


i



LỜI CAM ĐOAN



Tôi xin cam đoan:
Đây là công trình nghiên cứu độc lập của riêng tôi, không sao chép.
Các số liệu và kết quả trong luận án này là hoàn toàn trung thực và có nguồn
gốc rõ ràng.



Nghiêncứusinh




        NguyễnThịHồngMai


GTVT: Giaothôngvậntải
GTVTCC: Giaothôngvậntảicôngcộng
GTVTĐT: Giaothôngvậntảiđôthị
DN: Doanhnghiệp
ĐSĐT: Đườngsắtđôthị
HK: Hànhkhách
KHCN: Khoahọccôngnghệ
PTCC: Phươngtiệncôngcộng
PTCGCN: Phươngtiệncơgiớicánhân
PTCN: Phươngtiệncánhân
PTVT: Phươngtiệnvậntải
PTVTHK: Phươngtiệnvậntảihànhkhách
PTVTHKCC:

Phươngtiệnvậntảihànhkháchcôngcộng
QL: Quảnlý
VTHK: Vậntảihànhkhách
VTHKCC: Vậntảihànhkháchcôngcộng
TNHH: Tráchnhiệmhữuhạn
TP: Thànhphố
TƯ: Trungương
UBND: Ủybannhândân




iii


MỤC LỤC




iv


CHƯƠNG2:PHÂNTÍCHĐÁNHGIÁHIỆNTRẠNGHIỆUQUẢHOẠTĐỘNG
HỆTHỐNGVTHKCCTẠITHỦĐÔHÀNỘI 56
2.1.HIỆNTRẠNGVTHKCCTRONGCÁCĐÔTHỊVIỆTNAM 56
2.1.1HiệntrạngVTHKCCtạicácđôthịđặcbiệt 56
2.1.2HiệntrạngVTHKCCtạicácđôthịloại1 59
2.1.3HiệntrạngVTHKCCởcácđôthịkhác 60
2.1.4ĐánhgiáchungvềhiệntrạngVTHKCCtạicácđôthịViệtNam 61
2.2HIỆNTRẠNGHỆTHỐNGVTHKCCTẠITHỦĐÔHÀNỘI 62
2.2.1HiệntrạngmạnglướituyếnxebuýttạiHàNội 63
2.2.2Hiệntrạngphươngtiệnhoạtđộngtrêncáctuyến 65
2.2.3Hiệntrạngcơsởhạtầngphụcvụhoạtđộngxebuýt. 66
2.2.4HiệntrạngtổchứcquảnlíđiềuhànhVTHKCCtạiHàNội 67
2.2.5Hiệntrạnghệthốngvé 70
2.2.6KếtquảhoạtđộngVTHKCC 71
2.3ĐÁNHGIÁHIỆUQUẢHOẠTĐỘNGCỦAHỆTHỐNGVTHKCCTẠIHÀ
NỘI 72
2.3.1Quanđiểmđánhgiá 72
2.3.2ĐánhgiáhiệuquảhoạtđộnghệthốngVTHKCCbằngxebuýttạiHàNội.74
2.3.3 Những tồn tại của hệ thống tác động tiêu cực tới hiệu quả hoạt động
VTHKCCbằngxebuýt 93
CHƯƠNG3:NÂNGCAOHIỆUQUẢHOẠTĐỘNGCỦAHỆTHỐNGVTHKCC
TRONGĐÔTHỊ 97
3.1ĐỊNHHƯỚNGPHÁTTRIỂNHỆTHỐNGGTVTVÀHỆTHỐNGVTHKCC
TRONGCÁCĐÔTHỊLỚNVIỆTNAM 97

