ĐẶT VẤN ĐỀ
Tai biến mạch máu não là nguyên nhân hàng đầu gây tàn phế cho người
bệnh và đứng hàng thứ 3 trong các bệnh gây tử vong, sau ung thư và bệnh tim
mạch, đứng hàng thứ nhất trong các bệnh lý thần kinh [13], [15], [90]. Theo
Tổ chức Y tế Thế giới, ước tính có tới 2.100.000 người bị tử vong vì tai biến
mạch máu não tại Châu Á, trong đó 1.300.000 người ở Trung Quốc, 448.000
người ở Ấn độ và 390.000 người ở các nước khác [27]. Hiện nay, ở nước ta
cũng như ở các nước đang phát triển thì tai biến mạch máu não đang có chiều
hướng gia tăng. Theo số liệu của bộ môn Thần kinh Trường Đại học Y Hà
Nội, tỷ lệ mới mắc tai biến mạch máu não (TBMMN) của Miền Bắc và Miền
Trung là 152/100.000 dân, tỷ lệ tử vong là 21,55%. Theo báo cáo của Bộ môn
Thần Kinh Trường Đại học Y Dược Thành Phố Hồ Chí Minh, ở Miền Nam tỷ
lệ mới mắc TBMMN là 161/100.000 dân, tỷ lệ tử vong là 28% [48].
Thất vận ngôn là tình trạng rối loạn ngôn ngữ do tổn thương bán cầu
não, hay gặp trong tai biến nhồi máu não. Đó là bệnh lý của “các quá trình
ngôn ngữ trung tâm”, gồm các thứ ngôn ngữ như: hiểu lời nói, hiểu chữ viết,
diễn đạt bằng lời nói và chữ viết; trong đó 85% các trường hợp thất vận ngôn
là do tổn thương bán cầu não trái [86]. Biện pháp điều trị thất vận ngôn sau tai
biến nhồi máu não hiệu quả nhất đến nay vẫn còn nhiều bàn cãi, song các nhà
nghiên cứu cho rằng việc đánh giá sớm để tiến hành trị liệu ngôn ngữ kịp thời
trong vòng 2-3 tháng sau tai biến là điều kiện rất quan trọng để đem lại cơ hội
phục hồi tối đa cho người bệnh thất vận ngôn [87].
Hậu quả của tai biến mạch máu não gây liệt nửa người, liệt các dây
thần kinh sọ não, rối loạn cảm giác, rối loạn ngôn ngữ, rối loạn cơ tròn…Đa
số các đề tài nghiên cứu đều quan tâm đến phục hồi chức năng vận động mà ít
quan tâm đến phục hồi chức năng ngôn ngữ cho bệnh nhân. Ngôn ngữ là chức
1
năng rất quan trọng của bộ não con người, là phương tiện và công cụ giao tiếp
xã hội quan trọng. Thất vận ngôn dù nặng hay nhẹ đều ảnh hưởng đến chất
lượng cuộc sống của người bệnh, họ ngại giao tiếp với mọi người xung quanh
dần dần bó hẹp cuộc sống ngay cả với những người thân. Thất vận ngôn càng
- Tai biến nhồi máu não cục bộ hồi phục: Tai biến phục hồi trên 24 giờ,
không để lại di chứng hoặc di chứng không đáng kể.
- Tai biến nhồi máu não cục bộ hình thành: Thời gian hồi phục kéo dài,
để lại nhiều di chứng nặng nề như liệt nửa người, thất vận ngôn.vv…
1.1.2.2. Chảy máu não: là máu thoát khỏi mạch máu và chảy vào nhu mô não.
Chảy máu não có thể xảy ra ở các vị trí khác nhau như: bao trong, nhân xám,
thùy não, thân não, tiểu não.
1.1.3 Nguyên nhân
Có nhiều nguyên nhân và các yếu tố nguy cơ gây ra TBMMN đó là:
- Tăng huyết áp, xơ vữa động mạch.
- Huyết khối mạch, co thắt và nghẽn mạch.
3
- Bệnh tim, bệnh đái tháo đường.
- Dị dạng động mạch não: túi phình động mạch, dị dạng thông động tĩnh mạch.
1.1.4 Đặc điểm chức năng bệnh nhân sau TBMMN
- Mức độ liệt không phụ thuộc hoàn toàn vào tình trạng ban đầu mà phụ
thuộc:
+ Vùng não bị tổn thương
+ mức độ tổn thương và chức năng vùng bị tổn thương: ổ tổn thương
càng to, mức độ chèn càng nhiều thì khả năng phục hồi càng lâu.
