chu giai mộc
Nghiên cứu Trung Quốc
số 1(89) - 2009

14

( Tham luận tại Hội thảo quốc tế Những vấn đề lý luận và thực tiễn 30 năm cải cách
mở cửa Trung Quốc, do Viện KHXH Việt Nam tổ chức tại Hà Nội ngày 16-1712/2008)

chu giai mộc
Phó Chủ tịch Viện KHXH Trung Quốc0 năm cải cách mở cửa, tốc độ
tăng trởng kinh tế hàng năm
ở Trung Quốc liên tục cao hơn
tốc độ tăng trởng kinh tế thế giới tới
6%, tổng sản lợng kinh tế từ thứ 11
vơn lên đứng thứ 4 trên thế giới, tổng
kim ngạch xuất khẩu từ vị trí 32 vơn
lên đứng thứ 3 trên thế giới, dự trữ
ngoại tệ từ vị trí thứ 40 vơn lên hàng
đầu thế giới, sản lợng gang thép từ vị
trí thứ 6 vơn lên đứng đầu, số lợng
đờng cao tốc từ 0 vơn lên thứ 2 thế

3

Kinh nghiệm cơ bản 30 năm cải cách mở cửa
Nghiên cứu Trung Quốc
số 1(89) - 2009

15
Chúng ta tổng kết kinh nghiệm 30 năm
cải cách mở cửa, cần cố gắng tìm ra kinh
nghiệm chủ yếu và trọng tâm nhất trong
toàn bộ những kinh nghiệm hiện có.
Điều đó có ý nghĩa hết sức quan trọng
đối với việc tiếp tục thúc đẩy công cuộc
cải cách mở cửa phát triển theo hớng đi
đúng đắn, hay với việc nhận thức và
nắm bắt nguyên nhân thành công thực
sự của cải cách mở cửa ở Trung Quốc.
Nhng kinh nghiệm đó rốt cuộc là gì?
Hiện tại, giới học giả Trung Quốc và
nớc ngoài có cách lý giải không đồng
nhất, thậm chí là trái ngợc nhau. Thực
ra, kinh nghiệm quan trọng nhất không
thần bí, cũng không phức tạp, đó là sự
kết hợp giữa liên từ cải cách mở cửa với
4 nguyên tắc cơ bản là kiên trì con đờng
XHCN, kiên trì chuyên chính dân chủ
nhân dân, kiên trì sự lãnh đạo của Đảng
Cộng sản, kiên trì sự chỉ đạo của chủ
nghĩa Mác mà chúng ta thờng nói.
Sau đây, tôi sẽ phân tích quan điểm

đờng lối do Hội nghị trung ơng 3 khóa
11 đờng lối cơ bản, có nghĩa là nó đợc
tiến hành theo yêu cầu thống nhất hữu
cơ của một trung tâm, hai điểm cơ bản.
Đảng Cộng sản Trung Quốc năm 2007
đã triệu tập Đại hội 17, đã kêu gọi toàn
đảng, dân giơng cao ngọn cờ chủ nghĩa
xã hội đặc sắc Trung Quốc vĩ đại và chỉ
rõ giơng cao ngọn cờ căn bản nhất là
phải kiên trì con đờng XHCN đặc sắc
Trung Quốc và hệ thống lý luận XHCN
đặc sắc Trung Quốc. Trên cơ sở đó nói về
một trung tâm, hai điểm cơ bản trên
thực tế triển khai chính là con đờng
XHCN đặc sắc Trung Quốc, sự triển khai
về mặt lý luận chính là hệ thống lý luận
XHCN đặc sắc Trung Quốc. Chính vì
thế, giơng cao ngọn cờ đặc sắc Trung
Quốc, điều căn bản nhất chính là sự
thống nhất hữu cơ một trung tâm, hai
điểm cơ bản, chính là luôn luôn thống
nhất cải cách mở cửa với 4 nguyên tắc cơ
bản trong quá trình xây dựng XHCN đặc
sắc Trung Quốc.
chu giai mộc
Nghiên cứu Trung Quốc
số 1(89) - 2009