vi


DANH MỤC BẢNG, BIỂU
Bảng1.1:PhânloạiđôthịtạiViệtNam 13
Bảng1.2:Quimôđôthịvàphươngtiệnđilạichính 24
Bảng1.3:CácquanniệmvềhiệuquảVTHKCC 28
Bảng1.4:Mộtsốchỉtiêuphảnánhmứcđộtincậy 40
Bảng1.5:Mộtsốchỉtiêuphảnánhmứcđộthuậntiện 41
Bảng2.1:KếtquảhoạtđộngVTHKCCbằngxebuýtTPHCM(2002-2011) 58
Bảng2.2:KếtquảhoạtđộngVTHKCCbằngxebuýttạicácThànhphốtrựcthuộc
Trungương 61
Bảng2.3:MộtsốchỉtiêumạnglướituyếnxebuýttạiHàNộinăm2012 63
Bảng2.4.MộtsốđoạntuyếncóhệsốtrùnglặptuyếnlớntạiHàNội 64
Bảng2.5:CơcấuphươngtiệnbuýtHàNộitheosứcchứaquacácnăm 65
Bảng2.6.Phântíchmứcđộsửdụngsứcchứaphươngtiệnvàogiờcaođiểm 66
Bảng2.7:Mộtsốchỉtiêukhaithácphươngtiệnbìnhquântrêntoànmạnglưới 67
Bảng2.8:CácloạivésửdụngtrongVTHKCCbằngxebuýttạiHàNội 70
Bảng2.9:KếtquảhoạtđộngcủaxebuýttạiHàNộitrêncáctuyếntrợgiá 73
Bảng2.10:MứcđộđápứngnhucầuđilạicủangườidânHàNội 75
Bảng2.11.MốiquanhệgiữaDoanhthu,Chiphí,Trợgiá 77
Bảng2.12:Diệntíchchiếmdụngđộngcủacácloạiphươngtiện 79
Bảng2.13:Lượngxemáylưuthôngtrênđườnggiảmdosửdụngxebuýt 80
Bảng2.14:Xácđịnhmứctiêuhaonhiênliệucho1chuyếnđi 81
Bảng2.15.Lợiíchdotiếtkiệmnhiênliệu 81
Bảng2.16:Lượngkhíxảchomộtchuyếnđiứngvớitừngphươngtiện 82
Bảng2.17:Lượngkhíxả-Chiphíxửlýkhíxảgiảmbớtkhicóhệthốngbuýt 82
Bảng2.18:HiệuquảhoạtđộngbuýtHàNộimanglạichoxãhội 83
Bảng2.19:Chiphíchochuyếnđisửdụngxemáy 85
Bảng2.20:Tổnghợpchiphíchuyếnđisửdụngôtôcon 86



DANH MỤC HÌNH VẼ, SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ
Hình1.1:Nhucầuđilạitheophươngthứcthựchiện 16
Hình1.2:HệthốngGTVTđôthị 18
Hình1.3:CácyếutốcủahệthốngVTHKCC 20
Hình1.4:Sơđồphânloạihiệuquả 26
Hình1.5:HệthốngchỉtiêuđánhgiálợiíchvàchiphíchođầutưGTĐT 31
Hình1.6:SơđồtổngquátđánhgiáhiệuquảVTHKCCĐôThị 32
Hình1.7:MôphỏnghoạtđộngVTHKCCởgócđộNhànước 33
Hình1.8:MôphỏnghoạtđộngVTHKCCởgócđộdoanhnghiệp 36
Hình1.9:MôphỏnghoạtđộngVTHKCCởgócđộhànhkhách 38
Hình2.1.Phânloạituyếnxebuýt 64
Hình2.2:MôhìnhquảnlýVTHKCCbằngxebuýttạiHàNội 68
Hình2.3:Năngsuấtngàyxevậndoanhbìnhquânquacácnăm 72
Hình2.4:TỷlệđápứngnhucầuđilạicủaVTHKCCHàNội 75
Hình2.5:Biểuđồchiphí-Doanhthu-Trợgiáquacácnăm 76
Hình2.6:Doanhthu,chiphívàtrợgiábìnhquâncho1HKquacácnăm 77
Hình2.7:Năngsuấtchuyếnxe-hệsốlợidụngsứcchứabìnhquân 78
Hình2.8:Đặcđiểmđốitượngsửdụngxebuýt 88
Hình2.9:Cơcấuthờigianchuyếnđicủahànhkhách 88
Hình2.10:MốiquanhệgiữathờigianO-Dvàthờigianđibộ 89
Hình2.11:MốiquanhệgiữathờigianO-Dvàthờigianchờđợi 89
Hình2.12:Cơcấucácloạithờigianchuyếnđicủahànhkhách 90
Hình3.1:MôhìnhcácyếutốnângcaohiệuquảvậnhànhcủaVTHKCC 106
Hình3.2.CácgiảiphápnângcaohiệuquảhoạtđộngVTHKCCbằngxebuýt 107
Hình3.3:ĐiềuchỉnhlộtrìnhtuyếnbuýtvớiĐSĐT/BRT 111
Hình3.4:Quytrìnhxácđịnhvịtrícácđiểmdừngxebuýt. 112
Hình3.5:Vịtríđiểmdừngtạigiaocắt 113
Hình3.6:Xácđịnhvịtríđiểmdừngdọctuyến 114