- Chức năng vận động: phần ngọn chi liệt nặng hơn gốc chi, tay thường
nặng hơn chân. Nhóm cơ duỗi và dạng thường nặng hơn nhóm cơ gaáp và
khép, tạo cơ thể thành một tư thế đặc biệt.
- Tính chất liệt: Lúc đầu liệt mềm, thời gian có thể ngắn hoặc dài, định
khu chưa rõ ràng, sau chuyển thành liệt cứng và định khu ngày càng rõ.
- Liệt mặt xuất hiện sớm nhưng chóng phục hồi.
- Rối loạn vận ngôn xuất hiện sớm nhưng phục hồi chậm.
- Rối loạn tinh thần thể hưng phấn hoặc bi quan ảnh hưởng tới đời sống
vầ hòa nhaạp xã hội.
- Có thể có rối loạn cơ tròn: xuất hiện sớm nhưng khả năng phục hồi ít.
Các năm gần đây, tình hình mắc TBMMN ở nước ta có chiều hướng
gia tăng đáng kể đã cướp đi sinh mạng của nhiều người hoặc để lại di chứng
nặng nề gây thiệt hại to lớn cho gia đình và xã hội [18],[19].
Theo thống kê của Nguyễn Văn Đăng tại Khoa Thần kinh Bệnh viện
Bạch Mai từ năm 1991 đến năm1993 có 631 trường hợp TBMMN, tăng gấp
2,5 lần so với thời kỳ từ năm 1986 đến năm 1989 [19].
5
Lê Văn Thành (2003), tỷ lệ hiện mắc trung bình hàng năm là
416/100.000 người dân, tỷ lệ mới mắc là 152/100.000 người dân, tỷ lệ tử
vong ở Việt nam là từ 20-25/100.000 người dân, điều tra ở Thành phố Hồ Chí
Minh tỷ lệ hiện mắc là 6060/ 1 triệu dân, tăng hơn năm 1993 với tỷ lệ
4160/1triệudân [45], [47], [48].
Những thống kê về tình trạng rối loạn ngôn ngữ sau TBMMN tại Việt
nam còn ít và chỉ tập trung ở một số trung tâm lớn. Tuy nhiên, các nghiên cứu
của Nguyễn Văn Đăng ở Hà nội và Lê Văn Thành ở thành phố Hồ Chí Minh
cũng cho thấy tỷ lệ gần giống y văn thế giới [19]
Theo Nguyễn Tài Thu và Vũ Thường Sơn có 82 trường hợp rối loạn
ngôn ngữ trên 120 bệnh nhân TBMMN điều trị tại viện Châm cứu Trung
ương năm 1994 [54].
Hoàng Diệp (2005) tiến hành trắc nghiệm ngôn ngữ trên 120 bệnh nhân
TBMMN và tìm ra được 35 Bn có thất ngôn chiếm tỷ lệ 29,2% [16].
Nguyễn Thanh Hồng và Nguyễn Thi Hùng (2007) nghiên cứu mất ngôn
ngữ ở bệnh nhân nhồi máu não trên lều cho thấy tỷ lệ mất ngôn ngữ là 36,7%. Có
6 loại mất ngôn ngữ được ghi nhận: Broca 41%, Wernick 8,2%, toàn bộ 3,8%,
dẫn truyền 9,8%, cảm giác xuyên vỏ 4,9%, vận động xuyên vỏ 3,3% [29]
1.3. Giải phẫu sinh lý các cấu trúc Bán cầu đại não (BCĐN) có liên quan
đến chức năng ngôn ngữ [16]
1.3.1. Khái niệm bán cầu ưu thế và chức năng hai bán cầu não
Có ba vùng liên quan chặt chẽ nhất với hoạt động trí tuệ là vùng nhận
thức tổng hợp Wernicke, vùng lời nói Broca và vùng nhận thức chữ viết ở hồi
- Vùng cấp 1: liên hệ với receptor cảm giác giác quan đặc hiệu.
- Vùng cấp 2: nằm sát cạnh vùng sơ cấp, có chức năng rút ra ý nghĩa của
tín hiệu cảm giác.