16
Sự kết hợp giữa cải cách mở cửa với 4

từng bớc mở rộng, không những đã
không xuất phát từ tình hình thực tế của
trình độ sức sản xuất vẫn rất thấp để
điều chỉnh thể chế kinh tế phù hợp phát
huy tác dụng điều tiết thị trờng và kinh
tế cá thể t nhân dới điều kiện XHCN,
ngợc lại, trên phơng diện kết cấu sở
hữu ngày càng theo đuổi mục tiêu nhất
đại nhị công, nền kinh tế kế hoạch càng
hợp nhất càng phình to, càng hợp nhất
càng đi đến chỗ chết. Sau cải cách mở
cửa, Trung Quốc đã nhận thức lại vấn đề
CNXH là gì, phá vỡ t tởng trói buộc là
CNXH không thể có kinh tế t nhân và
điều tiết thị trờng, tiến hành một loạt
cải cách về kết cấu sở hữu, phơng thức
phân phối và thể chế vận hành kinh tế,
đã phá vỡ cục diện chế độ công hữu và
phân phối theo lao động nhất thống
trong xã hội, thực hiện quyền tự chủ của
xí nghiệp và nông dân đối với doanh
nghiệp và đất đai, phát huy tác dụng
nguôn lực cơ bản của thị trờng đối với
phân phối nguồn lực. Nhng Trung Quốc
luôn kiên trì vai trò chủ thể của chế độ
công hữu và địa vị chủ đạo của kinh tế
quốc hữu, không cho phép t hữu hóa,
càng không cho phép xuất hiện t nhân
lũng đoạn vốn, tài chính và doanh
nghiệp độc quyền; không từ bỏ biện pháp

Đảng Cộng sản Trung Quốc trong một
thời gian dài trớc đây ở trong môi
trờng đấu tranh cách mạng, sau khi
giành đợc chính quyền cha thể kịp
thời điều chỉnh phơng thức lãnh đạo
của mình. Chính vì thế vẫn còn tồn tại
những khuyết điểm nh quyền lực quá
tập trung, đảng làm thay chính quyền
Ngoài ra, do Đảng Cộng sản Trung Quốc
thiếu kinh nghiệm cầm quyền, Trung
Quốc có lịch sử phong kiến tơng đối dài,
trình độ phát triển kinh tế và văn hóa
cũng tơng đối thấp vì thế, vẫn còn tồn
tại căn bệnh nh coi thờng dân chủ và
xây dựng pháp chế, khiến cho việc xây
dựng dân chủ XHCN bị tụt hậu nghiêm
trọng. Sau cải cách mở cửa, Đảng Cộng
sản Trung Quốc nêu ra nhiệm vụ cải
cách sự lãnh đạo của đảng và thể chế
chính trị, thực hiện phơng châm tách
chức năng của đảng và chính quyền một
cách phù hợp, tiến hành hàng loạt cải
cách nh tiến hành cải cách chế độ cán
bộ, cơ cấu chính phủ, và chế độ tự pháp,
xây dựng quan niệm mọi ngời đều bình
đẳng trớc pháp luật, có pháp luật để
dựa, vi phạm pháp luật tất bị truy cứu,
xác định nguyên tắc đảng phải hoạt
động trong phạm vi hiến pháp và pháp
luật, tăng cờng chế ớc và giám sát đối

việc lớn, mới không giống nh một số
quốc gia đang phát triển rập theo khuôn
chu giai mộc
Nghiên cứu Trung Quốc
số 1(89) - 2009

18
mẫu thể chế chính trị của phơng Tây,
xuất hiện cục diện dao động chính trị,
bất ổn xã hội, nội chiến xảy ra liên miên.
Trên cơ sở đó, tạo môi trờng chính trị
ổn định cho sự phát triển nhanh chóng
liên tục trong 30 năm qua.
Ba là, trên phơng diện hình thái ý
thức, một mặt phải khắc phục việc giải
thích một cách giáo điều đối với chủ
nghĩa Mác, phủ định phơng châm hai
phàm là, thừa nhận và tích cực sửa đổi
các sai lầm lịch sử mà chúng ta đã phạm
phải sau thời kỳ xây dựng đất nớc; mặt
khác, kiên trì không dao động đối với sự
chỉ đạo của chủ nghĩa Mác, khẳng định
một cách đầy đủ vai trò lịch sử của đồng
chí Mao Trạch Đông, đánh giá một cách
toàn diện lịch sử sau khi xây dựng đất
nớc. Sau khi nớc Trung Quốc mới đợc
thành lập, Đảng Cộng sản Trung Quốc
đã lý giải một cách giáo điều chủ nghĩa
Mác, phân tích tình hình và nhận thức
về tình hình trong nớc nghiêng theo