độđôthịhóatạicácđôthịlớnlêntới3,4%/năm[31].Sựtăngtrưởngkinhtếcùngvới
tốcđộđôthịhóanhanhkéotheosựbùngnổvềnhucầuđilạitrongcácđôthị,nhấtlà
cácđôthịđặcbiệtlớn.Đểđápứngnhucầuđilạicácphươngtiệnvậntảipháttriển
khôngngừng,đâythựcsựlàmộttháchthứcvớihệthốnggiaothôngđôthị.Sựgia
tăngnhanhchóngcủaphươngtiệncánhânlàmộttrongnhữngnguyênnhândẫnđến
tìnhtrạngùntắcgiaothông,ônhiễmmôitrườngvànhiềuvấnđềkháccủacácđôthị
đặc biệtnhưHà Nội vàthành phố Hồ Chí minhđangphải đối đầu[27]. Chính phủ
cùngvớiChínhquyềncácđôthịđãvàđangnỗlựctìmkiếmcáccôngcụđểgiảiquyết
tìnhtrạngnày,trongđópháttriểnVTHKCCđượcxemlàgiảipháphữuhiệu,trọng
tâm[28][33].
 Hơnmộtthậpkỷqua,haiđôthịđặcbiệtlàThủđôHàNộivàThànhphốHồ
Chí Minh đã có những bước đi nhảy vọt và và chính sách ưu đãi để phát triển
VTHKCC,tuynhiênthựctếchothấymứcđápứngnhucầucủalựclượngnàycònhạn
chế(HàNộikhoảng10%,thànhphốHồChíMinh<10%nhucầuđilại),trongkhiđó
ởcácthànhphốtươngtựtrênthếgiớitỷlệđápứnglàrấtcao.Cónhiềunguyênnhân
kháchquanvàchủquankhácnhaudẫnđếntìnhtrạngnày,trongđóphảikểđếnsự
pháttriểnkhôngđồngbộcủamạnglướigiaothôngđôthị,sựyếukémcủahệthốngcơ
sởhạtầngphụcvụchoVTHKCC,lựclượngphươngtiệnchưatươngxứngvớinhu
cầuđilạicủathịdân.Bêncạnhđó,việctổchứcquảnlý,giámsátđiềuhànhhoạtđộng
củaphươngtiệnvàngườiđiềukhiểnphươngtiệntrênđườngchưatốt,dẫnđếnchất
lượngdịchvụ chưacao,làmgiảmtínhhấp dẫncủa dịchvụnênchưathuhútđược
đôngđảongườidânsửdụng.
SốlượngngườidânsửdụngdịchvụVTHKCCthấpđồngnghĩavớihiệuquảhệ
thốngVTHKCCmanglạichưacao.Trongbốicảnhđó,làmthếnàođểnângcaohiệu
quảhoạtđộngVTHKCCnhằmthỏamãnnhucầuđilạicủathịdânvàđápứngđược



2


như các vấn đề có liên quan đến việc nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống
VTHKCCbằngxebuýt.