7
Ví dụ: Vùng cấp 1 tiếp nhận thông tin thị giác về một hình tròn, màu
vàng, vỏ sần sùi; vùng cấp 2 nhận định đó là quả cam. Như vậy quá trình diễn
biến từ các thông tin nhìn riêng lẻ, tập hợp lại rút ra nhận định là quả cam là
quá trình nâng cấp nhận thức, tức là rút ra ý nghĩa của các tín hiệu nhìn.
Với vùng vận động:
- Vùng cấp 1: có nơron gây co từng sợi cơ, bắp cơ.
- Vùng cấp 2: tức vùng tiền vận động và vùng bổ sung vận động thì phối
hợp nhau và sắp xếp cường độ từng cơ: cơ nào co yếu, cơ nào co mạnh; trình
tự co duỗi cơ nào trước, cơ nào sau sao cho thực hiện đúng cử động đặc hiệu.
* Tiếp tục nâng cấp từ vùng thứ cấp (cấp 2) lên vùng liên hợp (cấp 3)
Những vùng rộng trên vỏ não là các vùng liên hợp; gọi là vùng liên hợp
vì mỗi vùng tập hợp và phân tích tín hiệu từ rất nhiều vùng của vỏ não và cả
từ các cấu trúc thần kinh dưới vỏ não đưa đến. Về vị trí không gian, một vùng
liên hợp thường nằm ở nơi giao tiếp giữa hai hoặc nhiều vùng cấp 2.
Có nhiều vùng liên hợp tuỳ theo quan điểm phân chia của từng tác giả.
Sau đây là một số vùng liên hợp và các phân vùng quan trọng:
- Vùng liên hợp đỉnh – chẩm – thái dương: Vùng này rất rộng nằm trong
khoảng giữa vùng vỏ não cảm giác thân thể, vùng vỏ não nhìn và vùng vỏ não
nghe (chữ A). Vùng này có mức độ nhận thức cao vì nhận các loại tín hiệu
quan trọng từ ba vùng cảm giác xung quanh, được chia thành các phân vùng
chức năng nhỏ hơn từ trên xuống dưới là: vùng toạ độ thân thể, vùng
Wernicke, vùng xử lý chữ viết, vùng tên gọi các vật.
- Vùng nhận thức tổng hợp Wernicke: Đây là vùng rất quan trọng, là
vùng nhận cảm giác cuối cùng. Tại đây các loại cảm giác đặc hiệu sau nhiều
lần nâng cấp đã trở thành nhận thức tổng hợp, tức là nhận biết toàn diện về
một vật thể (hình). Vùng Wernicke là nơi hợp lưu ít nhất ba dòng thông tin
chức năng lập trình và thực hiện các cử động nói.
Vùng Wernicke (vùng 42) nằm ở phần sau của hồi thái dương trên có
vai trò quan trọng trong hiểu những âm thanh nghe thấy. Nó liên hệ với hồi
trên viền và hồi góc, đóng vai trò quan trọng trong giải mã ngôn ngữ. Ngoài
ra còn một số vùng khác của thuỳ thái dương có liên quan với việc đọc [5].
Một số cấu trúc quan trọng khác có vai trò nối và liên hệ các vùng chức
năng ngôn ngữ. Đặc biệt quan trọng là dải hình cung nối vùng Broca với vùng
Wernicke. Tổn thương dải hình cung sẽ làm BN khó khăn khi nhắc lại những
điều vừa nghe thấy do thông tin khó luân chuyển giữa vùng Broca và
Wernicke. Phức hợp vùng Broca – dải hình cung – vùng Wernicke đặc biệt
quan trọng đối với chức năng ngôn ngữ và lời nói. Chính sự tổn thương phức
hợp này dẫn tới tình trạng thất ngôn [83].
* Vùng Wernicke và khía cạnh cảm giác của giao tiếp:
Khi huỷ hoại vùng liên hợp nghe hoặc vùng liên hợp nhìn của vỏ não sẽ
dẫn đến mất khả năng hiểu lời nói hoặc khả năng hiểu chữ viết, được gọi là
thất ngôn (mất ngôn ngữ - Aphasia).
Mất ngôn ngữ Wernicke là rối loạn thường do tổn thương hoặc huỷ
hoại vùng Wernicke bên bán cầu ưu thế. Trường hợp này vẫn nghe được lời
nói và nhắc lại được, hoặc đọc nhìn thấy chữ chép lại được, nhưng không
nhận biết ra là các lời nói đó, chữ đó hàm ý gì.
