Thiên nhiên - Thế giới tinh
thần của con người trong văn xuôi
Hoàng Phủ Ngọc Tường Trong bức tranh văn chương đẹp đẽ của Hoàng Phủ Ngọc Tường (HPNT),
thiên nhiên là một mảng màu đầy ý nghĩa. Nó trầm lắng và tỏa sáng bằng sự hòa tan của
những sắc màu văn hóa. Tất cả đất, trời, sông, núi, bãi biển, con đèo, rừng cây, khí hậu
đều hiện tỏa sức sống cùng khả năng nuôi dưỡng, tái sinh văn hóa của chúng.
Khám phá tác phẩm văn học từ góc độ văn hóa trên cơ sở nhận thức mối quan hệ
giữa văn hóa và văn học, có thể thấythiên nhiên trong văn xuôi của HPNT đã được xây
dựng thành những thế giới tinh thần của con người. Ở đó, cái nhìn về thiên nhiên trong
tư duy văn hóa phương Đông đã kết hợp với ý niệm bình đẳng, dân chủ của văn hóa
phương Tây, khối tri thức uyên bác về khoa học, nghệ thuật, triết học, cái tôi nghệ sĩ và
tài năng nghệ thuật của HPNT, tạo thành một sự hòa điệu tuyệt vời giữa thiên nhiên và
con người trong tác phẩm của nhà văn.
Thiên nhiên là nơi HPNT khao khát tìm về để có thể được sống sâu, sống thực
cuộc đời mình. Nhưng nếu ở Nguyễn Tuân, thiên nhiên được nhìn nhận, đánh giá trong
sự phấn khích của con người khi phát hiện ý nghĩa to lớn của cái tôi trong cuộc đời thìở
HPNT, thiên nhiên lại được cảm nhận bằng sự hòa điệu tuyệt vời của tâm hồn con người
trong ý thức sâu sắc của chính họ về tầm quan trọng của nó với sự tồn tại của con người
cả về khía cạnh vật chất lẫn tinh thần. Bởi khi nhịp sống hiện đại gấp gáp đã tạo ra sức
ép lớn, làm biến động thế giới tâm hồn của con người thì nỗi khao khát được giao hòa
với thiên nhiên, mong tìm thấy ở thiên nhiên sự đồng điệu nhằm giải tỏa bớt những nặng
nề, u tạp của con người càng trở nên đậm nét. Do đó, với HPNT, thiên nhiên là ảnh hình
của một không gian có thực, đang hiện tồn cùng với con người làm thành một thế giới
sống đầy ý nghĩa. Và ông đã viết về thiên nhiên trong khát vọng được khám phá, hòa
hợp để thanh lọc tinh thần và được cảm nhận cuộc sống đang diễn ra xung quanh (Ngọn

và nhạy cảm của HPNT bằng chính cuộc chuyển vận mùa màng kỳ ảo của nó, để mãi
mãi trở thành một dấu ấn không bao giờ phai mờ trong tâm hồn ông. Qua năm tháng
cuộc đời, dấu ấn ấy đã được di dưỡng, thăng hoa thành tình cảm gắn bó, hòa hợp tuyệt
vời, “tình bạn không thể thiếu” mỗi khi HPNT nghĩ suy về một vùng đất đai nào đó.
Trong tác phẩm của HPNT, thiên nhiên nói chung, thiên nhiên Huế nói riêng
được quán chiếu trong mối quan hệ tổng hòa với kiến trúc, hội hoạ, âm nhạc, ẩm thực
mang sắc màu triết học, hòa hợp với con người một cách tuyệt vời. Trầm cả hồn mình
vào văn hóa Huế, HPNT cảm nhận nét đa tình mà chung thủy của núi sông, cảnh vật,
con người nơi đây. Ông nhận ra trong những đường cánh cung cong mềm của dòng sông
Hương đẹp như cổ thi, huyền sử, qua bao tháng năm chỉ chảy có một dòng kia một “một
chút lẳng lơ kín đáo” của tình yêu trong khoảnh khắc chia tay “dõi xa ngoài mười dặm
trường đình”. HPNT đã viết về sông Hương bằng một tình yêu thiết tha, đầy ngưỡng
mộ, tự hào trong sự dẫn dắt của “văn hóa sông ngòi” trong tâm thức người Việt (Ai đã
đặt tên cho dòng sông, Hoa trái quanh tôi ). Ông tìm thấy vẻ đẹp “bình dị nhưng không
tầm thường, trầm mặc nhưng không ủy mị, dịu dàng nhưng vẫn tiềm ẩn khí mạnh của
đất đai” của “dòng sông đời người” của Huế trong mối liên kết kỳ diệu các cấu trúc địa
lý của Huế. Do chảy qua một địa hình có độ nghiêng rất nhẹ nên mặt nước sông Hương
thường có độ phẳng lặng, êm đềm như mặt nước hồ. Những kiến thức về cơ tầng địa
chất, dòng chảy, kết hợp cùng độ nhạy bén trong quan sát, suy ngẫm, và cách lý giải của
HPNT đã khiến sông Hương được vẽ lại trên bản đồ tâm hồn thật sắc nét. HPNT đã để
tâm hồn mình dõi theo bước chuyển hóa của dòng sông từ thế giới huyền thoại của rừng
già đến với thế giới kinh kỳ, rất xa mà rất gần với tiền thân A pàng của nó. Mỗi đoạn
chuyển dòng, mỗi khúc quanh đột ngột của con sông, dưới mắt ông đều hiện lên một giá
trị văn hóa như “một cuộc tìm kiếm có ý thức” để con sông tìm về và biểu hiện sống
động tính cách cư dân sống cùng với nó. Sông Hương không chỉ trầm buồn, lặng lẽ như
triết lý, như cổ thi mà còn đẹp, vẻ đẹp mạch nguồn văn hóa sâu thẳm, thiết tha và đầy
quyến rũ. Sông Hương chính là cái nôi văn hóa Huế.
Để tâm quan sát, tìm hiểu các khu vườn Huế, HPNT đã khám phá “tính tổng hợp
đặc biệt của môi trường sinh thái riêng” của vùng văn hóa đặc sắc này. Vườn Huế,
trong sự khám phá văn hóa của HPNT, là “nơi cư ngụ của tâm hồn” con người giữa thế