Để hiểu thêm “chủ nghĩa hiện
thực vĩ đại” của G. Lukacs
Mặc dù bản thân không tự thừa nhận, nhưng G. Lukacs là người đặt
nền móng cho chủ nghĩa Mác phương Tây (Western marxism) với đặc
trưng là không theo chủ nghĩa Lênin. Có điều không phải trọn đời như vậy,
thậm chí có thể nói, nếu nhìn suốt quá trình thì về cơ bản G. Lukacs là
người mác-xít trung thành. Con đường phát triển tư tưởng của ông khá
phức tạp, cho nên trước tiên cần điểm qua thân thế và hoạt động học thuật
của ông.
I. Thân thế và con đường tư tưởng học thuật của G. Lukacs
G. Lukacs sinh năm 1875 tại Pudapest, bố là chủ “Ngân hàng tín dụng
Hungari”, mẹ thuộc dòng dõi quý tộc, mang huyết thống Do thái. Năm 1903
ông vào học khoa Luật và khoa Kinh tế ở Đại học Pudapest, nhưng không
muốn đi theo con đường kinh doanh của cha, ông chuyển sang học Triết
học, Văn học và Lịch sử nghệ thuật. Năm 1909 nhận xong học vị Tiến sĩ, G.
Lukacs sang Đại học Berlin tiếp tục nghiên cứu văn học và đã công bố công
trình đầu tay là Tâm linh và hình thức (1910) và Lịch sử phát triển của nền
kịch hiện đại (1911). Công trình trước chủ yếu là phê phán chủ nghĩa hiện
đại, công trình sau phê phán chủ nghĩa lãng mạn và chủ nghĩa tự nhiên. Có
thể thấy ngay từ buổi đầu của con đường học thuật, G. Lukacs đã nghiêng
về chủ nghĩa hiện thực. Trong thời gian ở Đức ông đã viết nhiều luận văn
về Dostoevsky, rồi dần dần tập trung nghiên cứu về tiểu thuyết và đã công
bố Lý luận tiểu thuyết (1917), khảo sát cơ sở lịch sử của việc diễn biến từ
sử thi đến tiểu thuyết. Trong thời gian ở Đức, từ chiến tranh thế giới lần thứ
nhất, ông vốn đã có liên hệ với Đảng Xã hội dân chủ Hungari, lập trường
chính trị nghiêng về cánh tả.
Trở về Pudapest vào năm 1917, năm sau G. Lukacs gia nhập Đảng
Cộng sản Hungari, được sung ngay và ở cơ quan ngôn luận của Trung
ương Đảng, thậm chí tham gia cả Ban lãnh đạo công cuộc cách mạng vô
sản ở Hungari, (Uỷ viên Trung ương Đảng, uỷ viên ban Giáo dục nước
cộng hoà Xô Viết, Chính uỷ Sư đoàn Hồng quân số 5). Cách mạng thất bại,

tâm, rất nhất trí với con đường bội phản chủ nghĩa Mác (ý chỉ chủ nghĩa
Makhơ) mà Lênin đã phê phán(4). Từ đây ông đã nhìn rõ thêm những “lệch
lạc duy tâm” cùng sai lầm dùng “chủ nghĩa Hégel để giải thích Mác”.
Năm 1930 G. Lukacs bị nhà đương cục trục xuất khỏi Hung, sang
sống ở Mascơva, công tác ở Viện nghiên cứu Mác Anghen. Chính tại nơi
đây, ông đã tiếp xúc với Bản thảo kinh tế triết học 1844 chưa từng được
công bố của Mác, một công trình đem lại cho ông nhiều suy tư. Thời gian
này ông kết thân với học giả Liên Xô Lipsix trong việc đấu tranh với bệnh xã
hội học dung tục đang rất thịnh hành trong nghiên cứu văn học đương thời.
