Sáng kiến kinh nghiệm Năm học 2013-1014
SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HƯNG YÊN
TRƯỜNG THPT TRẦN QUANG KHẢI
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
RÈN LUYỆN KĨ NĂNG TỰ HỌC CHO HỌC SINH TRONG
DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 10 – TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
Lĩnh vực/Môn: Địa lí
Họ và tên: Vũ Thị Cúc
Giáo viên: Môn Địa lí

NĂM HỌC 2013 - 2014
DANH SÁCH CÁC TỪ VIẾT TẮT
Giáo viên: Vũ Thị Cúc – Trường THPT Trần Quang Khải 1

Sáng kiến kinh nghiệm Năm học 2013-1014
1 BSL Bảng số liệu
2 CN Công nghiệp
3 CNTT Công nghệ thông tin
4 GV Giáo viên
5 HS Học sinh
6 KN Kỹ năng
7 PP Phương pháp
8 SĐTD Sơ đồ tư duy
9 THPT Trung học phổ thông
MỤC LỤC
Giáo viên: Vũ Thị Cúc – Trường THPT Trần Quang Khải 2
Sáng kiến kinh nghiệm Năm học 2013-1014
Số
trang
MỞ ĐẦU 1
1.Đặt vấn đề 1

đang phát triển như vũ bão với tốc độ nhanh chưa từng có trong lịch sử loài
người, thúc đẩy nhiều lĩnh vực có những bước tiến mạnh mẽ và đang mở ra
những triển vọng lớn lao khi nhân loại bước sang thế kỷ XXI. Nhưng, song hành
với đó là nhiều thách thức mà loài người cần vượt qua. Thực tế đó đòi hỏi con
người, trong bất cứ môi trường nào cũng cần có đủ năng lực, sáng tạo, tinh thần
tự chủ, ý chí vươn lên, có KN vững chắc, ý thức nghề nghiệp để giải quyết
“trúng, nhanh, sáng tạo” các nhiệm vụ thực tiễn đặt ra.
Thời đại đã đặt ra yêu cầu phải đổi mới nền giáo dục “biến quá trình đào
tạo thành quá trình tự đào tạo, đây là quy luật cơ bản nhất để đạt được mục tiêu
đào tạo. Về triết học đó là sự biến tác động từ bên ngoài thành động lực tự thân
vận động trong nhân cách HS”
(1)
Đảng ta đã ý thức sâu sắc về sức mạnh nội lực của con người và coi việc
giáo dục phát triển nguồn lực con người là “quốc sách hàng đầu” như chủ Tịch
Hồ Chí Minh đã nói “Vì hạnh phúc mười năm phải trồng cây, vì lợi ích trăm
năm phải trồng người”. Đổi mới nền giáo dục nhằm nâng cao chất lượng, hiệu
quả giáo dục mà quy luật của chất lượng là phát huy tối đa nội lực. Trong các
văn kiện Đại Hội VIII (12-1995), Đảng đã xác định rõ “Đổi mới nội dung,
chương trình, PP giáo dục theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, tăng cường
giáo dục tư duy sáng tạo, năng lực tự học, tu dưỡng đạo đức, tự tạo việc làm”.
Nhằm thực hiện mục tiêu “nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân
tài”. Để tạo ra “những con người lao động tự chủ, năng động, sáng tạo” đáp ứng
được yêu cầu của thời đại, có tri thức khoa học cao, có KN hành động và tư duy
thực tiễn, có PP tự học. Nghị quyết trung ương 2 của Ban chấp hành Trung ương
Đảng khóa VIII ghi đậm những câu sau “Đổi mới mạnh mẽ PP giáo dục - đào
tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của
người học…Phát triển mạnh phong trào tự học, tự đào tạo”. Điểm 2, điều 4,
chương I của Luật giáo dục có ghi “PP giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự
Giáo viên: Vũ Thị Cúc – Trường THPT Trần Quang Khải 4
(1) Các Mác – Ăng ghen – LêNin – Xtalin (1980), trang 12, Bàn về giáo dục.