chính là lãnh đạo, giáo dục toàn đảng và
nhân dân nhận thức một cách lịch sử và
khoa học công lao vĩ đại của đồng chí
Mao Trạch Đông, hoàn thiện và nắm
vững hệ thống khoa học của t tởng
Mao Trạch Đông, phải kết hợp nguyên
tắc phổ biến chủ nghĩa Mác, t tởng
Mao Trạch Đông với thực tiễn cụ thể của
quá trình xây dựng hiện đại hóa XHCN
và phát triển hơn nữa trong điều kiện
lịch sử mới
1
. Sau đó, Đảng Cộng sản
Trung Quốc lại nêu ra Quyết định về
một số vấn đề lịch sử của Đảng từ khi
thành lập nớc đến nay, đã thực sự cầu
thị tiến hành phân tích các sự kiện lớn
trong lịch sử trong 32 năm đầu khi nớc
Trung Quốc mới thành lập, chỉ ra: Do
đồng chí Mao Trạch Đông những năm
sau này đã phạm phải sai lầm, nhng
nếu phủ nhận giá trị khoa học của t
tởng Mao Trạch Đông, phủ nhận tác
dụng chỉ đạo của t tởng Mao Trạch
Đông đối với cách mạng và xây dựng, thì
Kinh nghiệm cơ bản 30 năm cải cách mở cửa
Nghiên cứu Trung Quốc
số 1(89) - 2009

19

hiện tính u việt của chế độ XHCN, là cơ
sở để toàn đảng và nhân dân các dân tộc
trong cả nớc tiếp tục tiến lên
3
. Trong
hơn 20 năm sau, Đảng Cộng sản Trung
Quốc luôn luôn nhất quán kiên trì nh
đã bình luận và đánh giá ở trên. Chính
vì lẽ đó, cải cách mở cửa của Trung Quốc
mới có thể tiến hành đồng thời với việc
sửa chữa những sai lầm trong lịch sử,
duy trì cơ sở t tởng chung là đoàn kết
phấn đấu cho toàn đảng và nhân dân các
dân tộc trong cả nớc, không lặp lại sai
lầm nh một số quốc gia XHCN trớc
đây do phủ định lãnh tụ cách mạng và
lịch sử XHCN nên từ đó dẫn tới nguy cơ
tôn giáo, sụp đổ của quyền Trên cơ sở đó
tạo môi trờng d luận và t tởng tốt
cho sự phát triển nhanh chóng liên tục
của Trung Quốc trong vòng 30 năm.
Thứ 2, kết hợp cải cách mở cửa
với 4 nguyên tắc cơ bản là kết luận
chủ yếu của Đảng trong tổng kết
kinh nghiệm của trung ơng đối với
cải cách mở cửa.
Tiến hành chuyên đề tổng kết về kinh
nghiệm cải cách mở cửa, sớm nhất là do
Đại hội XIV Trung ơng Đảng Cộng sản
Trung Quốc thực hiện năm 1992. Tiêu