Mất ngôn ngữ toàn bộ thường do tổn thương vùng Wernicke và tổn
thương rộng ra cả phía sau tới hồi góc, xuống cả phần thấp của thuỳ thái
dương và lên cả phía trên tới bờ trên của rãnh Sylvius. Trường hợp này
thường sa sút trí tuệ gần như hoàn toàn [60]. Điều này góp phần chứng tỏ tư
10
duy không tách rời môi trường sống. Hoạt động trí tuệ là hệ quả của sự liên
tục tiếp nhận mọi thông tin từ môi trường ngoài, kế tục xử lý thông tin, nâng
mức nhận thức tới mức đỉnh cao để có hoạt động trí tuệ nhằm đạt được hành
vi thông minh [40].
* Vùng Broca và khía cạnh vận động của giao tiếp:
- Hai: nhận thức sơ bộ ý nghĩa của chữ, quá trình xử lý thông tin này
xảy ra tại hồi góc.
- Ba: nhận thức đầy đủ ý nghĩa nhận thức của chữ tại vùng Wernicke.
- Bốn: từ đây thông tin chuyển sang vùng Broca và các bước tiếp theo
giống như phần A [17],[47],[84].
1.4. Khái niệm chung về ngôn ngữ và lời nói
1.4.1. Định nghĩa ngôn ngữ
Con người có khả năng truyền đạt kinh nghiệm cá nhân cho người khác
và sử dụng kinh nghiệm của người khác vào hoạt động của mình làm cho
mình có khả năng nhận thức và nắm vững được bản chất của tự nhiên, xã hội
và bản thân chính là nhờ ngôn ngữ - một sản phẩm của quá trình tư duy nhờ
vào hoạt động của não [71]. Một cách chung nhất, ngôn ngữ là một hệ thống
ký hiệu từ ngữ được mã hóa một cách võ đoán, được một cộng đồng người
chấp nhận và sử dụng dùng làm phương tiện giao tiếp và công cụ của tư duy,
nhằm thực hiện hoạt động của con người trong đời sống hàng ngày. Ký hiệu
từ ngữ là một hiện tượng tồn tại khách quan trong đời sống tinh thần của con
người, là một hiện tượng của nền văn hoá tinh thần của loài người, là một
phương tiện công cụ xã hội đặc biệt. Ký hiệu từ ngữ tác động làm thay đổi
hoạt động tinh thần, trí tuệ và các hoạt động tâm lý cao cấp khác của con
người như tri giác, trí nhớ, tư duy, tưởng tượng [5].
12
1.4.2. Các hình thái của ngôn ngữ
Ngôn ngữ là sản phẩm của quá trình tư duy nhờ vào hoạt động của não.
Nhưng hình thức thể hiện của ngôn ngữ ra bên ngoài là lời nói. Người ta giao
tiếp bằng các hình thức khác nhau của ngôn ngữ: có lời và không lời [22].
Ngôn ngữ có lời gồm lời nói và chữ viết. Ngôn ngữ không lời gồm ngôn ngữ
cơ thể (ánh mắt, nét mặt, tư thế, giọng nói), dấu và hình vẽ.
Người bình thường có xu hướng giao tiếp bằng lời nói; đó là hình thức
chuyển tải thông điệp nhanh chóng, chính xác và hiệu quả mà bất kỳ nội dung
thông điệp nào cũng có thể diễn đạt được. Tuy vậy, với những đối tượng có
nghiên cứu hai mặt: các từ được tạo nên như thế nào và trật tự sắp xếp của các
từ để tạo thành câu.
* Ngữ nghĩa học:
Nghiên cứu ý nghĩa của từ, phát ngôn và của câu mà nó chuyển tải. Ví
dụ: với nghiên cứu sự thụ đắc ngôn ngữ của trẻ, Gleason 1989, Owens 1992
đã nhấn mạnh ý nghĩa của từ nằm trong các dạng khác nhau của từ. Trẻ nói
“dép của con” có nghĩa là trẻ hiểu được khái niệm về sở hữu; “mẹ gặt lúa”
cho thấy trẻ học được khái niệm về một nhân vật.
* Dụng học:
Nghiên cứu khả năng sử dụng ngôn ngữ trong các ngữ cảnh xã hội. Ví
dụ: biết hỏi, biết yêu cầu, phản đối, đe doạ, ám chỉ hoặc để điều khiển.
