Nâng cao năng lực nhận thức của học sinh
thông qua dạy học chương Crom, sắt, đồng
chương trình Hóa học lớp 12 – Ban nâng cao

Nguyễn Thị Thu Hiền

Trường Đại học Giáo dục
Luận văn Thạc sĩ ngành: Lí luận và phương pháp dạy học; Mã số: 60 14 10
Người hướng dẫn: PGS. TS. Phạm Văn Nhiêu
Năm bảo vệ: 2012

Abstract: Nghiên cứu cơ sở lí luận về phát triển năng lực nhận thức của học sinh
trong quá trình dạy - học hoá học. Các phương pháp và phương tiện dạy học sử dụng
trong giảng dạy Hoá học. Lựa chọn và sử dụng các phương pháp dạy học và phương
tiện dạy học phù hợp để thiết kế bài giảng chương crom, sắt, đồng – Hóa học lớp 12
nâng cao. Xây dựng hệ thống câu hỏi và bài tập ở các mức độ nhận thức khác nhau
nhằm nâng cao được năng lực nhận thức và tư duy của học sinh. Thực nghiệm sư
phạm nhằm đánh giá chất lượng, tính hiệu quả của các bài giảng trong việc nâng cao
năng lực nhận thức và tư duy của HS.

Keywords: Phương pháp giảng dạy; Hóa học; Lớp 12; Năng lực nhận thức

Content
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Trong quá trình dạy học Hóa học cần phải giải đáp được ba câu hỏi lớn:
- Dạy và học Hóa học để làm gì (mục đích và nhiệm vụ của môn Hóa học)?
- Dạy và học cái gì (nội dung môn Hóa học)?
- Dạy và học như thế nào (phương pháp, phương tiện, tổ chức việc dạy và việc học)?
Ba câu hỏi trên liên quan đến ba nhiệm vụ cơ bản của phương pháp dạy học hóa học:
Nhiệm vụ thứ nhất đòi hỏi phải làm sáng tỏ mục đích của việc dạy và học môn Hóa học

3. Mục tiêu và nhiệm vụ của đề tài
3.1. Mục tiêu: Thiết kế bài giảng có tính phương pháp luận nhằm nâng cao năng lực nhận
thức cho học sinh thông qua chương Crom, sắt, đồng (lớp 12 - chương trình nâng cao).
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu cơ sở lí luận về phát triển năng lực nhận thức của học sinh trong quá trình dạy -
học Hoá học.
- Các phương pháp và phương tiện dạy học sử dụng trong giảng dạy Hoá học.
- Lựa chọn và sử dụng các phương pháp dạy học và phương tiện dạy học phù hợp để thiết kế
bài giảng chương crom, sắt, đồng – Hóa học lớp 12 nâng cao.
- Xây dựng hệ thống câu hỏi và bài tập ở các mức độ nhận thức khác nhau nhằm nâng cao
được năng lực nhận thức và tư duy của học sinh.
- Thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá chất lượng, tính hiệu quả của các bài giảng trong việc
nâng cao năng lực nhận thức và tư duy của HS.
4. Mẫu khảo sát và phạm vi nghiên cứu
- Mẫu khảo sát: Học sinh lớp 12 của 2 trường
+ THPT Dương Xá (Gia Lâm – Hà Nội)
+ THPT Nguyễn Gia Thiều (Long Biên – Hà Nội)
- Phạm vi về nội dung: Đề tài giải quyết 05 nhiệm vụ nghiên cứu đã đề ra ở mục 3.
- Phạm vi về thời gian: 02/2011 -04/2012
5. Khách thể nghiên cứu và đối tƣợng nghiên cứu
5.1. Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học hoá học lớp 12 (chương crom, sắt, đồng –
Chương trình nâng cao) ở trường THPT.
3
5.2. Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống bài giảng hoá học về chương Crom, sắt, đồng (lớp 12 –
Chương trình nâng cao) nhằm nâng cao năng lực nhận thức và tư duy cho học sinh.
6. Câu hỏi nghiên cứu.
Thiết kế bài giảng lớp 12 chương crom, sắt, đồng như thế nào để có thể nâng cao năng
lực nhận thức và tư duy của học sinh?
7. Giả thuyết khoa học
Trong quá trình giảng dạy chương Crom, sắt, đồng, nếu giáo viên kết hợp hiệu quả các

Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung
chính của luận văn được trình bày trong 3 chương:
Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài.
Chương 2: Một số biện pháp nâng cao năng lực nhận thức của học sinh thông qua dạy
học chương Crom – Sắt – Đồng (Lớp 12- Chương trình nâng cao).
4
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm.
Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
1.1. Hoạt động nhận thức và sự phát triển năng lực nhận thức
1.1.1. Khái niệm nhận thức
Nhận thức là một trong ba mặt của đời sống tâm lý con người (nhận thức, tình cảm, lý
trí).
Hoạt động nhận thức bao gồm nhiều quá trình khác nhau. Có thể chia hoạt động nhận
thức gồm hai mức độ nhận thức thống nhất đó là:
1.1.1.1. Nhận thức cảm tính (cảm giác và tri giác)
1.1.1.2. Nhận thức lí tính (tư duy và tưởng tượng)
1.1.2. Sự phát triển năng lực nhận thức của HS
1.1.2.1. Năng lực nhận thức và biểu hiện của nó
1.1.2.2. Quan điểm của nhà tâm lí học Jean Piaget về sự phát triển năng lực nhận thức
1.1.2.3. Mô hình của quá trình nhận thức và sự phát triển năng lực nhận thức cho học sinh
Mô hình của quá trình nhận thức: Sự phát triển năng lực nhận thức cho học sinh:
- Hình thành và phát triển năng lực suy nghĩ linh hoạt, sáng tạo.
- Thực hiện một cách thường xuyên, liên tục, thống nhất và có hệ thống.
- Rèn luyện năng lực quan sát, phát triển trí nhớ và tưởng tượng, trau dồi ngôn ngữ,

cho HS hoạt động tư duy sáng tạo qua các khâu của quá trình dạy học. Từ hoạt động dạy học
trên lớp thông qua hệ thống câu hỏi, bài tập mà GV điều khiển hoạt động nhận thức của HS
để giải quyết các vấn đề học tập được đưa ra. HS tham gia vào các hoạt động này một cách
tích cực sẽ nắm được các kiến thức và phương pháp nhận thức đồng thời các thao tác tư duy
cũng được rèn luyện.
1.2.5. Đánh giá trình độ phát triển tư duy của học sinh
Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, với đối tượng là HS phổ thông việc đánh giá quá
trình học tập của HS thông qua việc đánh giá trình độ phát triển tư duy của học sinh bao hàm:
Đánh giá trình độ phát triển năng lực nhận thức, năng lực tư duy và kỹ năng thực hành.
1.2.6. Thang nhận thức của Bloom - Đánh giá trình độ phát triển nhận thức và tư duy của
học sinh
Bloom nêu ra sáu mức độ nhận thức - kết quả của ông được sử dụng trong hơn bốn
thập kỷ qua đã khẳng định phương pháp dạy học nhằm khuyến khích và pháp triển tư duy của
HS ở mức độ cao.
1.2.7. Đánh giá trình độ phát triển tư duy của học sinh theo quan điểm của cố Giáo sư
Nguyễn Ngọc Quang
* Khả năng nắm vững những cơ sở khoa học một cách tự giác, tự lực, tích cực, sáng
tạo của HS (nắm vững là: hiểu, nhớ, vận dụng thành thạo).
* Trình độ phát triển năng lực nhận thức và năng lực thực hành trên cơ sở nắm vững
những cơ sở khoa học.
1.2.8. Đánh giá trình độ phát triển tư duy của HS Việt Nam hiện nay
Sau khi nghiên cứu các quan điểm đánh giá mức độ của quá trình nhận thức và tư duy
theo quan điểm của cố GS. Nguyễn Ngọc Quang và của GS. Benjamin Bloom, chúng tôi đánh
giá trình độ phát triển tư duy của HS theo các mức độ: Biết, hiểu, vận dụng, vận dụng sáng
tạo. Cụ thể:
- Biết: khả năng nhớ lại kiến thức một cách máy móc và nhắc lại được.
- Hiểu: khả năng hiểu thấu được ý nghĩa kiến thức, giải thích được nội dung kiến thức,
diễn đạt khái niệm theo sự hiểu biết mới của mình.
- Vận dụng: Khả năng sử dụng thông tin và biến đổi kiến thức từ dạng này sang dạng
khác, vận dụng kiến thức trong tình huống mới, trong đời sống, trong thực tiễn.