3

 Về phạm vi nghiên cứu:
- Phạm vi về lĩnh vực nghiên cứu:
HệthốngVTHKCCgồm:VTHKCCsứcchứalớn(Tàuđiệnbánhsắt,tàuđiện
bánhhơi,tàuđiệnngầm,Monorail,đườngsắtđôthị,xebuýt,BRT…)vàVTHKCC
sứcchứanhỏ(Taxi,xelam,xelôi,xíchlô ).Hiệnnay,tạicácđôthịcủaViệtNam
mớichỉcóloạihìnhVTHKCCsứcchứalớn duynhấtlàxebuýtđangkhaithácsử
dụng, với mụctiêu chính của luận ánlànângcao hiệuquả vận hành của hệ thống
VTHKCC,chínhvìvậyluậnántậptrungchủyếuvàonghiêncứuhệthốngVTHKCC
bằngxebuýtvàhiệuquảhoạtđộngcủanó.
- Phạm vi về không gian:
HiệnnaytạiViệtNamcó5đôthịtrựcthuộcTrungương,trongđócóhaiđôthị
đặcbiệtlàThủđôHàNộivàThànhphốHồChíMinh.Mỗiđôthịcóđặcthùriêngvề
quymô,sựpháttriểncủaxebuýt,khảnăngtrợgiácủaChínhquyềnđôthịcũngnhư
đặcđiểmđilạicủahànhkhách.Dohạnchếvềthờigian,vềnguồntưliệucũngnhưđể
đảmbảotínhchuyênsâu,khônggiannghiêncứuluậnánhướngvàođôthịđặcbiệttại
ViệtNam,cụthểlàThủđôHàNội.
- Phạm vi về thời gian:
Các sốliệuthực tếluậnánsử dụngđể nghiên cứuđánh giátrong giaiđoạn
2002-2012.CácchỉtiêuđịnhhướngcủaChínhphủcũngnhưcủaThủđôHàNộiđến
năm2020,tầmnhìnđếnnăm2030.
4- Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA LUẬN ÁN
Về mặt khoa học:





5

TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
1- Phân tích đánh giá những công trình nghiên cứu trong nước
Chođếnthời điểmnày, nhữngnghiêncứu vềVTHKCC,hiệuquảhoạtđộng
củahệthốngVTHKCCởnướctathườngcónguồngốctừcácđềtàikhoahọc,các
côngtrìnhdựánquyhoạchGTVTĐTvàmộtsốluậnán.
Những nghiên cứu về VTHKCC trong đô thị Việt Nam được khởi đầu vào