1.4.4. Lời nói là kết quả của quá trình sử dụng ngôn ngữ
Lời nói không chỉ là phần âm thanh nghe được; phần âm thanh này là
kết quả của một quá trình hoạt động có sử dụng ngôn ngữ để thực hiện một
14
mục đích nào đó của con người. Các tín hiệu ngôn ngữ được thể hiện bằng lời
nói nhờ hoạt động của cơ quan phát âm (hình 1.9) [41]. Quá trình hình thành
lời nói theo quan niệm khí động học của Vanden Berg gồm các yếu tố sau:
Luồng hơi ra từ phổi, sinh âm ở thanh quản, cấu âm ở khoang miệng và sự
tham gia của các khoang cộng hưởng. Bộ máy phát âm là một hệ thống chức
năng thống nhất, hoạt động dưới sự kiểm soát của vỏ não thông qua các dây
thần kinh sọ não và các dây thần kinh vận động ngoại biên [84].
1.5. Khái niệm thất vận ngôn và phân loại
1.5.1. Định nghĩa thất ngôn
Trên lâm sàng, nhằm giúp thầy thuốc nắm vững tình trạng BN, Darley đã
đưa ra một cách định nghĩa thiết thực giúp chúng ta hiểu rõ thất ngôn [77]. Đó
là tình trạng do tổn thương não gây ra những khiếm khuyết về khả năng diễn
giải và hình thành các ký hiệu ngôn ngữ, sự giảm hoặc mất nhiều kiểu trong
việc giải mã một cách đầy đủ theo quy ước các thành phần của ngôn ngữ
(hình vị hoặc các đơn vị cú pháp lớn hơn); mà không có liên quan đến các
thường gặp nhất do TBNMN [84]. Khái niệm này bao gồm một hoặc nhiều
các rối loạn chức năng về hiểu lời nói, hiểu chữ viết, thể hiện bằng lời nói và
bằng chữ viết. Có thể tất cả các lĩnh vực ngôn ngữ đều bị tổn thương: âm vị
học, hình thái học, ngữ nghĩa và dụng học. Thông thường, tổn thương các
hình thức và lĩnh vực ngôn ngữ đều có liên quan đến khu vực tổn thương của
não [2],[82],[84].
16
Ngôn ngữ
Vận động
lời nói
Trí tuệ Định hướng
Nghe Đọc Nói Viết Lập
trình
Vận
cơ
Có
lời
Không
lời
Không
thích
hợp
Nói
chuyện
phiếm
Không
khiếm
khuyết
* * * *
Chưa xác
Quên từ Vùng đỉnh dưới/thái
dương dưới
Tìm từ khó khăn trong khi nói lưu loát
và nghe hiểu tương đối bình thường
17
Liờn v giỏc
quan
nh/Vựng
Wernicke nguyờn
vn
Nghe hiu b khim khuyt nng,
c b lp li quỏ nhiu. Núi lu
loỏt nhng b nhu v sỏng to t.
nh danh b khim khuyt nng
Liờn v vn
ng
Thu trỏn trờn, vựng
Broca nguyờn vn
Núi t nhiờn, vit khú khn. Nhc
li, nghe hiu bỡnh thng
Ton b Vựng rng, t thu
trỏn ti thỏI dng
Gi tờn, nhc li, nghe hiu b
khim khuyt nng. Núi kộm lu
loỏt thm chớ ch vi bờt ng hoc
vi t
Bờn cnh ú, da trờn kt qu ca trc nghim ngụn ng, theo s
chn oỏn tht ngụn ca K.M. Yorkston v D.R. Beukelman 1979 ta cú th
xỏc nh tng th tht ngụn ca ngi bnh.
Hỡnh 1.3.Cỏc th tht ngụn
giác quan
Dẫn
truyền
Mất
gọi tên
rồi lại bắt đầu, không thay đổi âm sắc và ngữ điệu như bình thường. Sự lưu
loát là một trong các tiêu chí để phân biệt thất ngôn do tổn thương phía trước
hoặc sau của bán cầu não.