Như vậy, rèn luyện KN tự học cho HS trong dạy học Địa lí cũng như
những môn học khác có vai trò quan trọng, góp phần thực hiện hiệu quả chủ
trương của Đảng, Nhà nước. Vậy nên, tôi lựa chọn đề tài: “Rèn luyện KN tự
học cho HS trong dạy học Địa lí lớp 10 – THPT”. Với mong muốn góp sức
mình vào việc rèn luyện kĩ năng tự học của học sinh – cơ sở hình thành năng lực
tự học.
Giáo viên: Vũ Thị Cúc – Trường THPT Trần Quang Khải 5
(2) Nguyễn Cảnh Toàn, (2001), trang 197, Tuyển tập tác phẩm tự giáo dục, tự học, tự nghiên cứu - tập 1.
(3):Nguyễn Cảnh Toàn, (2001), trang 97, Truyển tập tác phẩm tự giáo dục, tự học, tự nghiên cứu – tập 2
Sáng kiến kinh nghiệm Năm học 2013-1014
2.Mục đích, nhiệm vụ của đề tài.
2.1. Mục đích.
Rèn luyện KN tự học cho HS trong dạy học Địa lí lớp 10 – THPT nhằm
phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của HS, góp phần nâng cao hiệu
quả học tập môn Địa lí ở nhà trường phổ thông.
2.2. Nhiệm vụ.
- Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của việc rèn luyện KN tự học cho HS
trong dạy học Địa lí lớp 10.
- Đưa ra quy trình rèn luyện kỹ năng tự học.
- Tổ chức rèn luyện KN tự học cho HS trong dạy học Địa lí lớp 10.
- Thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm nghiệm việc rèn luyện KN tự học cho HS.
- Từ kết quả đạt được đề tài đưa ra các kiến nghị, đề xuất.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.
3.1. Đối tượng.
Kỹ năng tự học Địa lí cho HS lớp 10 – THPT.
3.2. Phạm vi.
- Đối tượng là HS lớp 10 – THPT.
- Chương trình Địa lí lớp 10 (chương trình cơ bản).
- Tập trung nghiên cứu tự học của HS trên lớp, ngoài lớp và ở nhà.
4. Phương pháp nghiên cứu

NỘI DUNG
I. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA RÈN LUYỆN KĨ NĂNG TỰ
HỌC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 10 – THPT.
1.1.Cơ sở lý luận.
Khái niệm hoạt động học, tự học, kĩ năng tự học.
Trên cơ sở các quan điểm về hoạt động học, tự học, kĩ năng tự học của
nhiều chuyên gia đầu ngành trong và ngoài nước về lĩnh vực này, tác giả đưa ra
quan điểm của mình về hoạt động học, tự học, kĩ năng tự học.
- Hoạt động học: là hoạt động được tổ chức một cách độc đáo, được điều
khiển bởi mục đích tự giác nhằm lĩnh hội tri thức, kỹ năng, kĩ xảo, những hành
vi xác định để hình thành khối lượng tri thức khoa học nhằm phát triển toàn diện
nhân cách người học.
- Tự học: cốt lõi của “học” là “tự học”, nhờ tự học mà “nội lực” được
phát huy mạnh mẽ. Tự học là quá trình cá nhân người học tự lực, tự giác, tích
cực, độc lập, nhằm chiếm lĩnh tri thức, kinh nghiệm ở một lĩnh vực nào đó trong
học tập nhằm hình thành, phát triển và hoàn thiện nhân cách. Tự học là một
hình thức học tập có tính độc lập cao và đậm sắc thái cá nhân nhưng có quan hệ
chặt chẽ với quá trình dạy học. Nội dung của tự học rất phong phú, bao gồm
toàn bộ những công việc học tập do cá nhân và có khi cả tập thể HS tiến hành
ngoài giờ, hoặc do bản thân HS tiến hành ngay trong giờ học trên lớp như: đọc
sách, làm bài tập, làm thí nghiệm, tự suy nghĩ, tự “động não”…
- Kỹ năng tự học: là hệ thống phương thức hành động thể hiện hành động
tự học, những thao tác tự học được người học sử dụng một cách có ý thức tự
lực, độc lập trên cơ sở lựa chọn và vận dụng những tri thức kinh nghiệm đã có
để thực hiện có kết quả mục tiêu học tập đề ra và phù hợp với những điều kiện
cho phép.
