Đường lối, chính sách đối ngoại luôn là bộ phận cấu thành rất
quan trọng trong văn kiện của bất kỳ đã hội nào của Đảng, trong
đó có Đại hội X. Điều ấy cũng dễ hiểu vì giống như các quốc gia
khác, nước ta thường xuyên chịu tác động trực tiếp của những
biến động trên thế giới; những công việc trong nước có suôn sẻ
hay không tùy thuộc rất nhiều vào môi trường bên ngoài mà
đường lối chính sách đối ngoại góp phần tạo dựng.
Đặc điểm của Đại hội X là không chỉ nhìn lại 5 năm sau Đại hội IX mà
còn tổng kết cả 20 năm thực hiện đường lối đổi mới về mọi mặt,
trong đó có lĩnh vực đối ngoại. Đại hội đã khẳng định đường lối đó
“đúng đắn, sáng tạo, phù hợp thực tiễn Việt Nam”, vì vậy đã kế tục
đường lối, chính sách đối ngoại được khởi xướng và kiên trì thực
hiện trong suốt thời kỳ đổi mới với một số sự “cập nhật” cho phù hợp
với tình hình mới. Đó là đường lối đối ngoại độc lập tự chủ, hòa bình,
hợp tác và phát triển; chính sách đối ngoại rộng mở, đa phương hóa
đa dạng hóa các quan hệ quốc tế.
Hoạt động đối ngoại bao giờ cũng phục vụ ba mục tiêu cơ bản là
phát triển, an ninh và nâng cao vị thế quốc tế trong sự gắn quyện và
tác động qua lại lẫn nhau.
Với tư cách là sự nối tiếp của chính sách đối nội đối với nước ta
chính sách đối ngoại đương nhiên phải phục vụ hai nhiệm vụ chiến
lược xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, trong đó xây dựng được coi là
nhiệm vụ trọng tâm. Nói một cách khác, chính sách đối ngoại phục
vụ hai mục tiêu “phát triển” và “an ninh”, trong đó mục tiêu phát triển
được đặt lên hàng đầu vì chỉ có đẩy mạnh phát triển kinh tế - xã hội
mới có điều kiện vật chất để giữ vững an ninh, nâng cao vị thế quốc
tế. Điều đó không có nghĩa tuyệt đối hóa mục tiêu phát triển và xem
nhẹ mục tiêu an ninh và vị thế của Việt Nam, trên trường quốc tế vì
không thể phát triển được nếu như không có an ninh và vị thế quốc
tế thấp kém.
Để phát triển thuận lợi thì hoạt động đối ngoại phải góp phần mở

cách khác, ở cả “đầu vào” lẫn “đầu ra”, nhân tố bên ngoài đều chiếm
vị trí rất quan trọng; không hội nhập để mở rộng thị trường tiêu thụ
hàng hóa và thu hút vốn đầu tư thì khó bề đáp ứng nhu cầu phát
triển. Thực ra hội nhập kinh tế không phải là chủ trương mới được
nêu ra; khi gia nhập AFTA vào năm 1995 nước ta trên thực tế đã hội
nhập vào nền kinh tế khu vực. Tại Đại hội IX (năm 2001), Đảng ta đã
nêu rõ chủ trương “chủ động hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực” và
cuối năm đó Bộ Chính trị Trung ương Đảng đã ra một nghị quyết
riêng về hội nhập kinh tế quốc tế. Do vậy đây không phải là lúc tranh
cãi về việc có hội nhập hay không hội nhập - một việc đã có quyết
sách từ lâu, đã được thực hiện trên thực tế hàng chục năm nay và
đã đem lại nhiều kết quả cụ thể - mà là tổ chức công việc cho thật tốt
để “khai thác có hiệu quả các cơ hội và giảm thiểu tối đa những
thách thức, rủi ro khi nước ta là thành viên WTO”, thực hiện hàng
loạt nhiệm vụ về đổi mới thể chế kinh tế, hoàn thiện khuôn khổ pháp
lý, nâng cao hậu quả và khả năng cạnh tranh của nền kinh tế, phát
huy vai trò chủ thể và tính năng động của các doanh nghiệp thuộc
mọi thành phần kinh tế trong hội nhập như Đại hội X của Đảng đã
nêu.
Bản thân việc tạo dựng quan hệ quốc tế rộng rãi và bền vững, tranh
thủ tối đa những thuận lợi từ bên ngoài để phát triển kinh tế xã hội đã
là những nhân tố cực kỳ quan trọng để bảo đảm an ninh. Bên cạnh
đó, vận dụng bài học về sức mạnh tổng hợp, Đại hội lần thứ X đã
nhấn mạnh yêu cầu phối hợp chặt chẽ đối ngoại với quốc phòng và
an ninh. Sự phối hợp này cần được thể hiện không chỉ về nhận thức
quan điểm trên tầm vĩ mô, không chỉ thông qua việc bảo đảm môi
trường quốc phòng an ninh ổn định để phát triển mà còn cần được
thể hiện trong từng hoạt động cụ thể đã bàn cụ thể, dự án cụ thể.
Nếu như phát triển kinh tế - xã hội là nhiệm vụ trung tâm thì điều cần
thiết là tìm mọi phương cách để phục vụ cho yêu cầu phát triển chứ