Từ năm 1931 đến 1933 ông lại sang cư trú ở Đức và kết thân với B. Brecht,
nhưng tỏ ra bất đồng trong thái độ đối với chủ nghĩa biểu hiện. Khi Hitle lên
nắm quyền, ông quay lại Liên Xô, công tác trong Viện Triết của Viện Hàn
Lâm khoa học cộng sản Mascơva (1936 được hợp nhất vào Viện Hàn lâm
khoa học Liên Xô) và đến năm 1934 ông được bầu là Viện sĩ. Khi vừa trở
lại Liên Xô, trong bài Con đường tôi đến với Các Mác, ông lại nhắc đến sai
lầm trong Lịch sử và ý thức giai cấp: “Mặc dù đã có ý thức lấy Mác để khắc
phục và vứt bỏ Hégel, nhưng trên một số vấn đề của phép biện chứng có ý
nghĩa quyết định (như phép biện chứng tự nhiên, khái niệm thực tiễn, phản
ánh luận, vv…) vẫn cứ giải quyết theo phương pháp duy tâm”. Ngày 21
tháng 6 năm 1934, trong một cuộc Hội thảo khoa học của Viện Triết học
Viện Hàn lâm khoa học Liên Xô, ông lại tự bộc bạch: “Về mặt triết học tôi đã
từ chủ nghĩa duy tâm chủ quan đến chủ nghĩa duy tâm khách quan, từ I.
Kant đến F. Hegel. Đồng thời triết học của chủ nghĩa công đoàn đã có ảnh
hưởng đến sự phát triển của tôi, nó tăng cường khuynh hướng lãng mạn
chống tư sản của tôi… Cho nên năm 1918, trên một mức độ rất lớn, tôi đã
mang thế giới quan của chủ nghĩa duy tâm và chủ nghĩa công đoàn gia
nhập Đảng Cộng sản Hungari”(5). Trên cơ sở đó, ông đã viết nhiều công
trình được học giới Xô Viết lúc ấy hoan nghênh như Nghệ thuật và chân lý
khách quan (1934), Hégel thời trẻ và vấn đề xã hội tư bản (1938). Tất nhiên
cũng có những công trình ít nhiều bị phê phán trong hai năm 1939, 1940

của tồn tại xã hội, làm cơ sở bản thể luận của hoạt động thẩm mỹ và nghệ
thuật.
- Do hoạt động thực tiễn của loài người là sự chọn lựa mang tính mục
đích dưới tiền đề của tính nhân quả. Tính nhân quả là cơ sở, tính mục đích
là chủ đạo, cho nên hoạt động thực tiễn của loài người mang nội dung luân
lý học, nó hướng đến mục đích luân lý nhằm phát triển toàn diện tự do cho
con người, mà đó cũng chính là động lực bên trong của hoạt động thẩm mỹ
và nghệ thuật. Chủ nghĩa nhân đạo, do đó, là lý tưởng của mỹ học và nghệ
thuật.
- Khoa học, nghệ thuật và tư duy thường ngày đều phản ảnh đời
sống, nhưng tư duy thường ngày mang đặc trưng tính trực tiếp, có khả
năng mang ý nghĩa giả tạo, trái lại khoa học và nghệ thuật đều loại bỏ ý
thức giả tạo, nhưng đặc trưng của khoa học là phi nhân cách hoá, còn nghệ
thuật lại mang đặc trưng nhân cách hoá. Khoa học là ý thức và nghệ thuật
là tự ý thức của loài người. Từ đặc tính nhân cách hoá của nghệ thuật, có
thể thuyết minh cho bản chất chủ nghĩa nhân đạo của mỹ học.
- Tính đặc thù là bản chất kết cấu thẩm mỹ. Giữa ba phạm trù tính
phổ biến, tính đặc thù và tính cá biệt trong triết học, tính đặc thù là khâu
trung giới liên kết giữa tính phổ biến và tính cá biệt, đó chính là bản chất kết
cấu của nghệ thuật và thẩm mỹ. Nghệ thuật trong khi dùng điển hình để thể
hiện tính cá biệt của hiện tượng đã bao hàm luôn tính phổ biến của bản
chất. Sự thống nhất giữa hiện tượng với bản chất, bên trong với bên ngoài,
đó chính là nội hàm và ngoại diên của phạm trù tính đặc thù, cũng tức là
bản chất nhân cách hoá do tính chất thẩm mỹ cấu thành. Chỉ có kinh qua
kết cấu thẩm mỹ mang tính đặc thù, nghệ thuật mới đạt đến độ cao của chủ
nghĩa nhân đạo mỹ học.
Nói chung, những trước tác cuối đời, đặc biệt là hai công trình có tính
chất tổng kết nói trên của G. Lukacs được đánh giá cao. Như thế chỉ trừ
giai đoạn đầu 10 năm sau khi gia nhập Đảng Cộng sản, tư tưởng của G.
Lukacs mới đúng là đặt nền móng cho chủ nghĩa Mác phương Tây, một thứ