Đây Mùa Thu Tới của Xuân
Diệu: Chữ và nghĩa 1. Đã có quá nhiều bài bình, phân tích, giảng văn về bài thơ Đây mùa
thu tới của Xuân Diệu. Nhưng cho đến nay vẫn còn tồn tại không ít cách
hiểu khác nhau. Một trong những nguyên nhân là do sự cảm nhận và lý
giải mặt ngữ nghĩa của tác phẩm. Bài viết này xin nêu một cách hiểu đối
với một số từ ngữ và hình tượng trong bài thơ.

Nhiều người cho rằng bài thơ mở đầu đã gợi một nỗi buồn sầu tang tóc
đến độ héo hắt bi thương. ấn tượng đó có được tạo bởi các chữ "đìu
hiu", "chịu tang", "lệ ngàn hàng" trong hai câu thơ mở đầu :

Rặng liễu đìu hiu đứng chịu tang
Tóc buồn buôn xuống lệ ngàn hàng.

Song nếu hiểu hai câu thơ này chỉ có vậy thì sẽ không tránh khỏi mâu
thuẫn với tiếng reo đầy vui sướng của nhà thơ - chủ thể cảm xúc trước
toàn cảnh đất trời vào thu rực rỡ nắng vàng (và cả lá vàng nữa - lá vàng
trong nắng chiều thu vàng rực) ở hai câu thơ tiếp liền sau đó :

Đây mùa thu tới ! Mùa thu tới !
Với áo mơ phai dệt lá vàng.

2. Cả bốn câu thơ mở đầu này gợi tả cảnh đất trời vào thu và tâm trạng
con người lúc thu sang. Cũng cần phải nói rằng thi nhân ấy là một con
người còn rất trẻ cả về tuổi tác lẫn cảm xúc. Xuân Diệu sáng tác Đây
mùa thu tới khi ông mới 18 tuổi đời và hồn thơ Xuân Diệu lúc ấy đương
ở vào độ non tơ rạo rực, sôi nổi và bồng bột nhất. Thi sĩ đã từng tự nói
về những cảm xúc của mình hồi ấy: "Đây là lòng tôi đương thời sôi nổi,


Sông được lúc dềnh dàng
Nắng bắt đầu vội vã
Có đám mây mùa hạ
Vắt nửa mình sang thu

(Sang thu - Hữu Thỉnh).

Những cành liễu mềm mại, êm đềm rủ xuống chính là dấu hiệu mùa thu
đầu tiên mà Xuân Diệu bất chợt nhận ra một cách ngạc nhiên thích thú.
Đằng sau những tiếng reo hồ hởi của nhà thơ, người đọc có thể hình
dung ra ánh mắt trẻ trung ngơ ngác của ông sững sờ trước vẻ đẹp bất
ngờ của thiên nhiên tạo vật. Bốn câu thơ tả mùa thu mới chớm và tâm
trạng của con người lúc thu sang thật gợi cảm, tươi sáng; tuy có buồn
nhưng không hề ảm đạm, héo hắt; buồn mà vẫn đẹp, đẹp bởi sự cảm
nhận tinh tế và mới mẻ những chuyển vận của thiên nhiên cùng bước
đi của thời gian, đẹp bởi màu sắc đường nét tươi sáng, bởi vẻ yểu điệu
thiết tha rất trẻ trung lãng mạn phù hợp với mùa thu mới chớm. ấn
tượng và cảm giác chung trong bốn câu thơ mở đầu này đã chi phối
không khí chung của cả bài thơ.

4. Hai khổ thơ tiếp theo tả cảnh đất trời đã vào thu. Cảm xúc tinh tế
nồng nàn của Xuân Diệu thể hiện rõ nhất qua cách sử dụng ngôn ngữ ở
đoạn thơ này. Tác giả Thi nhân Việt Nam - 1942, nhận xét: "Thơ Xuân
Diệu còn là một nguồn sống rạo rực ở chốn nước non lặng lẽ này. Xuân
Diệu say đắm tình yêu say đắm cảnh trời ( ) khi vui cũng như khi buồn,
người đều nồng nàn tha thiết"

(2). Xuân Diệu cũng luôn tâm niệm:


cái rét mướt lạnh lẽo theo diệu tâm hồn riêng của mình. Cũng như ở
những câu thơ trên, đây là một câu thơ mới mẻ, đầy ấn tượng.

Đã nghe rét mướt luồn trong gió. Với cách dùng từ ngữ thể hiện sự
chuyển đổi tương giao của các hệ cảm giác, cái rét không chỉ được cảm
nhận bằng xúc giác thông thường mà bằng cả thính giác (nghe) và thị
giác và xúc giác (luồn) luôn "thức nhọn" của tâm hồn nhà thơ. Chữ
"luồn" và "nghe" còn khiến cho cái rét được cụ thể hoá thành tiếng,
thành hình, thành ảnh; diễn đạt được tinh tế cái rét đầu thu đã bắt đầu
len lỏi, đột nhập, ẩn thân vào cảnh vật vào lòng người. Đây không còn
chỉ là cách dùng từ thuần tuý nữa mà chính là cảm xúc tinh tế và mãnh
liệt của một hồn thơ luôn khát khao giao cảm với cuộc đời và thiên
nhiên tạo vật.

5. Xuân Diệu là một nhà thơ rất mới về nhiều phương diện nhưng trước
hết là phương diện ngôn từ. Nhiều cách đặt câu dùng từ của ông nay đã
trở thành quen thuộc và phổ biến đối với người Việt Nam nhưng hồi
Xuân Diệu mới xuất hiện, đấy là một cuộc cách tân mạnh dạn. Hãy nghe
một nhận xét khá thú vị của người cùng thời với ông cách đây hơn nửa
thế kỷ: "Ngay lời văn của Xuân Diệu cũng có vẻ chơi vơi. Xuân diệu viết
văn tựa trẻ con học nói hay như người ngoại quốc mới võ vẽ tiếng Nam.
Câu văn tuồng bỡ ngỡ.

Nhưng cái bỡ ngỡ ấy chính là chỗ Xuân Diệu hơn người. Dòng tư tưởng
quá sôi nổi không thể đi theo những đường có sẵn. Ý văn xô đẩy, khuôn
khổ câu văn phải lung lay"