phục vụ hoạt động dạy học bộ môn Hóa học của thầy và trò. Một số trường có trang bị các
thiết bị dạy học và đồ dùng thí nghiệm thực hành nhưng nhiều giáo viên còn ngại chuẩn bị và
sử dụng vào giảng dạy nên hiệu quả chưa cao.
Qua kết quả điều tra chúng tôi nhận thấy nhiều thầy cô chưa quan tâm đến việc phát
triển năng lực nhận thức và tư duy cho học sinh thể hiện ở cách dạy chưa phát huy được tính
tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh. Đó cũng là một nguyên nhân làm cho học sinh khá
thụ động trong cách học. Học sinh thường chỉ học theo những kiến thức thầy cô dạy, ngại
mày mò, tự tìm hiểu, liên hệ, khám phá. Điều này làm học sinh có tính thụ động.
Kết quả điều tra là cơ sở thực tiễn cho việc nghiên cứu đề tài và cũng là cơ sở cho yêu cầu
đổi mới phương pháp dạy học hóa học trong giai đoạn hiện nay. Đặc biệt đối với các trường
THPT thì việc dạy học phát huy năng lực nhận thức và tư duy cho học sinh là một điều không thể
thiếu, là cơ sở để học sinh thích ứng với xã hội ngày nay.
1.4. Các biện pháp nâng cao năng lực nhận thức cho học sinh
1.4.1. Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng dạy học tích cực
1.4.1.1. Tính tích cực học tập
Tính tích cực học tập là tính chủ động nhận thức, đặc trưng ở khát vọng hiểu biết, cố
gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình chiếm lĩnh tri thức.
7
1.4.1.2. Phương pháp tích cực
Đổi mới phương pháp giáo dục từ lối dạy học truyền thụ một chiều sang dạy học theo
phương pháp “Dạy học tích cực” (dạy học hợp tác, dạy học giải quyết vấn đề, dạy học tình
huống, dạy học nêu vấn đề, dạy học theo dự án...). Làm cho “học” là một quá trình kiến tạo:
tìm tòi, khám phá, phát hiện, khai thác và xử lý thông tin,... Học sinh tự mình hình thành hiểu
biết, năng lực và phẩm chất. “Dạy” là quá trình tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh:
cách tự học, sáng tạo, hợp tác,...dạy phương pháp và kỹ thuật lao động, dạy cách học. Học để
đáp ứng những nhu cầu của cuộc sống hiện tại và tương lai...Giúp học sinh nhận thức được
những điều đã học là cần thiết, bổ ích cho bản thân và cho sự phát triển xã hội.
1.4.2. Một số phương pháp dạy học tích cực
1.4.2.1. Các phương pháp dạy học hóa học khi nghiên cứu tài liệu mới
1.4.2.2.Các phương pháp dạy học hóa học khi củng cố, hoàn thiện vận dụng kiến thức, kĩ

