MƯỜI LỰC LÀM PHẲNG THẾ GIỚI 51

và kiểm soát đã đẩy chúng tôi xuống dốc đến điểm chúng tôi đã chỉ
có 1 tỉ $ ngoại tệ. Ngày nay chúng tôi có 118 tỉ $… Chúng tôi đã đi
từ sự tự tin trầm lặng đến hoài bão mãnh liệt trong một thập kỉ”.
Sự sụp đổ Tường Berlin đã không chỉ giúp làm phẳng các lựa
chọn khả dĩ cho chủ nghĩa tư bản thị trường tự do và cởi trói cho
những năng lực to lớn bị dồn nén đối với hàng triệu người ở các
nơi như Ấn Độ, Brazil, Trung Quốc, và Đế chế Soviet trước đây.
Nó cũng cho phép chúng ta nghĩ về thế giới khác đi – nhìn nó như
một toàn thể không có vết khâu nối. Bởi vì Tường Berlin đã không
chỉ chặn đường chúng ta; nó đã chặn tầm nhìn của chúng ta- khả
năng của chúng ta để nghĩ về thế giới như một thị trường đơn nhất,
một hệ sinh thái đơn nhất, một cộng đồng đơn nhất. Trước 1989, đã
có thể có một chính sách phương Đông hay chính sách phương
Tây, song khó để nghĩ về có một chính sách ‘toàn cầu’. Amartya
Sen, nhà kinh tế Ấn Độ đoạt giải Nobel bây giờ dạy ở Harvard, một
lần đã lưu ý tôi rằng “Tường Berlin đã không chỉ là một biểu tượng
về giữ người dân ở bên trong Đông Đức – nó đã là cách ngăn cản
một loại tầm nhìn toàn cầu về tương lai của chúng ta. Chúng ta
không thể tư duy về thế giới một cách toàn cầu khi Tường Berlin
còn đó. Chúng ta không thể nghĩ về thế giới như một tổng thể”. Có
một câu chuyện thú vị tiếng Sanskrit, Sen nói thêm, về một con ếch
sinh ra trong một cái giếng, ở đó và sống suốt đời trong giếng ấy.
“Nó có một thế giới quan bao gồm cái giếng”, ông nói. “Đối với
nhiều người trên hành tinh đó là cái thế giới đã giống như trước khi
bức tường sụp đổ. Khi tường sụp đổ, nó giống như con ếch trong
giếng đột nhiên có khả năng liên lạc với những con ếch ở các giếng

nó từ mười lăm thành hai mươi lăm nước. Điều đó, kết hợp với sự
xuất hiện của euro như một đồng tiền chung, đã tạo ra một khu vực
kinh tế đơn nhất từ một vùng một thời bị bức Màn Sắt chia cắt.
Trong khi các ảnh hưởng tích cực của sự đổ tường đã rõ ngay,
nguyên nhân gây ra nó vẫn chưa rõ lắm. Đã không có một nguyên
nhân đơn nhất. Ở mức độ nào đấy chính các con mối đã ăn ruỗng
nền móng của Liên Xô, hệ thống đã bị các mâu thuẫn nội tại riêng
và tính phi hiệu quả của nó làm suy yếu rồi; mức độ nào đó sự tích
tụ quân sự của chính quyền Reagan ở Châu Âu đã buộc Kremlin tự
phá sản do chi cho các đầu đạn; và ở mức độ nào đó các cố gắng
bất lực của Mikhail Gorbachev để cải cách cái không thể cải cách
nổi đã kết liễu chủ nghĩa cộng sản. Song nếu tôi phải chỉ ra một yếu
tố như cái đầu tiên giữa những cái ngang nhau, đó là cách mạng
thông tin bắt đầu vào đầu đến giữa các năm 1980. Các hệ thống
toàn trị phụ thuộc vào sự độc quyền thông tin và vũ lực, và có quá
nhiều thông tin bắt đầu tuột qua bức Màn Sắt, nhờ sự phổ biến của
các máy fax, điện thoại, và các công cụ truyền thông hiện đại khác.
Một khối lượng tới hạn của các máy PC IBM, và hệ điều hành
Windows đã đưa chúng vào cuộc sống, đến cùng nhau khoảng cùng
thời kì mà bức tường đổ, và sự phổ biến của chúng đã đóng đinh
vào quan tài của chủ nghĩa cộng sản, bởi vì chúng cực kì cải thiện
truyền thông theo chiều ngang – có hại cho chính hình thức từ trên
xuống mà chủ nghĩa cộng sản dựa vào. Chúng cũng tăng cường
mạnh mẽ việc cá nhân thu thập thông tin và sự trao quyền cho cá
nhân. (Mỗi thành tố của cách mạng thông tin này do những tiến hoá
MƯỜI LỰC LÀM PHẲNG THẾ GIỚI 53


