham gia của giáo viên bộ môn lịch sử, bí thư
đoàn thanh niên nhà trường. Ban chỉ đạo sẽ thông qua kế

sống, đó là những cán bộ địa phương phụ trách công tác
văn xã, gần gũi và am hiểu tình hình nhà trường, các đồng
chí cán bộ quản lí giáo dục, đặc biệt là đối với các thầy cô
giáo đã công tác lâu năm (có người đã công tác từ ngày
thành lập trường). Tuy vậy sưu tầm tài liệu qua các thầy, cô
giáo và học sinh cũ của trường nhiều khi cũng gặp phải
không ít khó khăn vì họ có thể không còn công tác ở địa
phương, hoặc nhớ chưa thật chính xác.
Những trường hợp như vậy cần phải tìm được địa chỉ
và có thời gian liên lạc trao đổi (có thể bằng thư từ). Càng
liên hệ được nhiều người cung cấp tư liệu thì việc sưu tầm

114
và xử lí tư liệu càng thuận lợi (có cơ sở so sánh, đối chiếu
tài liệu).
- Khi đã có tài liệu, cần lập ban biên soạn lịch sử của
trường. Ban biên soạn trước hết là giáo viên bộ môn lịch
sử, và có thể mời giáo viên bộ môn văn cùng tham gia công
tác này. Cũng như biên soạn các công trình lịch sử địa
phương, ban biên tập phải có kế hoạch cụ thể để hoàn thành
nhiệm vụ của mình.
- Phương bướng biên soạn lịch sử nhà trường.
+ Yêu cầu chung
Việc biên soạn lịch sử nhà trường phải gắn mục tiêu
đào tạo cụ thể của nhà trường với nhu cầu phát triển văn
hoá giáo dục của địa phương. Cuốn lịch sử nhà trường
được biên soạn không phải chỉ có tác dụng giáo dục đối với
thầy và trò của nhà trường mà còn là việc ghi nhận sự giúp
đỡ tích cực của địa phương, phản ánh tình cảm nguyện
vọng và trách nhiệm của nhân dân địa phương đối với việc

tiên v.v
- Phần nội dung trình bày sự phát triển của nhà trường
cần chú ý những mặt hoạt động chủ yếu của nhà trường qua
các thời kì lịch sử. Chẳng hạn công tác dạy và học, hoạt
động lao động sản xuất ở nhà trường và địa phương, công
tác phục vụ chiến đấu tham gia nhiệm vụ chính trị ở địa
phương.

116
Khi trình bày những mảng hoạt động đó cần chú ý
những nội dung cụ thể sau đây:
+ Đội ngũ giáo viên qua các thời kì, số lượng, chất
lượng.
+ Sự phát triển học sinh, các khối lớp cả về số lượng và
chất lượng đào tạo.
+ Những biến động của đội ngũ thầy, trò trong quá
trình phát triển.
+ Những kết quả đạt được trong các mảng công tác
(chất lượng dạy - học, đội ngũ giáo viên giỏi, học sinh giỏi,
thành tích trong lao động xây dựng cơ sở vật chất nhà
trường, lao động ở địa phương, chiến đấu phục vụ chiến
đấu, tham gia công tác văn hoá xã hội ở địa phương v.v )
Đề cập những nội dung đó, có thể nêu tên những tấm
gương tiêu biểu của thầy và trò trong từng mảng hoạt động.
Cũng cần phải trình bày những hạn chế, nhược điểm của
các hoạt động đó, biện pháp khắc phục, kết quả của những
biện pháp đó. Một số trường có những hoạt động đối ngoại
có hiệu quả cũng cần được để cập.
- Phần cuối của cuốn sử có thể đánh giá chung về sự
phát triển toàn diện của nhà trường, rút ra những kinh

của các bộ môn khoa học tự nhiên. Bài học lịch sử tiến
hành trên lớp không chỉ bị hạn chế về thời gian mà còn gặp
nhiều khó khăn trong việc tiếp cận và sử dụng tài liệu phục
vụ học tập. Phòng lịch sử sẽ góp phần khắc phục hạn chế

118
đó.
Vậy nhưng việc xây dựng phòng lịch sử ở nước ta hiện
nay hầu như chưa được tiến hành. Ở những trường phổ
thông lâu năm, quy mô lớn và ngay cả ở các trường đại học
có chuyên ngành lịch sử vẫn chưa xây dựng được phòng
lịch sử. Một số nơi mới xây dựng được phòng tư liệu,
nhưng đó cũng chỉ là một thư viện nhỏ kiêm lưu giữ một số
hiện vật, đồ dùng dạy học. Để xây dựng được một phòng
lịch sử cần phải khắc phục một số những khó khăn sau đây:
- Cần có những nhận thức, quan niệm đúng đắn về vị trí
của phòng lịch sử đối với việc giáo dưỡng và giáo dục học
sinh qua học tập bộ môn. Nét đặc trưng của bộ môn lịch sử
là không thể tái tạo quá khứ bằng phương pháp thí nghiệm
song lại có thể khôi phục bức tranh của quá khứ bằng
những biểu tượng lịch sử sinh động, những biểu tượng đó
trước hết và chủ yếu được tạo nên bởi những tài liệu lịch sử
đa dạng và phong phú.
Cần có sự đầu tư hợp lí cho việc sưu tầm, tập hợp tài
liệu, xây dựng hệ thống đồ dùng dạy học lịch sử (tranh ảnh,
sơ đồ, biểu đồ, sa bàn, phim đèn chiếu, vi deo v.v ) Khắc
phục những khó khăn đó là một vấn đề còn nan giải, phức
tạp, nó đòi hỏi phải có sự thống nhất trong nhận thức, hành
động của nhiều cấp, ngành, cơ quan, đơn vị trường học.
Nhưng dù sao chăng nữa chừng nào chúng ta chưa xây

dục của nó cần phải nắm được những nguyên tắc cơ bản