Nghiên cứu triết học

Đề tài:" VỀ VẤN ĐỀ PHÁT TRIỂN NỀN KINH
TẾ NHIỀU THÀNH PHẦN Ở NƯỚC TA HIỆN
NAY "
VỀ VẤN ĐỀ PHÁT TRIỂN NỀN KINH TẾ NHIỀU THÀNH PHẦN Ở
NƯỚC TA HIỆN NAY

NGUYỄN ĐỨC LUẬN
(*)

Trong bài viết này, tác giả đã luận giải một số vấn đề cơ bản liên quan đến
sự phát triển của nền kinh tế nhiều thành phần. Đó là, thứ nhất, nền kinh tế
nhiều thành phần ở nước ta hiện nay là kết quả do sự nhận thức và vận
dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin, thể hiện tư duy mới của Đảng về chủ
nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, thứ hai, khẳng định có
những thành phần kinh tế đã thể hiện tốt vai trò của mình, song cũng có
thành phần kinh tế còn nhiều yếu kém, bất cập. Theo tác giả, bên cạnh việc
phát triển mạnh mẽ kinh tế nhà nước, chúng ta cần tập trung phát triển
thành phần kinh tế tư bản nhà nước.

Tại Đại hội lần thứ VI (năm 1986), Đảng ta đã đề ra đường lối đổi mới toàn
diện đất nước, trong đó lấy đổi mới kinh tế làm trọng tâm với nội dung cơ
bản là phát triển nền kinh tế nhiều thành phần theo định hướng xã hội chủ
nghĩa. Từ đó đến nay, đất nước ta đã có những bước phát triển vượt bậc,
thoát khỏi cuộc khủng hoảng kinh tế - xã hội và luôn đạt mức tăng trưởng
cao. Những thành tựu đó khẳng định tính đúng đắn của đường lối đổi mới
nói chung và chủ trương phát triển nền kinh tế nhiều thành phần nói riêng.

phải nó có nghĩa là trong chế độ hiện nay có những thành phần, những bộ
phận, những mảnh của chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa xã hội không? Bất cứ
ai cũng đều thừa nhận là có”(3).
Cơ sở của sự tồn tại nền kinh tế nhiều thành phần trong thời kỳ quá độ lên
chủ nghĩa xã hội, xét đến cùng, là do quy luật quan hệ sản xuất phải phù
hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất quy định. Trong thời kỳ
quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội, đặc biệt là ở các nước tiểu nông, do trình độ
phát triển của lực lượng sản xuất còn nhiều hạn chế và không đồng đều nên
tất yếu còn tồn tại nhiều loại hình sở hữu, nhiều thành phần kinh tế; hơn
nữa, một số thành phần kinh tế của phương thức sản xuất cũ còn có tác
dụng tích cực nhất định đối với sự phát triển của lực lượng sản xuất. Điều
đó cho thấy, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác – Lênin đã giải thích rất
rõ tại sao phải phát triển nền kinh tế nhiều thành phần trong thời kỳ quá độ
lên chủ nghĩa xã hội.
Nền kinh tế nhiều thành phần ở nước ta hiện nay là sản phẩm của quá
trình Đảng và nhân dân ta nhận thức, vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác -
Lênin, thể hiện tư duy mới của chúng ta về chủ nghĩa xã hội và con đường
đi lên chủ nghĩa xã hội.
Trước đổi mới, trong nhận thức cũng như trong hành động, chúng ta chưa
thực sự thừa nhận nền kinh tế nhiều thành phần còn tồn tại ở nước ta trong
một thời gian tương đối dài. Việc cải tạo các thành phần kinh tế phi xã hội
chủ nghĩa được thực hiện theo kiểu chiến dịch, gò ép, không căn cứ vào
trình độ phát triển của lực lượng sản xuất. Những sai lầm này tất yếu dẫn
đến tình trạng khủng hoảng kinh tế – xã hội nghiêm trọng vào cuối những
năm 70 - đầu những năm 80 của thế kỷ XX. Tình hình đó đòi hỏi Đảng ta
phải có những thay đổi lớn trong nhận thức và hành động, phải tìm ra con
đường, bước đi phù hợp để tiến lên chủ nghĩa xã hội.
Tại Đại hội VI, khi đề ra đường lối đổi mới đất nước, Đảng ta chủ trương
đa dạng hoá các loại hình sở hữu, phát triển nền kinh tế nhiều thành phần
theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Đây là bước tiến quan trọng về tư duy lý

