
TIỂU LUẬN

HOÀN THIỆN THỂ CHẾ KINH TẾ THỊ
TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ
NGHĨA Ở VIỆT NAM
HOÀN THIỆN THỂ CHẾ KINH TẾ THỊ TRƯỜNG
ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM
PERFECTING THE STATUTE OF SOCIALIST-
ORIENTED
MARKET ECONOMY OF VIETNAM

LÊ THẾ GIỚI

mối quan hệ hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế và tiến bộ, công bằng xã
hội ngay từ đầu và trong mọi giai đoạn phát triển; các nguồn lực phát
triển và chủ thể tham gia là mọi thành phần kinh tế, trong đó kinh tế
nhà nước giữ vai trò chủ đạo; động lực chung của sự phát triển là đại
đoàn kết dân tộc và các động lực kinh tế, chế độ phân phối; yêu cầu
giữ vững ổn định chính trị xã hội, độc lập tự chủ về kinh tế và chủ
động hội nhập kinh tế, cơ chế kinh tế và hình thành đồng bộ các yếu tố
thị trường, vai trò quản lý nhà nước đối với nền kinh tế, vai trò lãnh
đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam trong phát triển nền kinh tế thị
trường định hướng xã hội chủ nghĩa.[1]
Để tiếp tục đổi mới và phát triển nền kinh tế thị trường định
hướng xã hội chủ nghĩa, cần nhấn mạnh một số vấn đề cơ bản và tiếp
tục làm rõ nội hàm của chúng, làm cơ sở cho việc thiết kế chính sách
trong quá trình vận hành hệ thống thị trường định hướng xã hội chủ
nghĩa ở nước ta.
Trước hết, để đạt được mục tiêu độc lập dân tộc gắn liền với chủ
nghĩa xã hội; dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn
minh, trong quá trình vận hành nền kinh tế thị trường phải đảm bảo
yêu cầu kết hợp hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ, công
bằng xã hội ngay từ đầu và trong mọi giai đoạn phát triển, kết hợp hài
hòa các lợi ích cá nhân, tập thể và xã hội.
Thứ hai, xác định đúng và phân bổ hợp lý, hiệu quả các nguồn lực
trong nước cho đầu tư phát triển và kết hợp với việc thu hút các nguồn
lực bên ngoài thông qua quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, tham gia
vào các định chế toàn cầu và khu vực (WTO, BTA, AFTA,…) theo
nguyên tắc giữ vững lập trường tự chủ về kinh tế.
Thứ ba, làm rõ từ ba hình thức sở hữu cơ bản (toàn dân, tập thể và
tư nhân) hình thành nên các thành phần kinh tế đan xen hỗn hợp giữa
các hình hình thức sở hữu, đặc biệt phát triển phổ biến hình thức sở
hữu cổ phần. Từ đó khẳng định chủ trương nền kinh tế đa sở hữu, các

nước (phong tục, tập quán, chuẩn mực xã hội; (2) các tổ chức (trong
lĩnh vực kinh tế là các chủ thể kinh tế, như doanh nghiệp, người tiêu
dùng,…); (3) cơ chế vận hành (các phương tiện, phương pháp mà tổ
chức và con người sử dụng để thực thi thể chế, như cơ chế phân cấp
quản lý kinh tế, cơ chế phối hợp, cơ chế tham gia, ) và (4) Hệ thống
các thị trường trao đổi (thị trường hàng hóa, thị trường lao động, thị
trường vốn, thị trường bất động sản).
Thể chế không cố định mà vận động và phát triển cùng với xã hội
loài người. Trong khuôn khổ của bài viết này chỉ bàn đến thể chế kinh
tế thị trường, không đề cập đến thể chế chính trị, thể chế xã hội dân sự,
thể chế văn hóa,…
Các thể chế kinh tế thị trường đều được xây dựng và vận hành
theo một nguyên tắc cốt lõi là cạnh tranh thị trường. Ở nước ta, cạnh
tranh chủ yếu là giữa các chủ thể thuộc năm thành phần kinh tế (kinh
tế nhà nước, kinh tế tập thể, kinh tế cá thể, tiểu chủ, kinh tế tư bản tư
nhân, kinh tế tư bản nhà nước, kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài) với
những hình thức tổ chức kinh doanh đa dạng, đan xen, hỗn hợp.
Ngày nay, hầu hết các nền kinh tế thị trường là kinh tế hỗn hợp,
trong đó nền kinh tế vận hành theo các qui luật của thị trường (“bàn
tay vô hình”) có sự điều tiết của nhà nước nhằm khắc phục những thất
bại của thị trường.
Đại hội IX (4/2001) và Đại hội X (2006) của Đảng Cộng sản Việt
Nam đã khẳng định 7 điểm về mục tiêu và đặc trưng của nền kinh tế
thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam: (1) Mục tiêu: dân
giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh; (2) Phát triển
lực lượng sản xuất; (3) Xây dựng quan hệ sản xuất có nhiều hình thức
sở hữu, nhiều thành phần kinh tế, trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò
chủ đạo; (4) Phân phối chủ yếu theo lao động, hiệu quả kinh tế và theo
mức đóng góp vốn và các nguồn lực đầu tư khác và thông qua phú lợi
xã hội; (5) Tăng trưởng kinh tế gắn với công bằng xã hội và bảo vệ