là những kinh nghiệm quý báu nhất của
Đảng ta trong gần 20 năm trở lại đây, là
bảo đảm đáng tin cậy nhất để đi đến
thắng lợi của sự nghiệp nớc ta.
5
Sau
đó, đồng chí Giang Trạch Dân trong bài
phát biểu tại Lễ kỷ niệm 20 năm triệu
tập Hội nghị trung ơng 3 khóa 11
tháng 12 năm 1998 đã khái quát thực
tiễn cải cách mở cửa thành 11 kinh
nghiệm lịch sử chủ yếu. Trong đó, kiên
trì kết hợp cải cách mở cửa với 4 nguyên
tắc cơ bản có quan hệ mật thiết với kinh
nghiệm thứ 2, đó là kiên trì đờng lối t
tởng của chủ nghĩa Mác từ nay về sau.
Trong Đại hội XVI của Đảng, ông đã
tổng kết 13 năm tình hình Trung Quốc
sau sóng gió chính trị năm 1989 và nêu
10 kinh nghiệm cơ bản, trong đó kinh
nghiệm thứ nhất là kiên trì sự chỉ đạo
của lý luận Đặng Tiểu Bình, kinh
nghiệm thứ 2, 3, 4 lần lợt là kiên trì
việc lấy xây dựng kinh tế làm trung tâm,
kiên trì cải cách mở cửa, kiên trì 4
nguyên tắc cơ bản, kinh nghiệm thứ 5, 6,
7 là các kinh nghiệm nh kiên trì
phơng châm bảo đảm ổn định, nắm
chắc hai mặt văn minh vật chất và văn
minh tinh thần, kiên trì sự lãnh đạo

nghiệm cải cách mở cửa, là bảo đảm
đáng tin cậy nhất trong cải cách mở
cửa, là điểm mấu chốt và căn bản để
giành đợc thành công. Chính vì thế,
trong tất cả những kinh nghiệm đó, phải
đặt nó ở vị trí thống soái, vị trí hạt nhân.
Thứ ba, kết hợp cải cách mở cửa
với 4 nguyên tắc cơ bản là u thế
thực tại lớn nhất của Trung Quốc so
với đa số các quốc gia đang phát
triển khác
Có một loại quan điểm cho rằng,
nguyên nhân căn bản tạo nên thành
công của cải cách mở cửa, chính là cải
cách mở cửa không bàn đến sai sót về
mặt logic của quan điểm này, nếu nói nó
Kinh nghiệm cơ bản 30 năm cải cách mở cửa
Nghiên cứu Trung Quốc
số 1(89) - 2009

21
đợc hình thành một cách logic, thì thật
sự cũng rất khó nói rõ. Bởi vì, cải cách
chủ yếu là hớng tới thị trờng, mở cửa
nói cho cùng là để có thể bắt kịp với kinh
tế quốc tế. Mà với dân số 6,7 tỷ ngời
phân bố trên hơn 200 quốc gia và khu
vực trên thế giới, ngoài 800 triệu ngời ở
hai mơi mấy quốc gia TBCN phát triển
thực hiện kinh tế thị trờng và chỉ đạo

Quốc đã nắm bắt đợc 2 cơ hội để từ đó
thực hiện sự phát triển vợt lên chính
mình. Một lần là thời kỳ đầu thành lập
nớc Trung Quốc mới, một lần là sau khi
thực hiện cải cách mở cửa. Nếu nói
nguyên nhân chủ yếu của cơ hội đầu tiên
là do Trung Quốc đã lựa chọn chế độ
XHCN, thì nguyên nhân chủ yếu của cơ
hội thứ 2 là kết quả của Trung Quốc
thực hiện cải cách mở cửa trên cơ sở chế
độ căn bản của CNXH. Có thể thấy rằng,
sự khác biệt lớn nhất của Trung Quốc
với các quốc gia đang phát triển không
phải ở chỗ có thực hiện cải cách hay
không, mà là cải cách mở cửa đợc thực
hiện dới chế độ TBCN hay chế độ
XHCN; cải cách mở cửa xa rời thực tiễn
đất nớc, rập khuôn một cách mù quáng,
chế độ kinh tế, chính trị phơng Tây,
hay cải cách mở cửa trên cơ sở xuất phát
từ tình hình trong nớc, học tập có lựa
chọn và tận dụng những kinh nghiệm,
cách làm hay của thế giới. Điểm mấu
chốt và căn bản dẫn cải cách của Trung
Quốc tới thành công chính là chỗ đó.
Thứ t, kết hợp cải cách mở cửa
với 4 nguyên tắc cơ bản là tiêu điểm
chính để các thế lực thù địch trong
và ngoài nớc tiến hành công kích
đối với Trung Quốc