liệu sản xuất là cơ sở kinh tế. Kinh tế nhà nước không chỉ bao gồm các
doanh nghiệp nhà nước, mà còn bao gồm các tài sản, công cụ kinh tế quan
trọng thuộc sở hữu nhà nước, v.v Văn kiện Đại hội X của Đảng xác định
rõ: “Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, v.v Kinh tế nhà nước và kinh tế
tập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc
dân”(4).
Trong những năm qua, tỷ trọng GDP của kinh tế nhà nước có xu hướng
giảm xuống. Trước thực trạng này, đã có nhiều ý kiến cho rằng, kinh tế nhà
nước chỉ cần nắm lấy những yết hầu của nền kinh tế là đủ. Tuy nhiên, theo
chúng tôi, đó chỉ là điều kiện cần nhưng chưa đủ, bởi nếu nắm được yết
hầu kinh tế mà các doanh nghiệp vẫn thua lỗ triền miên, tỷ trọng GDP quá
thấp thì sẽ không thể đem lại sức mạnh cho kinh tế nhà nước. Vì vậy, kinh
tế nhà nước chỉ có thể phát huy được vai trò chủ đạo của mình khi nó vừa
nắm được huyết mạch của nền kinh tế, vừa có năng suất lao động cao và
chiếm tỷ trọng lớn trong GDP. Vấn đề là ở chỗ, làm cách nào để các doanh
nghiệp nhà nước hoạt động có hiệu quả.
Cùng với kinh tế nhà nước, kinh tế tập thể được coi là một thành phần kinh
tế của chủ nghĩa xã hội. Thành phần kinh tế này tồn tại và phát triển dựa
trên hình thức sở hữu tập thể và sở hữu của các thành viên. Sự phát triển
theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta đòi hỏi phát triển mạnh mẽ và
vững chắc thành phần kinh tế này, bởi như V.I.Lênin đã nhấn mạnh, đó là
mô hình dễ tiếp thu nhất của những người nông dân để tiến lên sản xuất lớn
xã hội chủ nghĩa. Rút bài học kinh nghiệm sâu sắc từ phong trào tập thể
hoá trước đổi mới và thực tế những năm đổi mới vừa qua, Đảng và Nhà
nước ta rất quan tâm đến việc phát triển thành phần kinh tế này, chủ trương
xây dựng các hợp tác xã kiểu mới phù hợp với trình độ của lực lượng sản
xuất và nhu cầu của các chủ thể sản xuất.
Những năm qua, mặc dù được xác định là cùng với kinh tế nhà nước ngày
càng trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân, song sự phát
triển của kinh tế tập thể còn nhiều hạn chế: hoạt động chưa có hiệu quả, cơ