6

Tuy nhiên nhữngđánh giá nàymangtínhchấttổnghợpchungchưa đánh giá theo
cácchỉtiêucụthể.
Bêncạnhnhữngđềtàikhoahọc,cáccôngtrìnhnghiêncứu,cũngcómộtsố
luận án có đề cập đến vấn đề hiệu quả VTHKCC ở khía cạnh này hay khía cạnh
khác,đólà:
(1)LuậnántiếnsỹcủatácgiảNguyễnThịThựcnăm2006vớiđềtài“Nghiên
cứuhoànthiệnphươngthứctrợgiáchoxebuýtcôngcộngởcácđôthị”[30].Luậnán
đãxácđịnhđơngiáđịnhmứcđểtínhtoántrợgiávàphươngthứcnghiệmthuthanh
quyếttoántrợgiáchocácđơnvịvậnhànhxebuýt.Kếtquảcủaluậnánlàcơsởđể
nângcaohiệuquảsửdụngchiphínóiriêngvàhiệuquảhoạtđộngcủahệthốngbuýt
nóichung.
(2)LuậnántiếnsỹcủatácgiảNguyễnThanhChươngnăm2007vớiđềtài“
NghiêncứuphươngphápđánhgiáhiệuquảVTHKCCbằngxebuýt”[9].Luậnánđã
hệthốnghóanhữnglýluậncơbảnvềhiệuquảVTHKCC,xâydựngmộtsốchỉtiêu
đánhgiáhiệuquảVTHKCCbằngxebuýtcũngnhưphươngphápđánhgiáhiệuquả
VTHKCCbằngxebuýt.Kếtquảnghiêncứucủaluậnáncóthểvậndụngđểđánhgiá
thựctrạnghoạtđộngbuýttạiViệtNam,từđólàmcơsởđềxuấtgiảiphápnângcao
hiệuquảhoạtđộngbuýt.
(3)LuậnántiếnsỹcủatácgiảNguyễnVănĐiệpnăm2011vớiđềtài“Nghiên
cứuhệthốngchỉtiêuđánhgiáVTHKCCbằngxebuýt”[13].Cácchỉtiêuvàphương
phápđánhgiácủatácgiảđềxuấtcóthểthamkhảođểđánhgiáhiệuquảhoạtđộngcủa
hệthốngVTHKCCtrongcácđôthịởViệtNam.
(4)LuậnántiếnsỹcủatácgiảVũHồngTrườngnăm2013vớiđềtài“Nghiên
cứumôhìnhquảnlýVTHKCCtrongcácthànhphốViệtNam”[35].Luậnánđãchỉra
đượcnhữngbấtcậpcủacácmôhìnhquảnlýVTHKCCởcácthànhphốViệtNam
hiệnnay,từđóxâydựngcácmôhìnhquảnlýNhànướcvềVTHKCCtrongcácthành
phốphùhợpvớiđiềukiệnvàtiếntrìnhpháttriểncủađôthịViệtNamđếnnăm2020.
Nhữngnghiêncứucủaluậnánlàmộttrongnhữngcơsởđểnângcaohiệuquảcôngtác

vềphântíchlợiíchvàchiphí(CostBenefitAnalysis-CBA)trongđócóđềcậpđến
đánhgiávậntảihànhkháchtrongđôthị[60].Lợiíchvàchiphíđượccáctácgiảtính
toánxemxétngoàichỉtiêukinhtếbaogồmcảchỉtiêuvềkinhtếvàxãhội.Cáclợi
íchmàVTHKCCmanglạibaogồmlợiíchkinhtế(Tiếtkiệmthờigianchuyếnđi;
Tiếtkiệmnhiên liệu ; Giảmchiphí khaithác) vàlợi íchxã hội (Giảmùntắc giao
thông;Giảmtainạngiaothông;Cácảnhhưởngtốtchoxãhội).Đểđạtđượclợiích
đóthìchiphíphảibỏraởđâybaogồm:Chiphíkinhtế(Chiphíđầutư;Chiphíkhai
thác;Chiphíbảodưỡngsửachữa)vàchiphíxãhội(Chiphíxửlýtiếngồn;Chiphí
xửlýônhiễmkhôngkhívàcáchiệuứngxấuđốivớiconngười).Cácchỉtiêuđánhgiá
cũngxemxétđếnmứcđộhiệntạihóa(NetPresentValue-NPV)haytươnglaihóa
(NetFutureValue-NFV).
CáctácgiảGeoffreyGardner(Anh)nghiêncứuphântíchchiphívàlợiíchđể
lựachọnphươngtiệnVTHKCCsứcchứalớn[50],tácgiảBrunoDeBorger(Bỉ)và
nhómnghiêncứulạiđưaramôhìnhphântíchchiphíxãhộicủaVTHKCC.Phântích



8

đachỉtiêu(MultiCriteriaAnalysis-MCA)củatácgiảNijkampvàBlaasnăm1993
cókếthợpvớiphântíchlợiích-chiphí[58].Đểđánhgiámộtcáchđầyđủhơncáctác
giảDimitriosTsamboulavàGeorgeMikroudisđưaraphươngphápđánhgiátổnghợp
(EFECT-EvaluationFrameworkofEnvironmentalimpactsandCostofTransport)là
sựkếthợpcủaphươngphápphântíchđachỉtiêu(MCA)vàphươngphápphântíchlợi
ích-chiphí(CBA),xemxéttổnghợpcácchỉtiêucóthểmôtảquasơđồsau[41]:






(MCA)

Đánhgiácácchỉtiêukinhtế
(CBA)

Môi trường tự
nhiên
-Khôngkhí
-Tiếngồn
-Nước
-Tàinguyên


Môi trường
nhân tạo
-Sửdụngđất
-ÔnhiễmK.Khí

-TainạnGT
-SứckhỏeCác chỉ tiêu

- NPV
- IRR
- B/C




),chiphínhiênliệu(w
2
i,t
)vàchiphívốn
đầutư(w
3
i,t
)đượcxácđịnhbằnglãisuấttráiphiếuchínhphủ.Từđóchỉrahiệuquả
vậnhànhhệthốngvận tảicôngcộngđãđượcthayđổi nhưthếnàotrongthờigian
đánhgiá.Cáckếtquảnàyđượcsắpxếpvàhìnhthành1cơsởđiểmchuẩnđểđánhgiá
hiệuquảvậntảihànhkháchcôngcộng.
Nghiêncứuphântíchđánhgiáhiệuquảhoạtđộngcủahệthốngvậntảicông
cộngcủatácgiảSampaioetal.(2008)[45]:Nghiêncứuđãthựchiệntrên12hệthống
VTHKCCcủaChâuÂuvà7hệthốngVTHKCCcủaBraxin.Cáchệthốngnàyđược
đặctrưngbởicấutrúcnănglựccũngnhưcấutrúc giávékhácnhau.Mộthệthống
đượccoilàhiệuquảnếuphânbổnănglựccôngbằnghơngiữacácnhómdâncưcũng
nhưthiếtlậpmộthệthốnggiávérộngrãihơn.Chấtlượngvàhiệuquảtronghệthống
vậntảicôngcộngđượcphântíchvàđánhgiáquamộtsốmặtnhưsau:(Khảnăngtiếp
cậnhệthống;Thờigianchuyếnđi;Độtincậy;Tầnsuấthoạtđộng;Hệsốsửdụng
sứcchứatốiđacủaphươngtiện;Đặctrưngkỹthuậtphươngtiện;Thôngtinchính
xácvàtrangthiếtbịhỗtrợnhưnhàchờ,thờigianbiểuvàbiểuđồvậnhành,chỉdẫn
trựcquanvềnhàga,phươngtiện;Mứcđộlinhđộngcủahệthống).Nghiêncứuchỉra
rằngcócàngnhiềubênthamgiavàtỷlệphânbổnănglựccàngđềunhauthìhệthống
càngcóxuhướnghiệuquảhơn.
Tómlại,nghiêncứuvềhệthốngVTHKCCnóichungvàhiệuquảhoạtđộng
củahệthốngVTHKCCnóiriêngtrênthếgiớinhấtlàởcácnướcpháttriểnkháđầy
đủ.Nhiềunộidungcóthểthamkhảotrongnghiêncứucủaluậnánnhư:Quanđiểmvề
hiệuquả,đánhgiáhiệuquả và mộtsốchỉtiêuđánhgiátrêntừngquanđiểm;Các
phươngphápđánhgiáhiệuquả;Luậncứcơbảnđểnângcaohiệuquảnóichungvà
hiệuquảhoạtđộngcủahệthốngVTHKCCnóiriêng.