Hệ thống KN tự học như: KN lập kế hoạch, thực hiện kế hoạch, đọc sách,
ghi chép, hệ thống hóa, KN làm các bài tập, tự kiểm tra đánh giá, KN ôn tập,
kiểm tra, KN vận dụng kiến thức vào thực tiễn…
Giáo viên: Vũ Thị Cúc – Trường THPT Trần Quang Khải 8

nhân, không có sự sáng tạo. Tuy những câu hỏi mang tính chất tái hiện là không
thể thiếu nhưng không thể chỉ dừng lại ở đó. Tái hiện để làm gì? Đó mới là điều
cần phải có. Với hệ thống câu hỏi còn thiên về nêu, trình bày vấn đề, GV khó có
Giáo viên: Vũ Thị Cúc – Trường THPT Trần Quang Khải 9
Sáng kiến kinh nghiệm Năm học 2013-1014
thể tạo cho HS tính tích cực, hứng thú học tập và khơi dậy óc sáng tạo, khó
khuyến khích HS tự làm việc với SGK, tự tìm hiểu qua những tư liệu liên quan
đến bài học để hôm sau cùng cô giáo, bạn bè tranh luận. Vì thế, GV càng khó
hình thành cho các em ý thức tự học, tự đọc, tự nghiên cứu bài học bằng khả
năng của mình một cách khoa học và hệ thống.
Cũng qua quan sát thấy: sự trao đổi thảo luận giữa HS – GV, HS – HS
còn hạn chế. Chính điều này khiến HS thờ ơ với giờ học, hình thành thói quen ỷ
lại, lười suy nghĩ. GV chỉ đưa ra một câu hỏi chệch SGK đòi hỏi tư duy là nhiều
em không trả lời được. Trong trường hợp HS không trả lời được thì GV cần dẫn
dắt các em để chính HS tìm ra câu trả lời nhưng ngược lại, GV lại cho HS ngồi
xuống và tự thuyết trình. Kết quả này cốt lõi bắt nguồn từ việc người thầy chưa
khơi dạy đúng nhu cầu và nguyện vọng của HS để cuốn các em vào cuộc và khai
thác được tiềm năng trong mỗi người học.
Nghe và ghi chép là công việc chủ yếu của HS trong các giờ học, nhưng
có em cả giờ chỉ chép được những đề mục cô giáo ghi trên bảng. Các em không
biết ghi gì trong chuỗi lời giảng của thầy hoặc thầy đọc nhanh các em không kịp
chép. Nắm được bài học theo cách này đã khó, thì các em khó có hứng thú để
tìm tòi, học hỏi, nghiên cứu sâu hơn bài học của mình để mở rộng kiến thức.
Đối với những câu hỏi của GV đưa ra trong các giờ học, HS phần lớn
được chỉ định để trả lời. Sự miễn cưỡng khi phải đứng lên trả lời khiến các em
trả lời qua loa và chống đối. Không phải không có những HS xung phong phát
biểu và trả lời xuất sắc. Nhưng, những trường hợp đó gần như cá biệt, vào
những câu hỏi tái hiện các em chỉ việc đọc lại SGK. Còn những câu hỏi yêu cầu
có sự suy nghĩ, tư duy, phân tích thì hầu như các em đứng yên hoặc nếu có trả
lời thì nhanh cho xong. Có lẽ GV chưa gợi được hứng thú học tập cho các em,

thập tài liệu học tập, sử dụng CNTT khi tự học…Nhiều em cho biết chúng em
chưa bao giờ lập kế hoạch tự học, cũng không biết SĐTD là sơ đồ như thế nào.