dụng sát thủ đẩy sự phổ biến của nó rộng khắp mọi nơi.
“Người dân thấy rằng họ thực sự thích làm tất cả những thứ này
trên một máy tính, và họ thật sự cải thiện năng suất,” Mundie nói.
“Tất cả chúng có sự hấp dẫn cá nhân rộng rãi và khiến cá nhân
người dân đứng dậy và mua một PC có thể chạy Windows và đặt
trên bàn của họ, và điều đó buộc sự truyền bá nền tính toán mới
này vào thế giới tính toán công ti còn nhiều hơn nữa. Người ta nói,
‘Chà, có một vật quý ở đây, và chúng ta phải tận dụng nó’.”

*
Tiếng lóng của dân tin học chỉ các trình ứng dụng được rất nhiều người dùng
như Word, Excel, hay browser của Netscape, hay Google chẳng hạn.
THẾ GIỚI LÀ PHẲNG 54Windows được củng cố càng trở thành hệ điều hành hàng đầu,
Mundie nói thêm, “càng có nhiều người lập trình đi viết các ứng
dụng cho thế giới kinh doanh giàu có để đưa vào máy tính của họ,
cho nên họ có thể làm nhiều việc kinh doanh mới và khác, điều đó
bắt đầu làm tăng năng suất còn hơn nữa. Hàng chục triệu người
trên khắp thế giới trở thành các lập trình viên để khiến PC làm mọi
thứ họ muốn bằng ngôn ngữ riêng của họ. Windows cuối cùng đã
được dịch ra ba mươi tám ngôn ngữ. Người dân có khả năng làm
quen với PC bằng ngôn ngữ của chính mình”.
Đấy là hoàn toàn mới và lí thú, nhưng chúng ta không được quên
nền PC-Windows ban đầu này đã nông cạn đến thế nào. “Nền này
bị ràng buộc bởi quá nhiều giới hạn kiến trúc,” Mundie nói. “Đã


Windows- đã mở, làm cho thế giới phẳng nhiều hơn bao giờ hết –
nhưng thời đại của truyền thông toàn cầu suôn sẻ vẫn chưa rạng.
Tuy ta không để ý đến nó, đã có một nốt chối tai trong thời đại
mới lí thú này. Đã không chỉ có người Mĩ người Âu cùng với người
dân của Đế chế Soviet tán dương sự sụp đổ tường – và đòi công
cho việc đó. Ai đó khác đã nâng li – không phải sâm banh mà là cà
phê Thổ đặc. Tên hắn là Osama bin Laden và hắn có một chuyện
kể khác. Quan điểm của hắn là các tay súng jihad ở Afghanistan,
mà hắn là một, là người đã hạ bệ Đế chế Soviet bằng buộc Hồng
Quân rút khỏi Afghanistan (với sự giúp đỡ của Mĩ và Pakistan). Và
một khi sứ mạng đó đã hoàn tất – những người Soviet hoàn tất việc
rút quân vào 15-2-1989, chỉ chín tháng trước khi Tường Berlin sụp
đổ - bin Laden ngó quanh và thấy rằng siêu cường kia, Hoa Kì, có
sự hiện diện to lớn ở quê hắn, Saudi Arabia, quê hương của hai
thành phố Islam thiêng liêng nhất. Và hắn không thích điều đó.
Như thế, trong khi nhảy múa trên bức tường [đổ] và mở
Windows của chúng ta và tuyên bố rằng không còn lựa chọn hệ tư
tưởng khả dĩ nào cho chủ nghĩa tư bản thị trường tự do nữa, bin
Laden quay súng của hắn ngắm vào Mĩ. Cả bin Laden và Ronald
Reagan đã coi Liên Xô như “đế chế ác quỷ”, nhưng bin Laden đi
đến nhìn Mĩ cũng là ác quỷ. Hắn đã có một lựa chọn hệ tư tưởng
khả dĩ cho chủ nghĩa tư bản thị trường tự do – Islam chính trị. Hắn
đã không cảm thấy bị sự chấm dứt của Liên Xô đánh bại; hắn cảm
thấy nó làm hắn bạo dạn. Hắn không cảm thấy hấp dẫn với sân chơi
được mở rộng; hắn cảm thấy bị nó cự tuyệt. Và hắn đã không phải
có một mình. Một số người nghĩ rằng Ronald Reagan đã kéo đổ
tường, bằng làm phá sản Liên Xô qua chạy đua vũ trang; những
người khác nghĩ IBM, Steve Jobs, và Bill Gates đã kéo đổ tường
bằng trao quyền cho các cá nhân tải tương lai xuống. Nhưng ở thế

