Hình tượng người lái đò trong tuỳ bút “ Người lái đò
sông Đà” của Nguyễn Tuân
Với tuỳ bút “ Người lái đò sông Đà”, ngòi bút của Nguyễn
Tuân như nở hoa
trong sự hoà phối diệu kì giữa cái đẹp của ngôn từ với
ánh sáng tuyệt mĩ của chiều sâu hình ảnh,
dẫn dắt người đọc đến với vẻ đẹp hung bạo mà trữ tình
của thiên nhiên Tây Bắc, nhất là vẻ đẹp
vàng 10 nơi tâm hồn con người mà nhà văn tập trung
khắc hoạ qua hình tượng người lái đò.
Tác phẩm được thai nghén trong chuyến đi thực tế Tây
bắc năm 1958, được rút ra từ tập
tuỳ bút” Sông đà” (1960) là kết tinh của tấm lòng và tài
năng nhà văn với những khát khao truy
tìm “chất vàng 10” trong con người lao động vùng Tây
bắc- thứ vàng đã được thử lửa.
Nếu Thạch Lam truy tìm cái đẹp trong cuộc đời nghèo
khổ, bình dị, thì Nguyễn Tuân
thường say mê với những vẻ đẹp phi thường, tuyệt mĩ.
Trong quan niệm của nhà văn ngay cả
những người bình thường khi thực thi những công việc
bình thường cũng phải đạt tới đỉnh cao của
sự tài hoa, khéo léo. Trước CM,Nguyễn Tuân chỉ thấy vẻ
đẹp tài hoa nghệ sĩ ở những con người
đặc tuyển, những con người quá khứ chỉ còn 1 thời vang
bóng. Đó là những Huấn Cao với tài bẻ
khoá vượt ngục, viết chữ đẹp; là kẻ ăn xin nổi tiếng với
thú thưởng thức trà Thì cách mạng
tháng 8 nổ ra với bao cuộc vặn mình lột xác, ông không
chủ trương chơi ngông bằng văn chương
nữa mà đi tìm cái độc đáo trong cuộc đời để làm ra cái

rót dầu sôi vào”. Nhưng hãy xem, âm
thanh sông Đà mới ghê sợ. Âm thanh hay là hình ảnh?
Nước hay là lửa? Tất cả bị hoà trộn trong
một lối so sánh rất ấn tượng, sự so sánh tần tầng, bậc
bậc mà có lẽ nếu ko phải Nguyễn Tuân với
cái tài điều khiển ngôn ngữ, luyện đan ngôn từ của mình
thì không ai có thể làm được như thế: “
Thế rồi nó rống lên như tiếng một ngàn con trâu mộng
đang ***g lộn giữa rừng vầu rừng tre nứa
nổ lửa, rừng lửa cũng gầm thét với đàn trâu da cháy bùng
bùng”.Nhà văn lại liên tiếp dùng những
từ chỉ thời gian như “đã thấy” “ rồi lại” “ lại thấy” kết hợp
với các từ ngữ so sánh cực tả để làm
dậy sóng tò mò, phấn khích, hồi hộp căng thẳng chỉ đợi
cái giác cảm giật mình mạnh mẽ trước sự
oà ra rất mực hùng tráng của cảnh vật, đặt người lái đò
vào vị trí của một nhân vật chính trong
một bộ phim kinh dị. Ai bảo trong văn chương, nhịp độ
thời gian không thể ứng khớp được với
nhịp độ không gian, xúc cảm giữa nhà văn và nhân vật?
Trước những cái mạnh mẽ cuồn cuộn của
nước lũ sông Đà, dòng ngôn ngữ của nhà văn cũng tuôn
trào ào ạt mãnh liệt, cuộn xoáy. Ông lái
đò trên chiếc thuyền kia cũng bị cuốn đi theo dòng nước
và dòng chảy ngôn từ của một “ngòi bút
nở hoa”.
Nguyễn Tuân là nhà văn thường say mê vẻ đẹp tài hoa
nghệ sĩ hơn đời, hơn người. Vẻ đẹp
ấy được bộc lộ sâu sắc tinh tế và nổi bật nhất qua cảnh
ông lái đò đưa con thuyền vượt thác.Bằng