tế thị trờng không cần 4 chữ XHCN;
nêu ra sự chuyển đổi kinh tế phải dựa
vào việc thúc đẩy t hữu hóa, cần phải
cải cách vai trò chủ thể của kinh tế công
hữu thành vai trò chủ thể của kinh tế
dân doanh, chỉ cần bảo đảm sự phát
triển của kinh tế dân doanh, tất cả mọi
biện pháp điều tiết kinh tế vĩ mô đều
không cần thiết; cần phải thực hiện thị
trờng lớn, chính phủ nhỏ chính phủ
chỉ là doanh nghiệp phục vụ, không cần
quản lý kinh tếBọn chúng trên phơng
diện thể chế chính trị, tiến hành rêu rao
việc lựa chọn chủ nghĩa dân chủ xã hội
hay chủ nghĩa xã hội dân chủ, tập trung
công kích sự lãnh đạo của Đảng Cộng
sản Trung Quốc và chuyên chính dân
chủ nhân dân, nói Trung Quốc là nhà
nớc chuyên chế, là đối thủ tiềm năng
lớn nhất của mô hình tự do dân chủ
phơng Tây, cần ủng hộ nhiều hơn nữa
những ngời bất đồng chính kiến để cải
cách chính trị Trung Quốc; nói Đảng
Cộng sản Trung Quốc là đảng chuyên
chính độc tài, CNXH của Trung Quốc là
chủ nghĩa chuyên chính gắn mác
XHCN, mục tiêu vòng quay cải cách
chính trị mới là hiến chính, nhiệm vụ
căn bản của giải phóng t tởng là giải
phóng từ trong t tởng cũ kỹ truyền

số 1(89) - 2009

23
Trung Quốc gồm 2 phơng diện, nói
không thay đổi không có nghĩa là một
mặt không thay đổi mà là cả 2 mặt cùng
không thay đổi. Ngời ta coi nhẹ một
mặt, chính là kiên trì 4 nguyên tắc cơ
bản, kiên trì chế độ XHCN, kiên trì sự
lãnh đạo của Đảng Cộng sản. Họ đánh
giá chính sách cải cách của Trung Quốc
thay đổi hay không đổi, nhng từ trớc
tới nay không hề nhắc tới chế độ XHCN
thay đổi hay không thay đổi, đó chẳng
phải là điều không sao?
6
. Tình hình
thực tế chính là nh vậy, các thế lực
chống đối ở trong nớc và nớc ngoài,
cho rằng cùng với sự tiếp tục của cải
cách mở cửa ở Trung Quốc, sự phát triển
kinh tế t doanh và kinh tế thị trờng,
sự thay đổi của thể chế chính trị, sự phê
phán sâu sắc các sai lầm trong lịch sử,
Trung Quốc sớm muộn cũng sẽ có ngày
vứt bỏ chế độ XHCN và 4 nguyên tắc cơ
bản. Vì thế, không những bọn họ không
phản đối cải cách mở cửa của Trung
Quốc, ngợc lại càng tỏ ra quan tâm tới
cải cách của Trung Quốc. Cái mà bọn họ

lên cùng với sự trỗi dậy và ảnh hởng to
lớn ra bên ngoài của Trung Quốc.
7
Câu
nói của ông cũng một mặt nói rõ sự phản
đối mạnh mẽ nhất của các thế lực thù
địch phơng Tây chính là điểm thành
công nhất của Trung Quốc.
Thứ năm, sự tách rời giữa cải
cách mở cửa và 4 nguyên tắc cơ bản
là bài học lớn nhất sau khi Đảng
Cộng sản Liên Xô sụp đổ, Liên bang
Xô Viết giải thể.
Nguyên nhân sụp đổ của Đảng Cộng
sản Liên Xô và sự giải thể của Liên
Bang Xô Viết tuy có thể nói là rất nhiều,
nhng nguyên nhân chủ yếu nhất chính
là cải cách của Goocbachốp đã rời bỏ con
đờng XHCN, rời bỏ chuyên chính vô
sản, rời bỏ địa vị lãnh đạo của Đảng
Cộng sản, rời bỏ Chủ nghĩa Mác Lê nin,
kết quả là gây ảnh hởng tơng đối
nghiêm trọng tới kinh tế, chính trị, xã
hội, mâu thuẫn dân tộc, cuối cùng đã tạo
nên mầm mống cho một bi kịch lịch sử
chu giai mộc
Nghiên cứu Trung Quốc
số 1(89) - 2009