Luật cạnh tranh, Luật đất đai, Chưa qui định rõ quyền sở hữu, quyền
tự do kinh doanh, thể chế hóa các hoạt động giao dịch, chống độc
quyền, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, bảo hiểm và an sinh xã hội.
- Qui trình xây dựng văn bản pháp luật còn thiếu dân chủ, cứng
nhắc, cách phân công cho các bộ, ngành soạn thảo văn bản pháp luật
dễ dẫn đến tình trạng bảo vệ lợi ích cục bộ của bộ, ngành.
▪ Về chủ thể kinh tế:
- Quan điểm đối với các chủ thể kinh doanh chưa có sự nhất quán
và rõ ràng giữa chính sách và thực thi. Chẳng hạn, luật pháp qui định
mọi doanh nghiệp thuộc các hình thức sở hữu khác nhau đều bình
đẳng, nhưng trong thực tế, các doanh nghiệp tư nhân gặp nhiều khó
khăn trong việc tiếp cận với các nguồn vốn và thị trường.
- Có sự khác biệt giữa nhận thức và phân định vai trò của các chủ
thể kinh tế với vai trò thực sự của chủ thể kinh tế ấy trong nền kinh tế
thị trường ở nước ta.
Các doanh nghiệp nhà nước có qui mô lớn, nhưng hoạt động kém
hiệu quả. Các doanh nghiệp nhà nước đang nắm giữ 75% giá trị tài sản
quốc gia, 20% tổng vốn đầu tư toàn xã hội, 60% lượng vốn tín dụng
ngân hàng trong nước, hơn 70% tổng vốn vay nước ngoài, nhưng hiệu
quả kinh doanh thấp. Chưa đến 40% doanh nghiệp nhà nước có mức
lãi bằng hoặc cao hơn lãi suất cho vay của ngân hàng thương mại; thuế
thu nhập doanh nghiệp chỉ đạt 8000 tỉ đồng trong tổng số 87000 tỉ
đồng nộp ngân sách nhà nước năm 2003.
Nhiều doanh nghiệp nhà nước có trình độ công nghệ dưới mức
trung bình của thế giới và khu vực, tốc độ đổi mới công nghệ khoảng
10%/năm. Theo xếp hạng của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WMF) trong
báo cáo “Năng lực cạnh tranh toàn cầu” năm 2004, chỉ số về công
nghệ của Việt Nam rất thấp, xếp thứ 92/104 quốc gia (năm 2003 là
65).[3]
Năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp Việt Nam còn yếu,

hai cách làm: (1) Quy trình bắt đầu từ đường lối của Nhà nước, muốn
thực hiện một chính sách nào đó, Nhà nước đề ra mục tiêu và các giải
pháp để đạt được (đây là quy trình mang tính chất định hướng theo tầm
nhìn chủ quan, nặng về ý chí); (2) Quy trình chính sách bắt đầu từ việc
nhận biết vấn đề, sau đó nghiên cứu để tìm ra nguyên nhân làm phát
sinh vấn đề và đề ra giải pháp để giải quyết trên cơ sở phân tích chi
phí-lợi ích của xã hội và của Nhà nước. Chỉ sau khi chính sách được
quyết định, việc soạn thảo văn bản pháp luật mới chính thức được bắt
đầu.[4]
Như vậy, việc hoàn thiện hệ thống pháp luật tạo điều kiện để quản
lý nhà nước bằng luật đối với nền kinh tế xã hội là một yêu cầu khách
quan trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam. Hệ
thống luật pháp và qui định cần được xây dựng theo hướng đơn giản,
dễ hiểu, tập trung vào các khâu then chốt để điều chỉnh nhằm nâng cao
tính hiệu lực. Chẳng hạn, qua một năm thực hiện Luật Doanh nghiệp
và Luật Đầu tư đã nhanh chóng phát huy hiệu lực. Thứ nhất, sự ra đời
của Luật Doanh nghiệp và Luật Đầu tư là một bước tiến lớn về tư duy.
Tư duy truyền thống về doanh nghiệp theo thành phần kinh tế đang
dần được thay thế bằng tư duy theo loại hình pháp lý của doanh
nghiệp. Xét về mặt hoàn thiện thể chế kinh tế, việc ban hành và thực
thi hai luật này đã hoàn thành quá trình thống nhất khuôn khổ pháp lý
về doanh nghiệp, không còn phân biệt tính chất sở hữu và thành phần
kinh tế. Từ đó, khuôn khổ pháp lý về kinh doanh ở nước ta cơ bản đã
được áp dụng thống nhất, bình đẳng đối với tất cả các loại hình doanh
nghiệp, không phân biệt tính chất sở hữu và thành phần kinh tế; phù
hợp với thông lệ quốc tế. Thứ hai, việc ban hành và thực thi hai luật
trên đã xóa bỏ các quy định trước đây của các địa phương liên quan
đến đầu tư; thống nhất được các thủ tục về đầu tư theo hướng đơn
giản, rõ ràng và thống nhất giữa đầu tư trong nước và đầu tư nước
ngoài. Đây là một bước tiến lớn có tính đột phá trong cải cách hành