nhưhànhvilựachọncủangườisửdụngđãđượcnghiêncứu,xemxét.Ngoàira,đánh
giáhiệuquảVTHKCCcònđượcchúývềmặtphânphốilợiíchcôngcộngchonhững
nhómđốitượng“dễbịtổnthương”trongxãhộinhưngườithunhậpthấp,ngườithất
nghiệp,ngườigià,ngườikhuyếttật 
-VấnđềvềnghiêncứucấutrúcmạnglướituyếnVTHKCC,cáchìnhthứckết
nối,phốihợpthôngquahệthốngđiểmtrungchuyểnvàphâncấpnănglựctuyếnđểtối
ưuhóanănglựcvậnchuyểncủahệthống,nângcaokhảnăngkếtnối,đadạnghóakhả
nănglựachọnhànhtrìnhchohànhkháchthìhiệnvẫncònthiếu,chưađượcnghiêncứu
kỹcàng.Ngoàira,cácvấnđềvềđánhgiátácđộngmôitrường,xãhội,xemxétnhững
nhóm đối tượng được hưởng lợi và những nhóm bị thiệt hại khi vận hành tuyến
VTHKCC,vậnhànhđiểmtrungchuyểncũngchưađượcxemxétcụthể.
3- Mục tiêu nghiên cứu của luận án
- Trêncơ sởtiếp thu nhữngkếtquả nghiên cứu trong vàngoàinước có liên
quan,luậnántiếptụcbổxungvàhoànthiệncảvềcơsởlýluậncũngnhưthựctiễnvề
hiệuquảhoạtđộngcủahệthốngVTHKCCtrongcácđôthị.



11

- Nghiên cứu nhữngbấtcập làm suy giảmhiệu quả hoạt độngcủahệ thống
VTHKCCbằngxebuýthiệnnay.
-ĐềxuấtmộtsốgiảiphápnângcaohiệuquảhoạtđộngcủahệthốngVTHKCC
trongđôthị,trêncơsởkếthợpgiữaluậncứnângcaohiệuquảhoạtđộngvớinhững
nhậnđịnhtừphântíchđánhgiáhiệuquảhoạtđộngthựctếcủahệthốnghiệnnay.
4- Phương pháp nghiên cứu
Luận án đã sử dụng một số phương pháp nghiên cứu chung phổ biến như:
phươngphápluậncủachủnghĩaduyvậtbiệnchứngvàduyvậtlịchsửđểnghiêncứu
cácvấnđềmộtcáchkháchquanvàtoàndiện.Trênnguyêntắctiếpcậnhệthốngluận
án sử dụng các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành để làm rõ bản chất của hệ


1.1 ĐÔ THỊ VÀ HỆ THỐNG GTVT ĐÔ THỊ
1.1.1 Đô thị - Đô thị hóa
1.1.1.1 Khái niệm và phân loại đô thị
a- Khái niệm
Đôthịđượchìnhthànhxuấtpháttừlịchsửpháttriểnkinhtếxãhội,dosựphân
cônglaođộngxãhội màchủ yếulàthayđổicơcấu kinhtế,chuyểndịchlaođộng
trongnôngnghiệpsanglaođộngphinôngnghiệp.Xãhộipháttriểnnhucầungàycàng
cao,mộtbộphậnlao độngxãhộitách khỏi sảnxuất nôngnghiệpđểlàmnghềthủ
công,buônbán,quảnlýxãhộivàcùngtậptrungsốngtạicácđiểmdâncưvớihình
thứccưtrúmớilaođộngvàsinhhoạtmangtínhchuyênmônhóacaotạoracácđiểm
dâncưđôthị.
Đô thị là điểm tập trung dân cư với mật độ cao, chủ yếu là lao động phi nông
nghiệp, người dân sống và làm việc theo lối sống thành thị, là trung tâm tổng hợp hay
trung tâm chuyên ngành có vai trò thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của cả nước, của
một miền lãnh thổ, một tỉnh, một huyện hoặc một vùng trong tỉnh hoặc trong huyện.
b- Phân loại đô thị
ViệcphânloạiđôthịtrênthếgiớivàViệtNamcónhữngsựkhácbiệtnhấtđịnh.
Trênthếgiớiđôthịđượcphânloạichủyếudựavàoquymôdânsố,cònởViệtNam
đôthịđượcphânloạicăncứvàorấtnhiềutiêuthức.Sauđâyluậnántrìnhbàycách
phânloạiđôthịởtrênthếgiớivàtạiViệtNam.
* Phân loại đô thị trên thế giới: Theoquymôdânsốcácđôthịtrênthếgiới
đượcphânlàmsáuloạinhưsau:
 -Siêuđôthịcódânsốtrên10triệungười
 -ĐôthịloạiI:Dânsố≥1triệungười
 -ĐôthịloạiII:0,5triệungười≤Dânsố<1triệungười.
 -ĐôthịloạiIII:0,25triệungười≤Dânsố<0,5triệungười.
 -ĐôthịloạiIV:0,1triệungười≤Dânsố<0,25triệungười.