1.5.4. Bộ máy phát âm
Bộ máy gồm các cơ quan trực tiếp hoặc gián tiếp tạo ra âm thanh của
tiếng nói con người. Xét về chức năng tham gia cấu âm, bộ máy phát âm có
thể được chia thành hai bộ phận: bộ phận thứ nhất gồm những cơ quan không
trực tiếp tạo ra âm thanh mà chỉ cung cấp “ hơi” hay “năng lượng” như phổi,
thùy và khí quản (cơ quan hô hấp); bộ phận thứ hai là nhưng cơ quan phát âm,
đúng như tên gọi của nó, được cấu tạo từ 4 khoang có liên quan với nhau như
một hình ống: thanh quản, yết hầu (họng), miệng và mũi. Trong thanh quản,
dây thanh (thanh đới) là bộ phận quan trọng nhất mà sự dao động của nó tạo
ra tiếng thanh đầu tiên và được tăng cường qua các khoang cộng hưởng ở phía
trên theo những phương thức và vị trí nhất định để hình thành nên âm thanh
của ngôn ngữ. Ở miệng, lưỡi là bộ phận linh hoạt nhất để tạo ra những âm
khác nhau của tiếng nói.
Khi bị TBMMN, diễn đạt bằng lời nói có thể khó khăn hoặc mất hoàn
toàn. Những khiếm khuyết này có thể do mất tín hiệu ngôn ngữ do tổn thương
vùng chức năng tương ứng ở não (thất ngôn hay mất ngôn ngữ - Aphasia). Nó
cũng có thể do rối loạn chức năng cơ quan phát âm như: Liệt hầu họng do tổn
thương các dây thần kinh sọ não (dây IX, XI, XII), liệt dây thanh, tăng trương
lực cơ…(bệnh loạn vận ngôn – Dysathrya) [1]
Phạm vi giới hạn của luận văn này là những bệnh nhân bị:
- Thất vận ngôn bao gồm: Broca, liên vỏ vận động, quên từ, nét đặc
trưng là khả năng hiểu lời nói tốt, nhưng khả năng diễn đạt bằng lời nói khó,
nặng nhẹ mà biểu hiện chứng hậu ở kinh lạc, tạng phủ trong giai đoạn này
[6], [7], [8],[66].
1.6.1.2. Do nội nhân
+ Do hỏa thịnh: theo Nội kinh, các chứng phát nhiệt, hoa mắt, đầu óc mờ tối,
tay chân co rút đều do hỏa mà ra. Lưu Hà Gian nói: “Tâm hỏa thịnh, thận thủy hư,
thủy không chế nổi hỏa, tức là âm hư dương thực, nhiệt khí uất lên, tâm thần bị
mờ quáng, gân xương yếu liệt rồi ngã lăn ra bất tỉnh” [9], [21], [32],[64].
+ Do đàm nhiệt: theo Chu Đan Khê do ăn quá nhiều chất bổ béo ít vận
động, tỳ không kiện vận được thấp, thấp tụ sinh đàm; do thấp mà sinh ra đàm,
đàm sinh ra nhiệt mà nhiệt sinh ra phong [10],[65].
+ Do can thận âm hư: theo Diệp Thiên Sĩ, “Trúng phong dương khí
trong thân thể biến động hoặc do phần âm của can kém, huyết khô phát nóng
thì phong khí đưa lên dừng lại ở những khiếu bị tắc nghẽn nên bệnh nhân ngã
ra bất tỉnh” [10],[64].
+ Do khí hư: người lớn tuổi thể chất yếu kém, khí đã suy hoặc vì lo nghĩ
nhiều, lao lực quá sức làm hư tổn chân khí nên dễ bị chứng trúng phong [28], [33]
1.6.2. Phân loại theo YHCT: theo YHCT trúng phong chia làm hai thể
+ Trúng phong kinh lạc: mức độ nhẹ, liệt nửa người không có hôn mê.
Bỗng nhiên da thịt tê dại, đi lại nặng nhọc khó khăn, mắt miệng méo, nói
ngọng, tê liệt nửa người, rêu lưỡi trắng, mạch huyền tế hay phù sác.
+ Trúng phong tạng phủ: bệnh đột ngột, người bệnh bỗng lăn ra mê
man bất tỉnh, nói ú ớ hoặc không nói được, thở khò khè, miệng méo mắt lệch,
tê liệt nửa người, nếu nặng có thể tử vong. Trong trúng phong tạng phủ có
chứng bế và chứng thoát.
- Chứng bế: bất tỉnh, răng cắn chặt, miệng mím chặt, hai bàn tay nắm
chặt, da mặt đỏ, chân tay ấm, mạch huyền hữu lực.