trước, “thế” của nước ta đã thay đổi về cơ bản; điều đó càng tạo
nhiều thuận lợi hơn cho việc nâng cao vai trò và uy tín của nước ta ở
khu vực và trên thế giới.
Để đạt được những mục tiêu trên, chúng ta luôn luôn kiên trì tư
tưởng chỉ đạo là nắm vững nguyên tắc đi đôi với sự linh hoạt về sách
lược. Nguyên tắc ấy một lần nữa được nhấn mạnh trong văn kiện
Đại hội X là “tôn trọng độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của
nhau, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau; không dùng vũ
lực hoặc đe dọa dùng vũ lực; giải quyết các bất đồng và tranh chấp
thông qua thương lượng hòa bình; tôn trọng lẫn nhau, bình đẳng và
cùng có lợi”. Còn sách lược thì thiên biến vạn hóa tùy theo từng vấn
đề, từng tình huống, từng thời điếm, từng đối tác nhưng luôn luôn
phục tùng những nguyên tắc chỉ đạo nói trên.
Việc xác định chuẩn xác mục tiêu, nhiệm vụ và tư tưởng chỉ đạo là
rất quan trọng, xong một nhân tố không kém phần quan trọng là định
ra những phương châm hành động phù hợp trong một thế giới đầy
biến động và cực kỳ phức tạp. Một trong những phương châm ấy là
“lấy phục vụ lợi ích đất nước làm mục tiêu cao nhất”. Điều đó hoàn
toàn không có nghĩa là chúng ta theo đuổi một đường lối thực dụng,
dân tộc hẹp hòi mà như Đại hội X đã nhấn mạnh, chúng ta luôn cố
gắng “góp phần tích cực vào cuộc đấu tranh chung của nhân dân thế
giới vì hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội” dưới hình
thức thích hợp.
Một phương châm màu nhiệm khác được Đại hội X khẳng định là
kiên trì chính chính sách đối ngoại rộng mở, đa dạng hóa, đa phương
hóa quan hệ quốc tế. Phát triển tư tưởng được nêu ra trong ba đại
hội trước, Đại hội X một lần nữa nhấn mạnh “Việt Nam là bạn, đối tác
tin cậy của các nước trong cộng đồng quốc tế” đồng thời bổ sung
thêm một ý về lòng mong muốn “tham gia tích cực vào tiến trình hợp
tác quốc tế và khu vực” với hàm ý nâng cao tính chủ động, tích cực

sàng đối thoại với các nước, các tổ chức quốc tế và khu vực liên
quan về vấn đề nhân quyền”.
Để thực hiện thành công đường lối, chính sách nói trên, Đại hội vạch
ra bốn phương hướng hành động.
Một là, vận dụng bài học về tạo dựng sức mạnh tổng hợp, đại hội
nêu ra những nhiệm vụ đối ngoại cả về mặt Đảng lẫn Nhà nước và
ngoại giao nhân dân, nhấn mạnh yêu cầu phối hợp chính trị đối ngoại
và kinh tế đối ngoại; đối ngoại, quốc phòng an ninh; thông tin đối
ngoại và thông tin trong nước.
Hai là, đặt cao yêu cầu tăng cường công tác nghiên cứu, dự báo,
tham mưu về đối ngoại với sự tham gia và phát huy trí tuệ của các
cơ quan nghiên cứu và các nhà khoa học. Đây còn là điểm yếu của
chúng ta vì trong một thế giới biến động không ngừng và cực kỳ
phức tạp, không nghiên cứu và dự báo kịp thời và chuẩn xác diễn
biến tình hình thì khó bề bảo đảm được tính chủ động, xử lý các tình
huống một cách thích hợp. ở trong nước có không ít các cơ quan
nghiên cứu, tham mưu về công tác đối ngoại song vẫn trong trạng
thái “đông nhưng không mạnh” một phần không nhỏ do nhiều lực
lượng chưa được huy động và thiếu sự phối hợp chặt chẽ giữa các
cơ quan với nhau.
Ba là, nhân tố có ý nghĩa quyết định là đào tạo nguồn nhân lực vững
vàng về chính trị, có trình độ và năng lực nghiệp vụ cao, có đạo đức
và phẩm chất tốt do quan hệ đối ngoại của nước ta đang mở rộng
nhanh chóng cả về các lĩnh vực hoạt động lẫn các đối tác và địa bàn
trong bối cảnh quốc tế không đơn giản. Một nét mới cần quan tâm là
không riêng các cán bộ chuyên trách làm công tác đối ngoại mà mọi
ngành, mọi cấp, mọi địa phương, các doanh nghiệp, thậm chí một bộ
phận không nhỏ nhân dân được lôi cuốn vào hoạt động này ở mức
độ khác nhau nên yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực về đối ngoại theo
nghĩa rộng càng trở nên cấp bách hơn bao giờ hết.