MỞ ĐẦU
Toàn cầu hóa là xu thế khách quan, là quá trình tất yếu. Nó diễn ra trong
mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trước hết là trên lĩnh vực kinh tế. Toàn cầu hóa
kinh tế thúc đẩy rất nhanh, rất mạnh sự phát triển và xã hội hóa các lực lượng sản
xuất, đưa lại sự tăng trưởng kinh tế cao. Toàn cầu hóa tạo sự truyền bá và chuyển
giao trên quy mô ngày càng lớn những thành quả mới, những đột phá sáng tạo về
khoa học và công nghệ, về tổ chức và quản lý, về sản xuất và kinh doanh, đưa kiến
thức và kinh nghiệm đến với các quốc gia, dân tộc.
Trào lưu chủ nghĩa tự do mới ra đời (các đại diện tiêu biểu là R. Ri-gân và
M. Thát-chơ), trở thành căn cứ lý luận để chủ nghĩa tư bản (CNTB) lũng đoạn
quốc tế bành trướng ra toàn cầu. Sự bùng nổ mạng lưới các công ty xuyên quốc
gia và internet làm cho thị trường toàn cầu trở thành công xưởng toàn cầu, tạo cơ
sở vật chất to lớn để CNTB thực hiện tham vọng lũng đoạn, khống chế toàn cầu.
Các chủ trương của chủ nghĩa tự do mới được thực hiện mạnh mẽ đem lại một
bước phát triển mới trong CNTB, song những mâu thuẫn vốn có của nó lại bộc lộ
trầm trọng thêm.
Có thể nói, chủ nghĩa tư bản thực hiện được một bước phát triển thì cũng
tạo ra những gì không dung được với chính nó. Từ góc nhìn này, chủ nghĩa tư bản
toàn cầu hóa thực sự là "chủ nghĩa tư bản chống chủ nghĩa tư bản", là "chủ nghĩa
tư bản hướng tới hậu tư bản, phi tư bản". Xu hướng vận động khách quan của
CNTB trong xu thế toàn cầu hóa tiếp tục chuẩn bị tiền đề không chỉ vật chất - kỹ
thuật, mà cả những nhân tố hợp lý trong thiết chế chính trị, nhà nước cho chủ
nghĩa xã hội.
Việt Nam là một nước đang phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa
(XHCN), nhờ quá trình toàn cầu hóa, chúng ta có lợi thế của nước đi sau để "đi
tắt, đón đầu” trong một số lĩnh vực kỹ thuật, công nghệ. Chúng ta có điều kiện
thuận lợi để mở rộng thương mại quốc tế, thu hút đầu tư và nguồn lực bên ngoài
nhằm phát triển các ngành sản xuất mà ta có lợi thế, qua đó, thúc đẩy sự tăng
trưởng kinh tế. Cùng với những thuận lợi trên, toàn cầu hóa cũng đang có những
tác động xấu đến mọi mặt của đời sống xã hội nước ta.
1

nghĩa khác. Bởi vậy, tôi chú ý đến ý kiến của Thomas L. Friedman (dù chỉ là một
nhà báo, nhưng uy tín của ông khi phát ngôn về những vấn đề toàn cầu thì chính
3
học giả uyên bác Joseph E. Stiglitz cũng phải coi là có giá trị). Trong “Chiếc
Lexus và cây ôliu” 1999, Friedman chọn thời điểm bức tường Berlin sụp đổ năm
1989 và dùng hình tượng “thế giới tròn 10 tuổi” để chỉ TCH với sự mới mẻ của
nó. Trong “Thế giới phẳng: Tóm lược lịch sử thế giới thế kỷ XXI”, 2005, Friedman
tiếp tục khẳng định ý nghĩa của giai đoạn lịch sử hiện đại này bằng việc chọn thời
điểm năm 2000 với sự ra đời của Internet và thương mại điện tử làm mốc để đánh
giá. Theo Friedman, hiện thời thế giới đang ở trong giai đoạn TCH “ba chấm
không” (3.0). Nghĩa là, “chúng ta đang ở trong một hệ thống quốc tế mới. Hệ
thống này có logic, có quy luật, có áp lực và có động lực riêng của nó - nó đáng
được gọi bằng cái tên riêng - TCH” [6. tr. 26-27].
Như vậy, toàn cầu hóa đã bắt đầu từ khá sớm chứ không phải chỉ ở vài thập
niên gần đây. Cách đây 158 năm, trong Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản, C.Mác
và Ph.Ăngghen đã viết: "Đại công nghiệp đã tạo ra thị trường thế giới, thị trường
mà việc tìm ra châu Mỹ đã chuẩn bị sẵn. Thị trường thế giới thúc đẩy cho thương
nghiệp, hàng hải, những phương tiện giao thông tiến bộ phát triển mau chóng lạ
thường...". Đó chính là quá trình quốc tế hóa - giai đoạn trước của toàn cầu hóa.
