23

t
q
tt
q
C
12
t
t
2
1

=

=
(1-75)
gọi là nhiệt dung riêng trung bình của chất khí đó trong khoảng nhiệt độ từ t
1
đến
t
2
.
Thông thờng ngời ta cho nhiệt dung riêng trung bình trong khoảng nhiệt
độ từ 0
0
C đến nhiệt độ t nào đó, tức là
t
0
C . Nhiệt lợng cần cấp vào để làm tăng

C đến nhiệt độ t
2
là q
2
= t
2
.
2
t
0
C , vậy nhiệt lợng cần cấp vào để nâng
nhiệt độ của 1kg chất khí từ nhiệt độ t
1
đến nhiệt độ t
2
bằng hiệu nhiệt lơng q
2
và
q
1
:

12
122
1
t
0
1
t
0

t
tt
t.Ct.C
tt
q
C
12
2
1


=

=
(1-77) 1.4.4.2. Nhiệt dung riêng thực

Nếu hiệu nhiệt độ (t
2
- t
1
) dần tới không, nghĩa là nhiệt độ t
1
và nhiệt độ t
2
cùng tiến tới giá trị nhiệt độ t thì nhiệt dung riêng trung bình trở thành nhiệt dung
riêng thực ở nhiệt độ t.
C =

1
.t (1-80)

24
Nhiệt lợng trao đổi giữa môi chất và môi trờng khi môi chất thay đổi từ
trạng thái 1 đến trạng thái 2 là:









+
+=+==
2
1
2
1
2
1
t
t
12
21
1010
t
t


+
+
2
tt
aa
21
10
(1-82)

1.4.5. nhiệt dung riêng của hỗn hợp

Muốn tính nhiệt dung riêng của hỗn hợp khí thì cần phải biết thành phần
của hỗn hợp. Nhiệt lợng tiêu tốn để nâng nhiệt độ hỗn hợp lên 1 độ bằng tổng
nhiệt lợng tiêu tốn để nâng nhiệt độ các khí thành phần lên 1 độ. Nếu gọi nhiệt
dung riêng của hỗn hợp khí là C và của khí thành phần là C
i
thì nhiệt lợng tiêu
tốn để nâng nhiệt độ hỗn hợp lên 1 độ bằng:
G.C = G
1
.C
1
+ G
2
.C
2
+ . . . . + G
n
.C

= r
1
.C

1

+ r
2
.C

2

+ . . . . + r
n
.C

n

=

=
n
1i
ii
Cr
'
(1-85)
Nếu tính teo C
à
ta có:
1
Chỉång 1: V TRỦ V HÃÛ MÀÛT TRÅÌI

1.1. Cáúu tảo, chuøn âäüng v sỉû dn nåí ca v trủ
1.1.1. Cáúu tảo ca v trủ
V trủ m ta biãút bao gäưm vä säú cạc vç sao. Mäùi vç sao l mäüt thiãn
thãø phạt sạng, nhỉ màût tråìi ca chụng ta.
Quay quanh mäùi vç sao cọ cạc hnh tinh, cạc thiãn thảch, sao chäøi,
theo nhỉỵng qu âảo ellip láúy sao lm tiãu âiãøm, nhåì tỉång tạc ca lỉûc
háúp dáùn. Quay quanh mäùi
hnh tinh cọ cạc vãû tinh,
cạc vnh âai hồûc âạm
bủi. Mäùi vç sao tảo ra
quanh nọ mäüt hãû màût tråìi,
nhỉ hãû màût tråìi ca chụng
ta.
Hng t hãû màût tråìi tủ
lải thnh mäüt âạm, do lỉûc
há
úp dáùn, tảo ra mäüt thiãn
h. Thiãn h ca chụng ta
âỉåüc gi l Ngán h hay
Milky Way, l mäüt trong
säú hng t thiãn h trong
v trủ quan sạt âỉåüc,
thiãn h ca chụng ta
gäưm 10
11


2
1.1.2. Sỉû váûn âäüng v dn nåí ca v trủ
Âãø täưn tải dỉåïi tạc dủng ca lỉûc háúp dáùn, cạc thiãn thãø trong v trủ
phi chuøn âäüng khäng ngỉìng. Cạc hnh tinh tỉû xoay quanh mçnh v
quay quanh màût tråìi våïi täúc âäü vi chủc km/s, cạc màût tråìi quay quanh
tám thiãn h våïi täúc âäü hng tràm km/s, cạc thiãn h quay quanh tám âải
thiãn h våïi täúc âäü hng nghçn km/s.
Nàm 1923, khi sỉí dủng kênh thiãn vàn vä tuún ghi phäø bỉïc xả
phạt ra tỉì cạc thiãn h, Edwin Hubble nháûn tháúy cạc vảch quang phäø ln
dëch chuøn vãư phêa bỉåïc sọng λ di, phêa mu â. Hiãûn tỉåüng dëch vãư
phêa â ca bỉïc xả âỉåüc gii thêch bàòng hiãûu ỉï
ng Doppler, l do cạc thiãn
thãø phạt bỉïc xả âang chuøn âäüng ra xa nåi thu bỉïc xả, chuøn âäüng råìi
xa nhau ca cạc thiãn h âỉåüc phạt hiãûn tháúy theo mi phỉång, våïi váûn
täúc tàng dáưn theo khong cạch giỉỵa chụng. Nhỉ váûy, cạc thiãn thãø trong
v trủ âang råìi xa nhau, v v trủ âang dn nåí nhỉ qu bọng âang âỉåüc
thäøi càng ra.

1.1.3. Âënh lût Hubble
Dỉûa vo thỉûc nghiãûm, Edwin Hubble mä t sỉû dn nåí ca v trủ
bàòng âënh lût sau: Mi thiãn thãø trong v trủ âang chuøn âäüng ra xa
nhau våïi váûn täúc
ω
ρ
t lãû thûn våïi khong cạch r giỉỵa chụng:
ω
ρ
= -H.
r

nåí nhỉ sau:

Bng 1.1. Tọm tàõt lëch sỉí ca V trủ
Thåìi gian
τ
Nhiãût âäü
T (K)
Thnh pháưn ca V trủ Âàûc âiãøm ca V trủ
τ ≤10
-43
s T≥10
32
K Mäüt cháút âiãøm cọ M, E, T cỉûc
låïn
1 siãu lỉûc, r = 10
-35
m
10
-35
s 10
27
K Chán khäng lỉåüng tỉí, trỉåìng
nàng lỉåüng âäưng nháút
2 lỉûc: Âiãûn hảt nhán
(HN), háúp dáùn (HD)
10
-32
s 10
25
K Dn nåí tảo khäng gian, ngỉng

K Tảo khê H
2
, H
e
, tinh ván v cạc
thiãn h
Cọ khê H
2
, tinh ván
10
10
nàm 10 K Tảo màût tråìi, hãû MT, tảo cạc
ngun täú nàûng
Cọ thiãn h, cạc sao,
hnh tinh
12.10
9
n 7 K Tảo khê quøn, lủc âëa, nụi Tảo ngun täú nàûng, sao
thỉï cáúp, nụi
14.10
9
n 5 K Tảo nỉåïc, âải dỉång, vi khøn,
to, sinh váût
Cọ nỉåïc, âải dỉång, sinh
váût
15.10
9
n 3 K Tảo âäüng váût, khè, ngỉåìi Sinh váût cao, khè, ngỉåìi

1.2.2. Sỉû hçnh thnh hãû màût tråìi