Đối với môn Địa, khi kiểm tra thì chỉ cần học thuộc trong vở cô cho ghi nên
không phải lập đề cương ôn tập…Rất ít HS có KN tự học môn Địa lí đạt ở mức
4.
Xét một cách tổng thể, dựa trên quan điểm dạy học hiện đại, dạy học tích
cực lấy HS làm trung tâm, từ khái niệm, tầm quan trọng của tự học trong việc
phát huy nội lực con người và thực trạng tự học của HS trong học tập môn Địa
Giáo viên: Vũ Thị Cúc – Trường THPT Trần Quang Khải 11
Sáng kiến kinh nghiệm Năm học 2013-1014
lý, kết hợp với nghiên cứu đặc điểm tâm, sinh lý, đặc điểm học tập và nhận thức
của HS lớp 10 – THPT…Cho thấy tính khả thi và rất cấp thiết cần phải rèn
luyện kỹ năng tự học cho HS thông qua dạy học Địa lí lớp 10 - THPT để biến
“quá trình đào tạo trong nhà trường thành quá trình tự đào tạo”.
II. RÈN LUYỆN KỸ NĂNG TỰ HỌC CHO HỌC SINH TRONG DẠY
HỌC ĐỊA LÍ LỚP 10 – THPT.
2.1. Quy trình rèn luyện kỹ năng tự học cho học sinh.
Theo từ điển Tiếng Việt “Rèn luyện là luyện tập nhiều trong thực tế để
đạt tới những phẩm chất hay trình độ vững vàng thông thạo”
Một kỹ năng được hình thành theo tác giả cần trải
qua nhiều giai đoạn: quan sát mẫu, làm thử và cuối cùng
là tiến hành luyện tập. Nói một cách khác, để có được
một kỹ năng, phải trải qua 3 giai đoạn: hình thành, phát
triển, luyện tập. Rèn luyện là một hoạt động tiến hành
đan xen, đồng thời với 3 giai đoạn này. Muốn hình thành
một kỹ năng nói chung, kỹ năng tự học nói riêng, HS
phải làm thử, làm đi làm lại nhiều lần. Khi kỹ năng bước đầu hình thành, tiến
hành rèn luyện nhiều lần trong một thời gian nhất định thì kỹ năng mới ổn định
và phát triển. Sau đó, phải tiến hành rèn luyện thường xuyên, đều đặn thì kỹ
năng mới phát triển thuần thục, tạo cơ sở phát triển thành kỹ xảo. Việc rèn luyện

nhằm mục đích kiểm tra, đánh giá và giúp HS tự kiểm tra, đánh giá việc lĩnh hội
tri thức, kỹ năng, kĩ xảo trong quá trình học.” (4).
- Những yêu cầu cơ bản trong việc sử dụng PP đàm thoại.
+ GV cần sử dụng linh hoạt các hình thức đàm thoại phù hợp với thời gian,
không gian, mục đích, nội dung giáo dục. Khi kết thúc đàm thoại, HS “có vẻ”
như tìm ra chân lý và chính khía cạnh này đã tạo ra cho người học niềm vui
sướng của nhận thức, một tình cảm tốt đẹp cần phát triển ở người học.
+ Kĩ thuật đặt câu hỏi phải đảm bảo những yêu cầu sau:
 GV phải đạt câu hỏi như thế nào để đòi hỏi HS phải tích cực hóa tài liệu
đã lĩnh hội trước đây, vạch ra ý nghĩa cơ bản của tri thức đã học.
Giáo viên: Vũ Thị Cúc – Trường THPT Trần Quang Khải 13
(4) Đặng Văn Đức, (1999), trang 101, Kĩ thuật dạy học Địa lí ở trường THPT.