Như vậy, toàn cầu hoá trước hết là một quá trình kinh tế và kỹ thuật - công
nghệ; đồng thời, là một quá trình kinh tế - xã hội và quá trình chính trị - xã hội,
vừa tạo ra những lợi ích chung, những thể chế phổ biến, vừa chứa đựng nhiều lợi
ích, khuynh hướng khác nhau, mâu thuẫn nhau giữa các chủ thể tham gia. Bởi vậy,
toàn cầu hoá là một quá trình vừa hợp tác rộng mở, vừa đấu tranh gay gắt, phức
tạp giữa các quốc gia, tập đoàn, cộng đồng, cá nhân... với nhau. Mặc dù không hề
mất đi cuộc đấu tranh giai cấp, đấu tranh dân tộc, nhưng “đặc điểm nổi bật trong
giai đoạn hiện nay của thời đại là các nước với chế độ xã hội và trình độ phát triển
khác nhau cùng tồn tại, vừa hợp tác vừa đấu tranh, cạnh tranh gay gắt vì lợi ích
quốc gia, dân tộc”.
4

5
tranh, thì ngày nay nhân tố tri thức, cùng phương tiện truyền thông ngày càng
đóng vai trò quan trọng lại nằm trong tay các nước phát triển giàu có.
Và toàn cầu hóa không những không tạo ra mức sống đồng đều cho mọi người,
mọi quốc gia, mọi khu vực mà ngược lại nó làm cho hố ngăn cách giàu nghèo
ngày càng sâu rộng, bất bình đẳng ngày càng lớn. Theo chương trình Liên hợp
quốc về phát triển (PNUD) thì cuối những năm 90, 85% thu nhập thế giới rơi vào
túi 1/5 số người giàu nhất (trong khi vào những năm 60 họ mới chiếm 70%), 1/5
số người nghèo nhất chỉ chiếm 1,4% (những năm 60 còn chiếm 2,3%).
Khóa họp đặc biệt của Đại hội đồng Liên hợp quốc diễn ra ở Giơnevơ mới
đây đã kết luận "nghèo đói, sự không đồng đều và tình trạng mất an ninh đã tăng
lên trên thế giới kể từ khi toàn cầu hóa được khởi động". Cách đây 5 năm, số
người nghèo là 1 tỷ nay đã lên tới 1,2 tỷ. Các nước công nghiệp hóa giàu hơn các
nước nghèo nhất tới 74 lần. Trong 30 nước nghèo nhất, thu nhập bình quân thực tế
đầu người đã giảm đi trong 35 năm qua. Tài sản của 3 nước giàu nhất thế giới lớn
hơn tổng sản phẩm quốc dân nội địa của các nước kém phát triển nhất cộng lại với
số dân lên tới 600 triệu người. Còn theo báo cáo của Hội nghị Liên hợp quốc về
thương mại và phát triển (CNUCED), thì trong số 644 tỷ USD đầu tư quốc tế, 2/3
vào Mỹ và Liên minh châu Âu, tất cả các nước đang phát triển chỉ thu hút được
1/3, trong đó cả lục địa châu Phi chỉ nhận được 8,3 tỷ USD tức chỉ chiếm 1,3%.
Thực chất "các nhà đầu tư quốc tế chủ yếu đến từ các nước phát triển và
động cơ của họ là lợi nhuận kinh tế chứ không phải là giúp các nước đang phát
triển tăng trưởng bền vững”.
Những năm 90, toàn cầu hóa có giúp cho tuổi thọ trung bình tăng lên và nạn
mù chữ giảm đi phần nào. Nhưng những người mắc bệnh Aids lại tăng gấp đôi chỉ
trong thời gian từ 1990 - 1997. Đến năm 1997 vẫn còn 850 triệu người lớn tuổi
không biết đọc, biết viết; 1/3 tỷ người vẫn không được sử dụng nước sạch; 1/7 trẻ
em ở độ tuổi đi học vẫn không được đến trường; 160 triệu trẻ em bị suy dinh
dưỡng và số trẻ em phải làm việc nặng nhọc còn nhiều hơn thế.
Gánh nặng nợ nần chồng chất cũng làm cho các nước nghèo và kém phát

Chương 2
TOÀN CẦU HÓA HIỆN NAY VỚI TƯƠNG LAI CỦA CHỦ NGHĨA
TƯ BẢN VÀ TRIỂN VỌNG CỦA CHỦ NGHĨA XÃ HỘI
2.1. Toàn cầu hóa hiện nay với tương lai của chủ nghĩa tư bản
2.1.1. Toàn cầu hóa kinh tế hiện nay, xét về không gian tồn tại của nó, là
sự tiếp tục quá trình xã hội hóa lực lượng sản xuất tư bản chủ nghĩa bằng cách
mở rộng kiểu sản xuất tư bản chủ nghĩa ra toàn cầu.