động, v.v
Từ khi Luật Doanh nghiệp tư nhân và Luật Công ty ra đời (21/12/1990),
các doanh nghiệp tư nhân đã thực sự đi vào hoạt động với đầy đủ tư cách
pháp nhân, kinh tế tư bản tư nhân đã có sự phát triển đáng kể, phát huy có
hiệu quả khả năng huy động vốn và tạo việc làm mới cho người lao động;
đóng góp của nó cũng ngày càng tăng. Tuy nhiên, do mới hình thành, nên
tỷ trọng cơ cấu GDP của nó chưa cao. Đối với thành phần kinh tế này,
Đảng ta chủ trương khuyến khích phát triển rộng rãi trong những ngành
nghề sản xuất, kinh doanh mà pháp luật không cấm; tạo môi trường kinh
doanh thuận lợi về chính sách, pháp lý để nó phát triển trên những định
hướng ưu tiên của Nhà nước, v.v
Kinh tế tư bản nhà nước là thành phần kinh tế dựa trên hình thức sở hữu
hỗn hợp về vốn giữa kinh tế nhà nước với kinh tế tư bản tư nhân trong và
ngoài nước dưới các hình thức hợp tác, liên doanh. Trong quan niệm của
V.I.Lênin, kinh tế tư bản nhà nước là hình thức kinh tế quá độ đặc biệt
quan trọng và cần thiết để đi lên chủ nghĩa xã hội. Ông coi nó là thứ chủ
nghĩa tư bản mà 2/3 là chủ nghĩa xã hội, là cái “không đáng sợ”, thậm chí
còn là “phòng chờ” để đi vào chủ nghĩa xã hội.
Tuy vậy, sự vận động hiện thực của thành phần kinh tế này ở nước ta đang
là một vấn đề cần phải bàn. Các cơ chế, chính sách, điều kiện ở Việt Nam
hiện nay chưa tạo ra sự thuận lợi cho thành phần kinh tế này phát triển.
Những năm đầu tiên khi chúng ta mới thực hiện đường lối mở cửa, có lẽ
các doanh nghiệp nước ngoài hy vọng vào việc khai thác những tiềm năng
của một thị trường còn rất mới mẻ, nên họ đã đầu tư rất lớn vào Việt Nam,
liên doanh, liên kết giữa kinh tế nhà nước với các doanh nghiệp nước ngoài
diễn ra mạnh mẽ, vốn đầu tư nước ngoài vào Việt Nam ở mức cao. Tuy
nhiên, chỉ sau đó một thời gian, số vốn này giảm mạnh. Chính vì nguồn
vốn đầu tư giảm nên tỷ trọng GDP của thành phần kinh tế này cũng liên tục
giảm. Đầu tư nước ngoài là bộ phận phát triển nhất của kinh tế tư bản nhà
nước ở nước ta, nếu đầu tư nước ngoài giảm sút thì tất yếu sẽ làm cho

rất lớn, đồng thời cũng tiềm ẩn những nguy cơ ảnh hưởng trực tiếp đến
định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Theo chúng tôi, để tận dụng
được những đóng góp và hạn chế được những ảnh hưởng tiêu cực của nó
đối với nền kinh tế – xã hội nước ta, một mặt, chúng ta phải phát triển
mạnh mẽ kinh tế nhà nước để tạo nên sức mạnh thực sự của Nhà nước; mặt
khác, phải có biện pháp hướng thành phần kinh tế có vốn đầu tư nước
ngoài vào kinh tế tư bản nhà nước.
Như vậy, cùng với quá trình tổng kết kinh nghiệm và phát triển sáng tạo lý
luận về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, chúng ta đã
bước đầu tìm ra những biện pháp, bước đi mang tính quy luật của quá trình
đi lên chủ nghĩa xã hội. Một trong những biện pháp đó, xét về mặt kinh tế,
là phát triển nền kinh tế nhiều thành phần. Để nền kinh tế nhiều thành phần
phát triển theo đúng định hướng xã hội chủ nghĩa, một mặt, chúng ta phải
tạo môi trường phát triển thuận lợi, đảm bảo tính độc lập, tự chủ của các
thành phần kinh tế, trong đó kinh tế nhà nước phải thực sự đóng vai trò chủ
đạo; mặt khác, chúng ta phải tăng cường vai trò của Đảng và Nhà nước
trong lãnh đạo, quản lý kinh tế.r (*)Thạc sĩ triết học, Khoa Mác – Lênin, Trường Đại học Lâm nghiệp Việt
Nam.
(1) V.I.Lênin. Toàn tập, t. 44. Nxb Tiến bộ, Mátxcơva, 1978, tr. 254.
(2)V.I.Lênin. Sđd., t. 43, tr. 68.
(3)V.I.Lênin. Sđd., t. 43, tr. 248.
(4) Đảng Cộng sản Việt Nam. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ
X. Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2006, tr. 83.
(5) Xem: Đảng Cộng sản Việt Nam. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc
lần thứ X. Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2006, tr. 146.