Sáng kiến kinh nghiệm Năm học 2013-1014
 Câu hỏi không đơn thuần đòi hỏi HS tái hiện tài liệu mà phải vận dụng
những tri thức đã nắm trước đây để giải quyết vấn đề mới. Điều này có
nghĩa là theo hướng phát triển trí thông minh, sáng tạo của HS thì GV nên
chú trọng tăng cường loại câu hỏi yêu cầu cao về mặt nhận thức (phải căn
cứ trình độ nhận thức của HS), song cũng không nên “coi thường” “câu
hỏi yêu cầu ở mức độ thấp”.
 Câu hỏi phải hướng trí tuệ của HS vào mặt bản chất của sự vật, hiện
tượng phải nghiên cứu, phải hình thành tư duy biện chứng cho HS.
 Câu hỏi phải đặt như thế nào để đòi hỏi HS xem xét những sự vật, hiện
tượng trong mối liên hệ với nhau, nhìn sự vật, hiện tượng theo chỉnh thể
toàn vẹn của chúng.
 Đặt câu hỏi theo quy tắc logic.
 Việc diễn đạt câu hỏi phải phù hợp với lứa tuổi, đặc điểm cá nhân, trình
độ hiểu biết và kinh nghiệm của HS.
 Câu hỏi có nội dung chính xác, rõ ràng, dễ hiểu thống nhất, không thể có
hai câu trả lời đều đúng, về hình thức phải ngắn gọn, sáng sủa.
+ Yêu cầu đối với việc vận dụng PP đàm thoại.

+ Bước 3: Trả lời thầm trong ý nghĩ (chưa thành lời).
+ Bước 4: Hình thành câu trả lời công khai.
+ Bước 5: Xem lại câu trả lời của chính mình khi nghe câu trả lời của bạn
hoặc nghe lời nhận xét của GV đối với câu trả lời của bạn.
Ví dụ: Trong bài 15 trang 56 SGK Địa lí 10: “Thủy quyển, một số nhân tố
ảnh hưởng tới chế độ nước sông, một số sông lớn trên Trái Đất” GV có thể đưa
ra câu hỏi ở các mức độ nhận thức khác nhau như:
Câu 1: Đọc SGK em hãy nêu khái niệm thủy quyển (câu hỏi yêu cầu thấp,
dừng ở mức biết vấn đề).
Câu 2: Dựa vào kiến thức đã học và bản đồ tự nhiên Việt Nam, em hãy
cho biết vì sao mực nước lũ ở các sông ngòi miền Trung nước ta thường lên rất
nhanh? (câu hỏi yêu cầu cao về nhận thức –HS phải vận dụng phối hợp những
kiến thức đã có để giải đáp câu hỏi này, thuộc mức “vận dụng” theo thang
Bloom).
 Phương pháp hướng dẫn HS khai thác tri thức từ BĐ.
Bản đồ là phương tiện trực quan, một nguồn tri thức địa lí quan trọng giúp cho
GV, HS có thể khai thác kiến thức phục vụ việc dạy và học địa lí có hiệu quả.
- Các biện pháp hình thành KN sử dụng BĐ.
Giáo viên: Vũ Thị Cúc – Trường THPT Trần Quang Khải 15
Sáng kiến kinh nghiệm Năm học 2013-1014
+ Dạy HS hiểu BĐ:
Hiểu BĐ: nghĩa là có kiến thức về BĐ, biết BĐ là cái gì? đặc trưng, tính
chất của nó ra sao? nội dung, chức năng của nó, mỗi một kí hiệu quy ước trên
BĐ có nghĩa gì? cần phải sử dụng BĐ như thế nào và lợi ích nào được rút ra từ
việc này.
Dạy HS hiểu BĐ (về mặt kỹ năng) theo quy trình sau:
 Xác định mục đích của việc làm.
 Xác định kiến thức có liên quan cần dựa vào để tiến hành công việc
 Cách tiến hành công việc.
 Quy tắc về trình tự tiến hành công việc.

 Dòng biển lạnh xuất phát từ khoảng vĩ tuyến 30 – 40
o
chảy về xích đạo.
 Dòng biển nóng và lạnh hợp với nhau tạo thành những vòng hoàn lưu.