Quá trình xã hội hóa LLSX tư bản chủ nghĩa, trên bình diện không gian
kinh tế có hai trình độ là quốc tế hóa và toàn cầu hóa hiện nay. Ở thế kỷ XIX,
những cuộc cách mạng trong sản xuất và quá trình công nghiệp hóa lần thứ nhất,
những phát kiến địa lý và sự mở rộng thị trường của chủ nghĩa tư bản… đã thúc
đẩy và làm cho LLSX định hình rõ tính chất quốc tế. Lần này, từ giữa thế kỷ XX
và cả những năm xắp tới của thế kỷ XXI, cuộc cách mạng công cụ sản xuất mà
nòng cột là những thành tựu khoa học và công nghệ mới đang thâm nhập và làm
cho LLSX của nhân loại đại tới một trình độ mới. Quá trình liên kết, phụ thuộc lẫn
nhau trong hoạt động sản xuất, mậu dịch, tài chính tiền tệ giữa các nước tăng vọt;
nguyên tắc kinh tế thị trường chi phối hầu hết nền kinh tế; mức độ tham gia phân
công lao động quốc tế và khả năng chiếm lĩnh thị trường thế giới đang là những
yếu tố xác định vị thế kinh tế của mỗi nước trong toàn cầu hóa kinh tế.
2.1.2. Toàn cầu hóa kinh tế hiện nay đang có sự lặp lại những logic của
quốc tế hóa ở những thế kỷ trước, song với một trình độ cao hơn và cũng đặt ra
những vấn đề chính trị - xã hội gay gắt hơn với chủ nghĩa tư bản.
Hiện nay, công nghệ thông tin với chức năng trợ lực, khai phóng… năng
lực tư duy cho con người cùng với các thành tựu khoa học và công nghệ khác chắc
chắn sẽ tạo ra một tiền đề rộng lớn cho phát triển lực lượng sản xuất. Hệ dẫn
truyền của nó hiện nay gồm những nguyên tắc của kinh tế thị trường và những
thiết chế kinh tế - xã hội còn mang đậm dấu ấn của chủ nghĩa tư bản. Vấn đề là ở
chỗ hệ dẫn truyền ấy liệu có phù hợp cới toàn cầu hóa kinh tế hiện đại.
8
Toàn cầu hóa hiện nay, cũng như ở các thế kỷ trước, trước tiên là một hiện

9
Trong hai mươi năm tới, quá trình bành trướng theo bề rộng của LLSX
TBCN với sức mạnh như là “một cơn hồng thủy” sẽ cuốn hút theo tiến trình của
nó nhiều quốc gia đang trong “quá trình chuyển đổi”. Có hai sức mạnh tạo nên lực
cuốn hút này, một là logic của quá trình xã hội hóa LLSX, và hai là sức mạnh kinh
tế mang nhiều tính cưỡng bức của những nước tư bản chủ nghĩa phát triển đang cố
gắng “tạo ra một thế giới theo hình ảnh của nó”. Hai sức mạnh đó tạo nên hai
chiều hướng phát triển khác nhau sau đây:
Thứ nhất: quá trình xã hội hóa LLSX là tất yếu của tiến bộ xã hội, của văn
minh; nó không chấp nhận thái độ đầy mâu thuẩn của các nước tư bản chủ nghĩa
phát triển (mà đứng đầu là Mỹ); vừa muốn các nước đang phát triển đi theo con
đường tư bản chủ nghĩa thông qua quá trình toàn cầu hóa kinh tế, lại vừa không
muốn họ trở thành đối thủ cạnh tranh mới của mình. Thực tế cũng không chấp
nhận mô hình phát triển theo kiểu “chủ nghĩa quốc gia”, “đóng cửa”, “tự lực – tự
cường”, hoặc tư duy phi biện chứng trong nhận thức một thời; đối lập tuyệt đối
với những thành quả văn minh được tạo ra trong CNTB. Sứ mệnh lịch sử thế giới
của giai cấp công nhân mang bản chất quốc tế và nó không hề xa lạ với những
hiện tượng quốc tế phản ánh tiến bộ xã hội. Chủ động hội nhập quá trình toàn cầu
hóa kinh tế không chỉ là một tiền đề để phát triển kinh tế mà còn là một tiến trình
hợp với logic phát triển.
Thứ hai: đối với các nước đang phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa,
toàn cầu hóa kinh tế hiện nay đặt ra thách thức nhiêu hơn là cơ hội. Các nước đang
phát triển theo định hướng XHCN tham gia phân công lao động quốc tế, hội nhập
quốc tế với trình độ thấp hơn rất nhiều, lại phải chấp nhận những ‘luật chơi” hiện
còn đậm dấu ấn tư bản chủ nghĩa, sẽ phải trả một giá không rẻ nếu để chệch
hướng trong khi hội nhập kinh tế thế giới. Chệch hướng lớn nhất đối với CNXH
hiện thực khi tham gia toàn cầu hóa hiện nay là quên mất vai trò lịch sử trao cho là
tạo nên một kiểu phát triển mới thông qua toàn cầu hóa kinh tế. Chủ nghĩa xã hội
phải tham gia chủ động và tích cực vào quá trình toàn cầu hóa kinh tế vì triển
vọng phát triển của nó và vì tương lai của toàn cầu hóa trên chất lượng mới; bình