thuyền” “ùa vào bẻ gãy cán chèo vũ khí trên cánh tay” rồi
có lúc” chúng đội cả thuyền lên”.
Những cảm nhận ấy đều hết sức tinh tế và chân thực, nó
gợi nhớ tới sự chông chênh trong cuộc
chiến với lũ cá mập của ông lão Xan-ti-ago trong tác phẩm
của Hêminhuê. Sóng thác không chỉ “
bám lấy thuyền như đô vật túm thắt lưng ông đò lại lật
ngửa mình ra giữa trận nước vang trời
thanh la não bạt” mà còn “đánh những miếng đòn hiểm
độc nhất” là bất ngờ “bóp chặt lấy hạ bộ
người lái đò”. Dù vô cùng đau đớn, “mặt méo bệch đi” “
mắt hoa đom đóm” nhưng ông lái đò vẫn
cố nén vết thương, “ 2 chân vẫn kẹp chật lấy cuống lái”.
Ông lái đò đã vượt lên trên nỗi đau thể
xác của mình bằng một tinh thần cứng cỏi, một bản lĩnh
kiên cường- đó cũng là những vẻ đẹp
vàng 10 của con người lao động Tây Bắc mà Nguyễn
Tuân luôn thiết tha tìm kiếm, nâng niu.
Sau khi phá xong vòng vây thứ nhất, không một phút nghỉ
tay nghỉ mắt, ông lái đò đã “phá
luôn vòng vây thứ hai và đổi luôn chiến thuật”.Như một
chàng kị sĩ dũng mãnh đang chinh phục
loài thuỷ quái” “cưỡi lên thác nước sông Đà” và “ cưỡi đến
cùng như là cưỡi hổ” Nguyễn Tuân đã
sử dụng hàng loạt các động từ mạnh như “ nắm chặt lấy
bờm sóng” “ ghì cương lái, phóng nhanh
vào cửa sinh” để làm nổi bật những hành động kiên
quyết, dứt khoát, mạnh mẽ của ông lái đò đã
giúp cho con thuyền vượt qua được trùng vi thạch trận
vòng thứ hai, để lại sau mình cả lũ đá

được toàn bộ cuộc đời tài hoa nghệ sĩ
của ông đò. Bất giác thấy tràn về trong lòng một ý thơ Tố
Hữu:
“ Thác bao nhiêu thác cũng qua
Thênh thênh là chiếc thuyền ta trên đời”
Phải chăng, giác cảm của sự ngợi ca trân trọng hình ảnh
người lái đò cũng theo thuyền chữ
của Nguyễn Tuân mà ào ạt ùa về?
Cuộc chiến trên mặt trận sông Đà cam go là thế, nhưng
hãy xem hình ảnh người lái đò sau
khi vượt thác. Một sự ung dung thanh thản tới kì lạ. Trong
đêm nghỉ lại nơi hang đá, những con
người ấy không chỉ “nướng ống cơm lam” mà còn “bàn về
cá dầm xanh, cá anh vũ” cũng “chẳng
thấy ai bàn thêm 1 lời nào về cuộc chiến thắng vừa qua
nơi cửa ải nước đủ tướng dữ quân tợn vừa
rồi”.Chính tâm trạng ung dung thanh thản như thế đã giúp
người đọc hình dung về tầm vóc của
những người lao động anh hùng trên sóng nước sông Đà.
Đọc tuỳ bút “ Người lái đò sông đà”, hẳn không ai quên
đựơc tư thế hiên ngang trên thác
của “ một người lái đò sông đà có tự do” bởi “ông lái đã
nắm chắc binh pháp của thần sông thần
đá”, mà nói như Ăng-ghen “Tự do là ý thức của cái tất
yếu”, và khi nắm được quy luật, người ta
sẽ bước từ vương quốc của cái tất yếu sang vương quốc
của tự do. Nhờ nắm đựơc quy luật tất yếu
của thác dữ sông đà, người lái đò luôn cảm thấy tự do và
chiến thắng thác dữ. Phải chăng tác
phẩm chính là khúc ca ca ngợi tư thế con người khi đứng