Ở vĩ độ thấp hướng chảy của các vòng hoàn lưu ở bán cầu Bắc theo
chiều kim đồng hồ, ở bán cầu Nam theo chiều ngược lại.
 Ở bán cầu Bắc còn có những dòng biển lạnh men theo bờ tây đại dương
chảy về xích đạo.
 Các dòng biển nóng và lạnh đối xứng nhau qua bờ các đại dương.
+ Mức độ 3: rút ra những kết luận trên cơ sở phân tích các mối quan hệ.
Những kết luận này chỉ hoàn toàn có trong tư duy HS mà không có
trên BĐ.
Ví dụ:Ở các vĩ độ thấp hướng chảy của các vòng hoàn lưu ở bán cầu Bắc
theo chiều kim đồng hồ, ở bán cầu Nam theo chiều ngược lại có mối quan hệ
chặt chẽ với lực Côriolit (lực làm lệch hướng chuyển động của các vật thể - hệ
quả của chuyển động quay quanh trục của Trái Đất)
Các vùng vĩ độ thấp (xích đạo và gần xích đạo) nhận được lượng bức xạ
Mặt Trời lớn, nhiệt độ nước biển cao nên các dòng biển nóng xuất phát từ các vĩ
độ này rồi chảy về phía cực (nơi có nhiệt độ thấp) và ngược lại.
- Một số cách làm việc hiệu quả với rèn luyện kỹ năng BĐ cho HS.
+ Cách xác định vị trí và sự phân bố của các đối tượng địa lí trên BĐ.
Để thực hiện KN này HS phải dựa vào quy trình sau:
 Nắm được mục đích của việc làm.
 Đọc bản chú giải trên BĐ để biết được các kí hiệu quy ước.
 Tái hiện hiểu tượng địa lí dựa vào các kí hiệu quy ước.
 Tìm tên và đối tượng địa lý trên BĐ.
Giáo viên: Vũ Thị Cúc – Trường THPT Trần Quang Khải 17
Sáng kiến kinh nghiệm Năm học 2013-1014
Như vậy khi nhìn trên BĐ, các em không chỉ biết được vị trí và đọc tên
các đối tượng địa lí mà còn xác định được sự phân bố của chúng.

Giáo viên: Vũ Thị Cúc – Trường THPT Trần Quang Khải 18
Sáng kiến kinh nghiệm Năm học 2013-1014
Dựa vào kí hiệu và cách biểu hiện tìm vị trí của núi trên BĐ.
 Xác định vị trí của nó trên lãnh thổ (ở phần nào của quốc gia hay khu vực…).
Xác định hình dạng, hướng của núi dựa vào lưới tọa độ Địa lý.
 Trong trường hợp: núi nằm trong một dải núi thì chiều dài của dãy núi trên
BĐ và ngoài thực tế là bao nhiêu (căn cứ vào thước tỉ lệ của BĐ để tính).
 Xác định độ cao trung bình của núi hoặc dãy núi, chủ yếu bằng thang phân
tầng màu về độ cao (ngoài ra có thể dựa vào đường bình độ).
Xác định trị số lớn nhất của dãy núi.
Ví dụ: theo quy trình này, HS có thể mô tả được các đặc điểm của dải núi
Hoàng Liên Sơn một cách đầy đủ như sau: “Dãy núi Hoàng Liên Sơn nằm ở
phía Tây Bắc của Tổ quốc, kéo dài từ biên giới phía tây bắc theo hướng tây bắc
– đông nam, với chiều dài trung bình trên 200 km ngoài thực địa, độ cao trung
bình là 1500 - 2500m, cao nhất là đỉnh Phanxipăng với độ cao 3143m.
+ Một cách đọc BĐ tổng hợp khá hấp dẫn đối với HS là “du lịch trên BĐ”.