21
- Chứng thoát: hôn mê bất tỉnh, mắt nhắm, miệng há, chân tay lạnh, ra
mồ hôi nhiều, đại tiểu tiện mất tự chủ, người mềm lưỡi rụt, mạch trầm huyền
vô lực [57], [63].
khí yếu thì tiếng nói thều thào yếu ớt. Thận tàng tinh, kinh của túc thiếu âm
thận ở gốc lưỡi. Thận sinh tủy – sinh não và thận còn sinh huyết hỗ trợ tâm dư
thiệt, thận khí tốt thì não tủy phát triển đầy đủ, lời nói rõ ràng minh mẫn. Nếu
thận tinh suy nhược, tân dịch không thể đi lên được, hoặc đờm huyết kết với
nhau, che mất tâm khiếu, thiệt khiếu không còn tác dụng hoặc huyết ứ ở não,
thần không chủ trì được, thì đều có thể dẫn đến thất vận ngôn, nhẹ thì nói
không lưu loát, nặng thì mất ngôn ngữ, không nói được.
Tâm khai khiếu tại thiệt, nên khi tâm khí bị rối loạn, lưỡi của người
bệnh bị rụt lại không đẩy ra được hoặc lưỡi kém linh hoạt gây nên chứng thất
vận ngôn, như vậy khi điều trị cần sử dụng những cả những huyệt xung quanh
lưỡi giúp cho lưỡi đẩy ra được và linh hoạt. Tâm bào là khung thành bảo vệ
cho Tâm, nên khi tâm bị bệnh thì trước đó Tâm bào cũng đã bị bệnh. Nhâm
mạch nhiệm lục âm kinh, muốn làm cho khí huyết đầy đủ ở các tạng Tâm –
Tỳ - Phế - Thận thì cần phải tác động vào nhâm mạch.
Do vậy khi điều trị, ngoài các kinh mạch có tác dụng điều trị căn
nguyên phục hồi chức năng, cần chọn thủ Thiếu âm Tâm kinh, thủ Quyết âm
Tâm bào kinh, Túc Thiếu âm Thận và nhâm mạch, để giúp cho việc điều
chỉnh khí huyết được đầy đủ, tinh thần mới minh mẫn, nói năng rõ ràng.
1.6.4. Điều trị thất vận ngôn theo YHCT
23
Trên nguyên lý cân bằng âm dương, YHCT có nhiều phương pháp điều
trị di chứng TBMMN: Phương pháp không dùng thuốc như châm cứu, xoa
bóp bấm huyệt, khí công dưỡng sinh…; phương pháp dùng thuốc là sử dụng
các bài thuốc cổ phương, nghiệm phương… hoặc kết hợp cả hai phương pháp.
Một trong những thế mạnh của YHCT là điện châm.
1.6.4.1. Huyệt:
Huyệt là nơi dinh khí và vệ khí vận hành qua lại vào ra nơi tạng phủ kinh lạc,
nó phân bố khắp phía ngoài cơ thể, góp phần giữ gìn cho các hoạt động sinh
lý của cơ thể luôn ở trong trạng thái bình thường.
Huyệt không những có quan hệ chặt chẽ với các hoạt động sinh lý và các biểu
dụng kích thích lên huyệt vị, huyệt đạo, và tác dụng của xung điện lên cơ thể.
Châm cứu là kích thích gây ra một cung phản xạ mới, có tác dụng ức
chế và phá vỡ cung phản xạ bệnh lý, có thể xuất hiện ngay tức thì sau khi
châm và tác động vào huyệt nhưng nhiều khi cũng phải để lưu kim và điều trị
nhắc lại nhiều lần, nhiều liệu trình mới thu được kết quả[58]
1.6.4.2.Cơ chế tác dụng của châm cứu.
* Phản ứng tại chỗ:
- Châm cứu là kích thích tạo ra một cung phản xạ mới có tác dụng ức
chế và phá vỡ cung phản xạ bệnh lý như làm giảm cơn đau, giảm sự co cơ…
- Những phản xạ đột trục của hệ thần kinh thực vật làm ảnh hưởng tới
sự vận mạch, thay đỏi nhiệt độ, sự tập trung bạch cầu làm thay đổi tính chất
của tổn thương, giảm xung huyết, giảm đau…
Phản ứng tại chỗ của châm cứu là cơ sở của phương pháp điều trị tại
chỗ hay xung quanh nơi có tổn thương, để sử dụng các a thị huyệt (thống
điểm, thiên ứng huyệt).
* Phản ứng tiết đoạn:
25
Copyright: Tài liệu đại học ©