24

và niềm tin của họ vào XHCN bị dao
động. Thử hỏi trong tình thế nh vậy,
Đảng Cộng sản Liên Xô làm sao có thể
không bị sụp đổ, Liên Xô làm sao không
bị giải thể?
Những năm gần đây, nhà cầm quyền
Liên bang Nga và không ít nhân sỹ trí
thức bắt đầu suy ngẫm lại và từng bớc
điều chỉnh chính sách của thời kỳ đầu
giải thể Liên bang Xô Viết. Trên phơng
diện thể chế kinh tế, họ đã xóa bỏ
phơng án cải cách phúc lợi tiền tệ, áp
dụng hàng loạt biện pháp, chính sách
tăng cờng điều tiết vĩ mô và hàng loạt
các chính sách quốc hữu hóa mới nhằm
ngăn chặn tiền bạc và tài sản của nhà
nớc bị rơi vào tay t nhân trong quá
trình Liên Xô giải thể; về phơng diện
chính trị, tìm tòi đờng lối chính trị phù
hợp với nớc mình nh dân chủ có quản
lý, chủ quyền dân chủ và phơng
thức phát triển dân chủ, thử nghiệm
trên cơ sở chế độ hợp tác đa đảng, xây
dựng lại một chính đảng có khả năng
khống chế đa số nghị viện và toàn xã
hội; trên phơng diện hình thái ý thức,
bắt đầu thay đổi thái độ phủ định hoàn
toàn đối với lịch sử và ngời lãnh đạo
thời kỳ Liên Xô, nhấn mạnh phải xem
xét lại chủ nghĩa h vô lịch sử, t tởng

cải cách, tăng cờng sự lãnh đạo của
đảng đối với nhà nớc và tiến trình cải
cách là vấn đề quan trọng nhất trong
mọi vấn đềnếu đảng mất đi sự lãnh
đạo đối với xã hội và cải cách, thì sẽ xuất
hiện sự hỗn loạn. Tôi có một khuyến
cáo đối với các bạn Trung Quốc của tôi
là: không nên thực hiện cái gì gọi là dân
chủ hóa, điều đó sẽ không có kết quả tốt
đẹp! Nhất định không đợc để cục diện
hỗn loạn hình thành, ổn định giữ vai trò
số 1. Trên phơng diện này, biểu hiện
của các nhà lãnh đạo Trung Quốc là hết
sức xuất sắc.
9
Những lời nói của ông
trên nhiều phơng diện đã đại diện cho
t tởng hiện nay của các nhà lãnh đạo
Nga đối với nhận thức mới về thập niên
cải cách những năm 80 thế kỷ trớc. Mặt
trái cho thấy, thành công giành đợc từ
cải cách mở cửa của các quốc gia XHCN,
điểm mấu chốt chính là ở chỗ không thể
tách rời cải cách mở cửa với 4 nguyên tắc
cơ bản.
Nhìn lại lịch sử của 30 năm cải cách
mở cửa ở Trung Quốc, chúng ta thấy,
giải phóng và phát triển sức sản xuất là
lợi ích lớn nhất hiện nay và từ nay về
sau trong một thời gian tơng đối dài

5. Tuyển tập các văn kiện quan trọng từ
Đại hội XV trở lại đây, phần đầu, Nxb Nhân
dân, năm 2000, tr.18
6. Văn tuyển Đặng Tiểu Bình, tập 3, Nxb
Nhân dân, 1995, tr.217.
7. Singapore Báo Liên hợp, ngày 13-5-
2008.
8. Giang Trạch Dân: Về kiên trì 4 nguyên
tắc cơ bản, Văn tuyển Giang Trạch Dân, tập
3, Nxb Nhân dân, 2006, tr.230
9. Theo Mạng Nhân dân ngày 3-9-2006.