HS phải dựa trên những hiểu biết về BĐ để làm một cuộc “du lịch tưởng
tượng trên BĐ”, mô tả các miền đất đai, các thành phố, làng mạc sẽ đi qua theo
những tuyến vạch sẵn trên BĐ. Để thực hiện được những bài tập này, GV cần
hướng dẫn các em bằng cách đặt các câu hỏi gợi mở, dẫn dắt các em dựa vào đó
để trả lời, theo dàn ý nhất định.
Ví dụ: Em hãy tưởng tượng mình đã từng được đi du lịch ở môi trường
địa lí đới ôn hòa. Sau chuyến hành trình đó em hãy giới thiệu cho các bạn trong
lớp biết về khí hậu và sinh vật của môi trường địa lí mà em đã đi qua.
GV: hướng dẫn HS dựa vào bảng thông tin trong phần sự phân bố sinh vật
và đất theo vĩ độ; hình 19.1 – các kiểu thảm thực vật chính trên thế giới và các
hình ảnh trong SGK trang 71, 72 địa lí lớp 10.
+ Lập bảng nêu đặc trưng của các đối tượng được nghiên cứu trên cơ sở
đọc bản đồ. Biện pháp này tích cực hơn đòi hỏi HS phải tham gia nhiệt tình,
phát huy tính độc lập sáng tạo trong suy nghĩ và hành động. Đồng thời thông

nhất sẽ thắng.
 Trò chơi ô chữ: Để tránh nhàm chán khi học tập Địa lí, GV cũng có thể tổ
chức trò chơi ô chữ để tạo hứng thú cho HS khi học. Trò chơi này sẽ huy động
được tất cả các em trong lớp cùng tham gia, không khí học tập sẽ sôi nổi.
 Phương pháp/ kĩ thuật động não
Giáo viên: Vũ Thị Cúc – Trường THPT Trần Quang Khải 20
Sáng kiến kinh nghiệm Năm học 2013-1014
Khái niệm: “Là loại PP dùng để giải quyết nhiều loại vấn đề khác nhau,
giúp người học trong một thời gian ngắn nảy sinh được nhiều ý tưởng, nhiều giả
định về một vấn đề nào đó” (6).
- Cách sử dụng.
+ Bước 1: GV lựa chọn và nêu vấn đề cần tìm hiểu cho HS.
+ Bước 2: Khích lệ HS phát biểu và đóng góp ý kiến.
+ Bước 3: Liệt kê tất cả mọi ý kiến của HS viết lên bảng hoặc giấy
to, không loại trừ một ý kiến nào, trừ trường hợp trùng lặp.
+ Bước 4: Làm sáng tỏ những ý kiến chưa rõ ràng và thảo luận sâu từng
ý.
+ Bước 5: Tổng hợp ý kiến từ mọi người xem có thắc mắc, bổ
sung gì không.
Ví dụ: khi dạy bài 22 “Dân số và sự gia tăng dân số”, GV nêu vấn đề: Hậu quả
của sự gia tăng dân số quá nhanh và sự phát triển dân số không hợp lí của các
nước đang phát triển đối với sự phát triển kinh tế - xã hội – môi trường là gì?
Các ý kiến đưa ra có thể là:
1. Hạn chế tốc độ tăng trưởng kinh tế.
2. Tiêu dùng nhiều lên nhưng tích lũy giảm xuống.
3. Sức ép lớn lên các vấn đề việc làm, y tế, giáo dục.
4. Nhiều vấn đề xã hội nảy sinh, đặc biệt là các tệ nạn xã hội.
6. Khó khăn cho nâng cao chất lượng cuộc sống.
7. Cạn kiệt tài nguyên, ô nhiễm môi trường….


khóa vạn năng để khai phá tiềm năng của bộ não”. Theo Tony Buzan thì “một
hình ảnh có giá trị hơn cả ngàn từ” và “màu sắc cũng có tác dụng kích thích
não như hình ảnh. Màu sắc mang đến cho SĐTD những rung động cộng hưởng,
mang lại sức sống và năng lượng vô tận cho tư duy sáng tạo” (7)
Giáo viên: Vũ Thị Cúc – Trường THPT Trần Quang Khải 22
(7): Câu nói của Tony Buzan trích dấn từ trang 13,(2010), Một số phương pháp và kĩ thuật dạy hoc của dự án Việt – Bỉ
Sáng kiến kinh nghiệm Năm học 2013-1014
Ưu điểm của cách ghi chép bằng SĐTD:
+ Logic, mạch lạc.