Muốn đạt được mục tiêu này, trước hết, Chính phủ cần tập trung xác
định rõ chức năng, nhiệm vụ, vai trò, quyền hạn, cơ cấu tổ chức, để từ
đó đưa ra các chính sách phù hợp. Như vậy, yêu cầu hàng đầu đặt ra là
Chính phủ phải cải tổ mạnh mẽ bộ máy, phải tự đổi mới mình. Trong
thời gian vừa qua, Chính phủ đã tinh giản số lượng các bộ, xóa bỏ cơ
chế bộ chủ quản thông qua cổ phần hóa các doanh nghiệp nhà nước,
chuyển sang quản lý đa ngành. Tuy nhiên, quá trình cải tổ phải được
tiến hành theo chiều sâu, phải thực sự chuyển từ nền hành chính cai trị
sang phục vụ nhân dân.
Khi thể chế của nền kinh tế thị trường ngày càng hoàn chỉnh thì
vai trò của Chính phủ cũng phải thay đổi theo. Chính phủ sẽ không
phải là người trực tiếp cung cấp các dịch vụ công như năng lượng,
điện, các dịch vụ cho đô thị, nông thôn mà thay vào đó, sẽ khuyến
khích các tổ chức xã hội, tổ chức phi chính phủ đứng ra cung cấp. Lúc
đó, Chính phủ chỉ giữ vai trò điều phối, quản lý vĩ mô. Vai trò của Nhà
nước trong quản lý nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
thể hiện ở việc định hướng, hỗ trợ, tạo dựng môi trường kinh doanh
thông thoáng và cơ chế khuyến khích các nguồn lực đầu tư vào phát
triển kinh tế, quản lý nền kinh tế thông qua các công cụ thị trường (tài
chính, thu nhập, thuế, giá, tỷ giá,…).
Việc Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) có
tác động mạnh mẽ đến việc cải cách bộ máy Chính phủ nhằm thúc đẩy
phát triển kinh tế và tăng cường khả năng cạnh tranh quốc gia. Kinh
nghiệm thế giới cho thấy một nền kinh tế thị trường phát triển mạnh
đòi hỏi ở Chính phủ tính minh bạch, công khai và những quyết định
công bằng cho tất cả các thành phần kinh tế.
Trong hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa cần
tuân thủ các qui luật khách quan của thị trường (các qui luật giá trị, lưu
thông tiền tệ, qui luật cạnh tranh,…). Có các chính sách thúc đẩy phát
triển đồng bộ các yếu tố của thị trường (lao động, vốn, bất động sản,