đó thực sự thu hút được trí tưởng tượng. Và khái niệm thực tế về
World Wide Web - một hệ thống để tạo ra, tổ chức, và liên kết các
tài liệu sao cho chúng có thể được duyệt một cách dễ dàng – đã
được nhà khoa học máy tính Anh Tim Berners-Lee tạo ra. Ông lập
Web site đầu tiên năm 1991, trong một nỗ lực để nuôi một mạng
máy tính cho phép các nhà khoa học chia sẻ dễ dàng nghiên cứu
của họ. Các nhà khoa học và nhà hàn lâm khác đã tạo ra một số
trình duyệt [browser] để lướt Web ban đầu này, nhưng browser chủ
đạo đầu tiên – và toàn bộ văn hoá duyệt Web cho quảng đại quần
chúng - được tạo ra bởi một công ti khởi nghiệp bé xíu ở Mountain
View, California, đợc gọi là Netscape. Netscape ra công chúng
ngày 9 tháng 8, 1995, và thế giới không còn giống như trước nữa.
Như John Doerr, nhà tư bản mạo hiểm huyền thoại mà hãng của
ông, Kleiner Perkins Caulfield & Byers, đã ủng hộ Netscape, diễn
đạt, “Netscape chào bán lần đầu cho công chúng [IPO] đã là một
tiếng gọi vang lảnh đối với thế giới để tỉnh dậy hướng tới Internet.
Cho đến khi ấy, nó chỉ là lãnh địa của những người cải biến ban
đầu và các tay cự phách”.
Pha do Netscape gây ra đã dẫn quá trình làm phẳng theo nhiều
hướng then chốt: Nó cho chúng ta browser thương mại phổ biến
rộng rãi đầu tiên để lướt Internet. Netscape browser đã không chỉ
làm cho Internet sống động mà còn khiến cho Internet có thể truy
cập được đối với mọi người từ đứa trẻ năm tuổi đến cụ già tám
V
MƯỜI LỰC LÀM PHẲNG THẾ GIỚI 57

mươi lăm tuổi. Internet càng sống động, càng nhiều người tiêu

phỏng vấn ông cho cuốn sách này, tôi đã giải thích cho ông
rằng một trong các chương trước là về mười đổi mới, sự kiện, và xu
hướng đã làm phẳng thế giới. Sự kiện đầu tiên, tôi bảo ông, là 9/11,
và tôi giải thích tầm quan trọng của ngày đó. Rồi tôi nói, “Để tôi
xem nếu ông có thể phỏng đoán tầm quan của ngày thứ hai, 9/8.
Tất cả cái tôi nói cho ông là: 9/8. Chỉ cần một giây để Barksdale
K

THẾ GIỚI LÀ PHẲNG 58suy nghĩ trước khi phóng lại với câu trả lời đúng: “Ngày Netscape
lên sàn, ra công chúng!”
Ít ai tranh cãi rằng Barksdale là một trong những nhà khởi nghiệp
Mĩ vĩ đại. Ông đã giúp Federal Express phát triển hệ thống theo dõi
và tìm vết bưu kiện của nó, sau đó chuyển sang McCaw Cellular,
một công ti điện thoại di động, dựng nó lên, và trông coi sự hợp
nhất của nó với AT&T năm 1994. Đúng trước khi việc bán kết
thúc, một head-hunter [người kiếm người tài] tiếp cận ông mời làm
CEO của một công ti mới gọi là Mosaic Communications, được lập
bởi hai nhà đổi mới huyền thoại – Jim Clark và Marc Andreessen.
Giữa 1994, Clark, đồng sáng lập của Silicon Graphics, đã chung
sức với Andreessen để thành lập Mosaic, công ti mau chóng được
đổi tên là Netscape Communications. Andreessen, một nhà khoa
học máy tính trẻ tài ba, đã vừa dẫn đầu một dự án phần mềm nhỏ ở
NCSA [Trung tâm Quốc gia về các Ứng dụng Siêu tính- National
Center for Supercomputing Applications], đặt tại Đại học Illinois,

