Viện Văn học với văn học
dân tộc thiểu số
Việc sưu tầm văn học dân tộc thiểu số đã được thực hiện với Vương Duy Trinh
trong sách Thanh Hoá quan phong(1903). Ở sách này, về văn học dân tộc thiểu số, có
một số dân ca, truyện cổ Mường và Thái
(1)
.
Năm 1976, trong Tư liệu tham khảo Văn học Việt Nam, Tập 1, Văn học dân gian,
phần III, Bùi Văn Nguyên và Đỗ Bình Trị đã tuyển chọn đưa vào hệ thống sách Đại học
Sư phạm, phần Văn học dân gian dân tộc thiểu số gồm truyện cổ, tục ngữ, dân ca,
trường ca và truyện thơ
(2)
.
Nhà văn Vũ Ngọc Phan trong các công trình sưu tập cổ tích, ca dao, dân ca
thường quan tâm đến dân tộc thiểu số. Riêng tập tục ngữ, ca dao dân ca Việt Nam –
1978 (in lần thứ tám)
(3)
có hẳn một phần Tục ngữ, ca dao, dân ca của đồng bào miền núi
gồm: tục ngữ dân ca Thái, tục ngữ dân ca Tày, tục ngữ dân ca Mường, dân ca Hmông,
dân ca Vân Kiều, dân ca Êđê.
Tóm lại, điểm sơ qua, chúng ta thấy việc sưu tầm giới thiệu văn học dân tộc thiểu
số đã được thực hiện từ lâu.
Tuy nhiên, việc nghiên cứu văn học dân tộc thiểu số ở miền Bắc phải nói thực sự
có bước chuyển biến quan trọng là bắt đầu từ các sự kiện mà Viện Văn học có sự đóng
góp như: Lịch sử văn học Việt Nam, Văn học dân tộc thiểu số trước Cách mạng tháng

số vào bộ lịch sử văn học quan phương của cơ quan Nhà nước, mặc dầu thời bấy giờ có
không ít khó khăn. Có mấy điều khó:
- Căn cứ vào đâu để xác định lịch sử hình thành và phát triển của văn học 53 dân
tộc thiểu số?
- Chưa có người chuyên nghiên cứu văn học dân tộc thiểu số.
Trong tình hình đó Viện Văn học đề nghị chuyển người viết bài này từ bộ Văn
hoá (ở Vụ Văn hoá dân tộc thiểu số, do nhà thơ Nông Quốc Chấn làm Vụ trưởng), sang
Viện, biên chế tại Tổ Văn học dân gian do đồng chí Cao Huy Đỉnh làm tổ trưởng, và
giao cho nhiệm vụ chính là giúp đồng chí Nông Quốc Chấn biên soạn phần Văn học dân
tộc thiểu số.
Sau mấy năm làm việc, từ hai bàn tay trắng, dưới sự chỉ đạo của Viện, chúng tôi
đã giúp nhà thơ Nông Quốc Chấn hoàn chỉnh bản thảo và năm 1980 phần Văn học dân
tộc thiểu số đã được công bố với 60 trang khổ lớn, gồm 6 chương: Văn học các dân tộc
thiểu số anh em từ buổi đầu mở nước đến năm 1945, thần thoại và trường ca các dân tộc
thiểu số, truyện cổ dân gian, tục ngữ, dân ca và truyện thơ, văn học viết của trí thức dân
tộc thiểu số trước Cách mạng tháng Tám.
Đây là sự khởi đầu, không khỏi non kém, tuy nhiên với công trình trên, Viện Văn
học đã đánh dấu một mốc quan trọng trong sự nghiệp nghiên cứu văn học dân tộc thiểu
số. Và từ đây mở ra cho một số công trình khác kế tiếp (Văn học các dân tộc thiểu số
Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám của Phan Đăng Nhật – 1981, Văn học dân gian
các dân tộc ít người ở Việt Nam của Võ Quang Nhơn – 1983).
Bài viết đang nói về thành tựu của Viện Văn học, nên ở đây chỉ giới thiệu sách
thứ nhất.
2. Văn học các dân tộc thiểu số trước Cách mạng tháng Tám 1945
(8)

Thực chất đây là sản phẩm phụ theo bộ Lịch sử văn học Việt Nam. Không ai bảo
ai nhưng các tác giả tham gia Lịch sử văn học, sau khi làm nhiệm vụ với Nhà nước, đều
dựa vào đề tài đã tham gia, xuất bản một cuốn sách riêng. Ví dụ như Cao Huy Đỉnh có
cuốn Tìm hiểu tiến trình văn học dân gian Việt Nam

*
Tiếp theo giai đoạn khởi đầu, là một thời kỳ nhiều công trình nghiên cứu của các
nhà khoa học Viện Văn học về văn học dân tộc thiểu số ra đời:
- Đam San, sử thi Êđê, Nguyễn Văn Hoàn, Nguyễn Hữu Thấu, Hà Công Tài. Nxb.
Khoa học xã hội, H, 1988, 218 trang.
- Đẻ đất đẻ nước, sử thi Mường, Đặng Văn Lung, Vương Anh, Hoàng Anh Nhân.
Nxb. Khoa học xã hội, H, 1988, 422 trang.
- Hợp tuyển văn học dân gian các dân tộc: Tày, Nùng, Sán Chay (Đặng Văn
Lung, Trần Thị An soạn). Nxb. Văn hoá dân tộc, H, 1994, 550 trang.
- Về những nét tương đồng giữa Truyện họ Hồng Bàng (người Việt) với Đẻ đất
đẻ nước (người Mường), Nguyễn Thị Huế. Tạp chí Văn học, số 2-1982.
*
Năm mươi lăm năm qua, Viện Văn học có nhiều đóng góp rất to lớn, riêng tôi chỉ
biết được phần nhỏ; nhân ngày kỷ niệm lịch sử này, xin nhắc lại một vài điều, để ghi
nhớ công lao của Viện, đặc biệt là, ôn lại một thời đã lùi xa