chính cho thuê, cầm cố và các dịch vụ tài chính khác. Nâng cao khả
năng huy động vốn từ toàn bộ nền kinh tế, cải thiện quan hệ giữa các
ngân hàng thương mại và tổ chức tài chính với các doanh nghiệp.
- Xây dựng hệ thống thuế minh bạch đảm bảo tính ổn định, đơn
giản, dễ hiểu, dễ vận dụng, có cơ chế kiểm soát thích hợp, giảm thời
gian cho các cuộc thanh tra, làm lãng phí nguồn lực của cơ quan thuế
lẫn doanh nghiệp.
- Tiếp tục đổi mới chính sách tiền tệ, sử dụng linh hoạt các công
cụ lãi suất, tỉ giá hối đoái để bảo đảm giá trị đồng tiền, kiểm soát được
lạm phát, bảo đảm an ninh tài chính cho hệ thống tài chính, ngân hàng
và các tổ chức tín dụng trước các cú sốc tỷ giá và lãi suất đến từ bên
ngoài.
- Xóa bỏ cơ chế bộ chủ quản, đẩy mạnh cổ phần hóa doanh
nghiệp nhà nước. Doanh nghiệp nhà nước là một bộ phận quan trọng
của nền kinh tế Việt Nam, đóng góp 38% GDP, chiếm 33% tín dụng
và tạo ra 10% tổng số việc làm của cả nước. Theo đánh giá của Bộ Tài
chính, có 44,4% doanh nghiệp nhà nước được phân loại theo nhóm A,
tức doanh nghiệp có lãi, 39,5% thuộc nhóm B và số còn lại thuộc
nhóm C. Các doanh nghiệp nhà nước được cho là làm ăn thua lỗ chiếm
khoảng 19,5% tổng số các doanh nghiệp nhà nước với tổng nợ trị giá
hàng nghìn tỷ đồng.
Từ những năm đầu 1990, thực hiện chủ trương chuyển đổi doanh
nghiệp nhà nước nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của các doanh
nghiệp quốc doanh và giảm bớt gánh nặng cho nhà nước từ những
khoản nợ kéo dài, hơn 12.000 doanh nghiệp nhà nước đã được sắp xếp
và CPH, nay còn khoảng hơn 2.000 doanh nghiệp nhà nước. Nhà nước
vẫn tiếp tục là cổ đông lớn trong các doanh nghiệp CPH. Cải cách
doanh nghiệp nhà nước đã góp phần củng cố khu vực tư nhân và làm
giảm nợ công. Theo Bộ Tài chính, có gần 20% vốn nhà nước đã được
CPH, trung bình trong các công ty đã CPH, nhà nước nắm giữ khoảng

Cần sớm ban hành Nghị định của Chính phủ về hướng dẫn thi
hành một số cam kết về đầu tư của Việt Nam với WTO. Nghị định cần
qui định chi tiết cam kết về cung cấp dịch vụ dưới hình thức hiện diện
thương mại qui định tại Biểu cam kết cụ thể về dịch vụ và các nội
dung trong Báo cáo của Ban công tác về việc Việt Nam gia nhập
WTO; cam kết về quyền kinh doanh của các nhà đầu tư nước ngoài,
doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài được nêu trong Báo cáo gia
nhập WTO; cam kết về trợ cấp công nghiệp dưới hình thức ưu đãi, về
các biện pháp đầu tư liên quan đến thương mại, hoạt động của các khu
tự do, khu kinh tế đặc biệt và về doanh nghiệp nhà nước. Nguyên tắc
chung của Nghị định này là thực hiện cam kết WTO, bảo đảm môi
trường đầu tư, tạo điều kiện cạnh tranh và phát triển kinh tế.
Để thực hiện cam kết WTO và hội nhập kinh tế quốc tế, cần xây
dựng các chính sách kinh tế vĩ mô hậu WTO nhằm tiến tới xoá bỏ mọi
hình thức bao cấp, tạo môi trường cho các loại thị trường vận hành
đồng bộ, có hiệu quả và bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô. Để làm được
điều đó, trước tiên cần xoá bỏ mọi hình thức bao cấp, trong đó có bao
cấp qua giá, thực hiện giá thị trường cho mọi hàng hoá và dịch vụ. Đối
với những mặt hàng còn áp dụng cơ chế Nhà nước định giá, phải xác
định lộ trình thực hiện giá thị trường để các doanh nghiệp tính toán lại
phương án sản xuất kinh doanh. Sửa đổi, bổ sung và xây dựng những
chính sách hỗ trợ các ngành sản xuất trong nước không trái với các
quy định của WTO như phát triển kết cấu hạ tầng, giáo dục, đào tạo,
nghiên cứu - triển khai, phát triển thị trường, đổi mới công nghệ, hỗ trợ
vùng có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn, cung cấp thông tin.
Một trong những chính sách lớn nhằm bảo vệ những doanh nghiệp
nhỏ và vừa, hộ kinh doanh trước sự cạnh tranh gay gắt khi thực hiện
các cam kết WTO là chính sách bảo lãnh tín dụng cho các doanh
nghiệp nhỏ và vừa. Chính sách này cần được sửa đổi, bổ sung theo
hướng đa dạng hoá chủ sở hữu quỹ, cho phép các doanh nghiệp, hiệp

định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Văn kiện Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ X, Nhà xuất
bản Chính trị Quốc gia, 2006.
[2] Báo cáo Năng lực cạnh tranh toàn cầu của Diễn đàn Kinh tế thế
giới (WEF), 10/2004.
[3] CIEM-Trung tâm Thông tin-Tư liệu, Hoàn thiện thể chế kinh tế thị
trường định hướng XHCN, 2007.
[4] IFC, WB, MPDF, APSEM và CIEM, Điều tra về môi trường kinh
doanh Việt Nam, 2004.
[5] Nguyễn Sĩ Dũng, Sự kiện & Vấn đề: Đổi mới tư duy trong quản
lý nhà nước, Thời báo Kinh tế Sài Gòn, 13-9-2007.