xây dựng [browser đầu tiên như] các công cụ phần mềm cho phép
các nhà nghiên cứu ‘duyệt’ nghiên cứu của nhau. Tôi nhìn nó như
một vòng phản hồi dương: Càng nhiều người có browser, càng
nhiều người muốn được kết nối, và sẽ càng có nhiều khuyến khích
hơn để tạo nội dung và các ứng dụng và công cụ. Một khi loại việc
đó khởi động, nó cứ thế cất cánh và hầu như chẳng gì có thể chặn
nó. Khi phát triển nó, bạn không chắc bất cứ ai sẽ dùng nó, nhưng
ngay khi nó khởi động chúng tôi đã hiểu rằng nếu có bất cứ ai dùng
nó thì mọi người sẽ dùng nó, và khi đó chỉ còn vấn đề là nó sẽ lan
ra nhanh thế nào và cái gì có thể là những cản trở trên đường”.
Quả thực, ai đã thử browser, kể cả Barksdale, có cùng phản ứng
ban đầu: Chà! “Mỗi hè, tạp chí Fortune có một bài về hai mươi lăm
công ti ngon nhất [coolest] khắp nơi,” Barksdale nhớ lại. “Năm đó
[1994] Mosaic là một trong số đó. Tôi đã không chỉ đọc về Clark
và Andreessen mà đã quay sang bảo vợ tôi, ‘Em yêu, đây là một ý
tưởng lớn’. Và rồi chỉ vài tuần muộn hơn tôi nhận cú điện thoại từ
headhunter. Cho nên tôi xuống và nói chuyện với Doerr và Jim
Clark, tôi bắt đầu dùng phiên bản beta của Mosaic browser. Càng
dùng nó tôi càng bị hấp dẫn hơn”. Từ cuối các năm 1980, người ta
đã dựng lên các cơ sở dữ liệu với truy cập Internet. Barksdale nói
rằng sau khi nói chuyện với Doerr và Clark, ông về nhà, gom ba
đứa con ông quanh máy tính của ông, và hỏi mỗi đứa gợi ý một chủ
đề có thể duyệt Internet để tìm – và làm chúng thán phục bằng đạt
cái gì đó cho mỗi đứa. “Việc đó thuyết phục tôi,” Barksdale nói.
“Cho nên tôi gọi lại cho headhunter và nói, ‘tôi là người của ông.’”
Browser thương mại đầu tiên của Netscape – có thể chạy trên một
IBM PC, một Apple Macintosh, hay một máy tính Unix - được
phát hành tháng 12-1994, và trong vòng một năm nó hoàn toàn chế
ngự thị trường. Bạn có thể tải Netscape xuống miễn phí nếu bạn
trong ngành giáo dục hay phi lợi nhuận. Nếu bạn là một cá nhân,

việc xa một máy tính lớn [mainframe] và người kia trên một PC, và
họ đã không thể kết nối. “Các mạng công ti thời đó là [sở hữu]
riêng và rời nhau,” Andreessen nói. “Mỗi [mạng] có các định dạng,
các giao thức riêng, và các cách khác nhau để làm nội dung. Vì thế
tất cả các ốc đảo thông tin này đã tách rời nhau. Và khi Internet nổi
lên như một cuộc kinh doanh mạo hiểm có tính thương mại, công
cộng, đã có một mối nguy hiểm thực sự rằng nó sẽ nổi lên theo
cùng cách rời nhau”.
Joe ở phòng kế toán muốn lên PC của mình ở văn phòng và thử
lấy các số liệu doanh thu mới nhất cho 1995, nhưng anh không thể
làm việc đó vì phòng bán hàng có hệ thống khác với hệ thống mà
phòng kế toán dùng. Đã cứ như một người nói tiếng Đức và người
khác nói tiếng Pháp. Và rồi Joe nói, “Cho tôi thông tin giao hàng
mới nhất từ hãng Goodyear về loại vỏ [lốp] xe nào họ đã gửi cho
chúng ta,” và anh ta thấy rằng Goodyear dùng một hệ thống hoàn
toàn khác, và đại lí ở Topeka lại dùng một hệ thống khác nữa. Rồi
Joe về nhà và thấy đứa con học lớp bảy của mình tìm trên WWW
cho bài luận học kì, dùng các giao thức mở, và ngó vào các tài sản
C