Đặc trưng thơ viết cho
thiếu nhi sau 1986

Là bộ phận quan trọng của văn học thiếu nhi, thơ cho tuổi thơ hơn hai mươi năm
đổi mới đất nước cũng mang tính lịch sử - xã hội rất rõ. Sự cộng hướng với những thay
đổi trong quản lí văn hóa, kinh tế, tâm lí, thị hiếu độc giả… đã mang đến cho mảng sáng
tác này những chuyển biến đáng kể trên cả hai mặt nội dung lẫn hình thức nghệ thuật. Nếu
chia văn học thiếu nhi từ 1986 đến nay thành ba giai đoạn: 1986-1995, 1995-2005 và từ
2005 đến nay thì ở mỗi chặng đường, thơ cho các em cũng có những vận động để kiếm
tìm những phương thức phản ánh mới, trong đó có sự trở trăn đi tìm hình ảnh con người
mới - những mẫu phác thảo in đậm dấu ấn của “lắng đọng suy tư và cảm xúc”, của khát
khao “vượt ra biển lớn” mà vẫn “hết sức thủy chung với phong cách nghệ thuật viết cho
thiếu nhi là sáng về nhận thức và trong về nghệ thuật”
(1)
. Trong khuôn khổ bài viết, chúng
tôi chú trọng nhận diện những thay đổi về mặt thi pháp của thơ thiếu nhi đương đại qua 4
đặc trưng chủ yếu sau đây:
1. Đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người
Trong hành trình tìm về với miền ấu thơ, tìm lại một ánh mắt “trong veo”, khoảnh
khắc đất trời và nỗi nhớ cũng “trong veo”, cùng với đội ngũ viết văn xuôi, các nhà thơ đã
xây dựng nên một thế giới nhân vật lung linh sắc màu cuộc sống. Những “con người của
hôm nay”, “cái hôm nay” sống dậy trong những trang thơ, mang theo khát vọng, ước mơ
và cũng phản chiếu rõ nét một góc nhìn tinh tế về thời kì Đổi mới. Thơ ca cho các em là
sự tiếp nối những quan niệm nghệ thuật sâu sắc của giai đoạn trước theo một phương thức
phản ánh sáng tạo trong cái nhìn ấm áp, nhân hậu và đầy tinh thần trách nhiệm về một thế
hệtrẻ thơ của thời đại mới.
Thơ mang dáng vóc của những nét chạm khắc tinh tế, những ấn tượng sâu sắc về
hình tượng nhân vật thiếu nhi - những con người mới, những mầm non mới. Từ một

vụng: “Có chăng Tiên, Bụt trên trời? - Biết không, thằng Nhóc phố tôi mơ gì? - Một lần
Nhóc kể tôi nghe - Nó mơ Tiên, Bụt kêu về đấm lưng”.
Giống như truyện, con người trong thơ thiếu nhi 1986 đến nay cũng được phản ánh
qua cái nhìn đa chiều, trong sự đa dạng các mối quan hệ của nhân vật trữ tình. Con người
hiện diện trong tâm cảnh của những bộn bề, những cơn sóng cuộc đời xô đẩy, lấm láp với
áo cơm, với nỗi đau tinh thần - hệ quả của một xã hội hiện đại. Đời sống nội tâm của trẻ
thơ cũng được khắc họa, khám phá bằng những nét vẽ tinh tế. Nhà thơ lắng nghe và đón
bắt từng cung bậc tình cảm, đọc thấy ở tuổi thơ những giai điệu đẹp của tâm hồn. Có cánh
diều bay lên mang theo “nỗi khát khao” của một thời mới lớn, nhưng có cánh diều lại chở
theo những lời tha thiết, những ray rứt khôn nguôi: “Cho em bay với diều ơi! / Bố em bỏ
mẹ em rồi còn đâu! / Lớp chín, càng chín nỗi đau / Bữa cơm nhai đắng ngọn rau mẹ
trồng / Niềm thương, nỗi nhớ bềnh bồng / Diều như con mắt mẹ trông, mẹ chờ (Tuổi thơ
- cánh diều - Trần Hồng).
Mỗi thời đại sẽ đổ bóng vào thơ những dấu ấn riêng. Thơ thiếu nhi thời kì này cũng
phản chiếu những phức hợp của thời đại, những vận động và đổi thay để hòa nhập và phát
triển. Song, “viết cho thiếu nhi là viết cho thế hệ công dân tương lai”, và “viết cho thiếu nhi
hiện nay không chỉ đòi hỏi người viết vượt qua lũy tre làng, ra đến Biển Đông mà còn phải
bay vượt ra ngoài sức hút của trái đất để nhìn thấy rõ lỗ thủng tầng ôzôn ở bầu khí quyển và
băng đang tan ra ở hai cực. Viết cho thiếu nhi hiện nay lại là nghe thấy tiếng khóc của con
giun đang không còn đất để mà đào ”
(2)
. Con người trong thơ, chính vì vậy, cũng được
khám phá và thể nghiệm qua một lăng kính thẩm mĩ, một nhãn quan mới, trong những triết
lí và suy nghiệm giàu tính thời sự, thực tiễn.
2. Sự mới mẻ về đề tài
Nếu truyện viết cho thiếu nhi thời Đổi mới chủ yếu thành công ở mảng đề tài sinh
hoạt – thế sự - đời tư thì thơ giai đoạn này ghi dấu ấn qua mảng đề tài loài vật – một lăng
kính phản chiếu tâm hồn trẻ thơ hôm nay một cách hữu hiệu.
Thoát ra khỏi trường ảnh hưởng của các bậc tiền bối như Phạm Hổ, Võ Quảng,
Trần Đăng Khoa , thơ thiếu nhi thời kì này tìm những lối đi riêng từ một đề tài khá quen