+ Trực quan, dễ nhìn, dễ hiểu, dễ nhớ do nó được thể hiện bởi màu
sắc.
+ Nhìn thấy “bức tranh” tổng thể mà lại chi tiết.
+ Dễ dạy, dễ học, dễ nhớ.
+ Kích thích hứng thú học tập của HS.
+ Kích thích sáng tạo của HS.
+ Giúp mở rộng ý tưởng, đào sâu kiến thức.
+ Giúp hệ thống kiến thức.
+ Giúp ôn tập kiến thức.
+ Giúp ghi nhớ nhanh, nhớ sâu, nhớ lâu kiến thức…
SĐTD có rất nhiều ưu điểm cho việc học, tự học. Tuy nhiên, chỉ khi nào
các em tự mình thiết lập SĐTD và sử dụng nó trong học tập thì mới phát huy
hiệu quả của nó. Đối với chức năng là một người thầy, GV cần rèn luyện cho
các em kỹ năng này ngay ở trên lớp, cho các em dần làm quen với kĩ thuật
Giáo viên: Vũ Thị Cúc – Trường THPT Trần Quang Khải 23
Sáng kiến kinh nghiệm Năm học 2013-1014
SĐTD, kỹ thuật này sẽ rất tốt cho HS khi tóm tắt bài, chương, quyển sách, ghi
chép, ghi nhớ, tự học ở nhà…
- Kĩ thuật thiết kế SĐTD.
+ Làm quen với SĐTD.
GV có thể cho HS làm quen, đọc hiểu SĐTD bằng cách giới thiệu cho HS

Các nhánh cấp 2, cấp 3,…chính là các nhanh con của nhánh con trước đó
(hay nói rõ hơn nhánh con cấp 2, 3,… là các ý triển khai của nhánh trước đó).
Ví dụ: nhánh cấp 2, 3,…của nhánh cấp 1 – Phân bố khí áp .
Bước 4: Hoàn thiện SĐTD - Ở bước này hãy để cho trí tưởng tưởng của
HS được bay bổng. Các em có thể thêm nhiều hình ảnh nhằm giúp các ý quan
trọng thêm nổi bật, cũng như giúp lưu chúng vào đúng trí nhớ tốt nhất.
Khi các em đã vẽ thành thạo SĐTD trên giấy, bìa…và nếu gia đình hay ở
lớp học có máy tính, các em có thể cài và sử dụng phần mềm SĐTD để thiết lập
SĐTD. Các em có thể vào mạng Internet để tìm hiểu hoặc lấy thêm hình vẽ,
hình ảnh liên tưởng vào SĐTD. GV có thể hướng dẫn các em cách cài và sử
dụng phần mềm SĐTD thông qua các video có sẵn có ở trên mạng.
Các em nên dùng một cái kẹp, cặp để giữ lại các SĐTD mà mình thiết lập
để khi học đến phần sau hoặc trước các kì thi…, các em có thể xem lại rất nhanh
các kiến thức có thể sau này mình quên hoặc nhớ chưa chính xác.
+ Một số lưu ý khi vẽ SĐTD:
 Bắt đầu từ trung tâm với hình ảnh hoặc cụm từ tên chủ để. Tên chể đề
có thể là tên bài học, tên chương,…Dùng hình ảnh, hình vẽ ở trung
tâm sẽ giúp HS tập trung được vào chủ đề và làm cho HS hưng phấn
hơn.
 Dùng màu sắc, vì màu sắc cũng có tác dụng kích thích não như hình
ảnh.
Giáo viên: Vũ Thị Cúc – Trường THPT Trần Quang Khải 25