Thông qua hoạt động giải bài tập sẽ giúp cho tư duy được rèn luyện và phát triển thường
xuyên, đúng hướng, thấy được giá trị lao động, nâng khả năng vận dụng của HS lên một bước,
góp phần cho quá trình hình thành nhân cách toàn diện của HS.
Giáo viên xây dựng được hệ thống bài tập không chỉ có tác dụng ôn tập, củng cố kiến
thức đã học mà còn có tác dụng để phát triển kiến thức, phát triển năng lực tư duy của học
sinh.
Tiểu kết chƣơng 1
Trong chương 1 chúng tôi đã nghiên cứu hệ thống hóa một số vấn đề về lí luận và thực
tiễn của đề tài. Chúng tôi rút ra được một số vấn đề về mặt phương pháp luận, có tính chất
định hướng để đề xuất những biện pháp phát triển năng lực nhận thức và tư duy cho học sinh.
Các khái niệm về năng lực nhận thức, tư duy sáng tạo giúp chúng tôi đề xuất các biểu
hiện năng lực nhận thức của học sinh trong dạy học Hóa học. Cơ sở lí luận về phương pháp và
kĩ thuật dạy học tích cực, chuẩn nghề nghiệp giáo viên trung học, đánh giá năng lực... giúp
chúng tôi xây dựng được biện pháp phát triển và cách đánh giá năng lực nhận thức và tư duy
của học sinh thông qua dạy học chương crom, sắt, đồng - Hóa học lớp 12 chương trình nâng
cao.
Một số vấn đề về thực trạng dạy học theo hướng phát triển năng lực nhận thức thông qua
dạy học môn Hóa học giúp tôi có cái nhìn toàn diện hơn về thực trạng dạy học và làm cơ sở đề ra
biện pháp phát triển năng lực nhận thức cho học sinh ở trường THPT.
Chƣơng 2. MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO NĂNG LỰC NHẬN THỨC CỦA HỌC
SINH THÔNG QUA DẠY HỌC CHƢƠNG CROM, SẮT, ĐỒNG HÓA HỌC LỚP 12 –
CHƢƠNG TRÌNH NÂNG CAO
2.1. Phân tích đặc điểm của chƣơng Crom, sắt, đồng – Hóa học 12 chƣơng trình nâng
cao
2.1.1. Vị trí – ý nghĩa – tầm quan trọng của chương Crom, sắt, đồng trong Hóa học THPT
Chương Crom, sắt, đồng thuộc chương 7 – SGK Hóa học lớp 12, sau chương Đại
cương về kim loại và chương Kim loại kiềm, kiềm thổ, nhôm.
Đây là các kim loại nhóm B có nhiều ứng dụng trong thực tiễn. Chương crom, sắt,
đồng tiếp tục phát triển, hoàn thiện những kiến thức Hóa học ở cấp THCS, cung cấp một kiến
thức Hóa học phổ thông cơ bản, hiện đại, thiết thực có nâng cao ở mức độ thích hợp gồm:

một số vấn đề trong thực tiễn đời sống.
- Biết phán đoán và so sánh để tìm hiểu tính chất của các chất.
2.1.2.3. Thái độ
- Hứng thú học tập môn hoá hoá học.
- Có những đức tính : cẩn thận, kiên nhẫn, trung thực trong công việc.
- Biết yêu quý thiên nhiên và bảo vệ tài nguyên, khoáng sản.
- Ý thức tuyên truyền, vận dụng những tiến bộ của khoa học nói chung, của Hoá học nói
riêng vào đời sống, sản xuất.
- Có tinh thần trách nhiệm đối với bản thân, gia đình và xã hội. Có ý thức vận dụng
những kiến thức Hóa học để khai thác, giữ gìn và bảo vệ môi trường.
2.1.3. Cấu trúc nội dung chương trình
2.1.3.1. Cấu trúc nội dung của chương crom, sắt, đồng
2.1.3.2. Phân phối chương trình
2.2. Phƣơng pháp dạy học chƣơng crom, sắt, đồng
Chương này nghiên cứu tính chất của các đơn chất và hợp chất cụ thể của crom, sắt, đồng.
Những kiến thức cơ bản giúp nghiên cứu tính chất của chất như cấu tạo nguyên tử, cấu tạo
đơn chất, độ âm điện, liên kết hóa học, thế điện cực...., học sinh đã được trang bị khá đầy đủ