-ĐôthịloạiV:Dânsố<0,1triệungười[40].

Đô
thị
đặc
biệt
Làthủđô hoặc cóchứcnăng l
à trung
tâmkinhtế,chínhtrị,văn hóa,xãh
ội,
khoa h
ọc kỹ thuật, du lịch dịch vụ,
GTVT,côngnghiệpthươngmại
vàgiao
lưuquốctế,cóvaitròthúcđ
ẩysựphát
triểncủacảnước.
Có CSHT k
ỹ thuật
và mạng lư
ới công
trình công c
ộng
đư
ợcxâydựngđồng
bộ và cơ bản ho
àn
chỉnh.
>90%
>1,5
triệu
người.

loạiII

Lành
ữngđôthịlớn,trungtâmkinhtế,
vănhóa,xãh
ội,dulịchdịchvụ,GTVT,
công nghiệp thương mại v
à giao lưu
quốctế,cóvaitròthúcđ
ẩysựpháttriển
củamộtvùnglãnhthổ.
Có CSHT k
ỹ thuật
và mạng lư
ới công
trình công c
ộng
đư
ợc xây dựng
nhi
ều mặt tiến tới
đồngbộ.
>80%

≥30
vạn
người

Đô
thị

Là đô thị trung bình nh
ỏ, trung tâm
chính trị, văn hoá xã hội, ho
ặc trung
tâmchuyên s
ảnxuấtcôngnghiệp,tiểu
thủcôngnghiệpcóvaitròthúcđ
ẩysự
pháttriểncủamộttỉnhhoặcmộtv
ùng
trongtỉnh.
Đã và đang đầu t
ư
CSHT kỹ thuật v
à
các công trìnhcông
cộngtừngphần.
>70%
≥5vạn

người
Đô
thị
loại
V
Làđôth
ịnhỏ,trungtâmtổnghợpkinh
tế-xãhội,hoặctrungtâmchuyêns
ản
xuất tiểu thủ công nghiệp, th

cưđôthịtrêncơsởpháttriểnsảnxuấtvàđờisống[40].
Đôthịhoálàmộtquátrìnhchuyểndịchlaođộngtừhoạtđộngsơkhainhằmkhai
tháctàinguyênthiênnhiênsẵncónhưnông,lâm,ngưnghiệp,khaikhoáng,phântán
trênmộtdiệntíchrộng khắphầunhưtoànquốc,sanghoạtđộngtậptrunghơn như
côngnghiệpchếbiến,sảnxuất,xâydựngcơbản,vậntải,sửachữa,dịchvụthương
mạitàichính,vănhoáxãhội,khoahọckỹthuật cũngcóthểnóilàchuyểndịchtừ
hoạtđộngnôngnghiệpphântánsanghoạtđộngphinôngnghiệptậptrungtrênmộtsố
địabànthíchhợp[40].
 Đôthịhoákéotheonhữngbiếnđổilớntrongđờisốngxãhội,cụthểlà[43]:
  -Sựgiatăngcảvềsốlượng,quymôvàdânsốđôthị.
 -Đôthịhoálàmthayđổivềcơcấulaođộngvàngànhnghềcủadâncư.
- Làmthayđổivềchứcnăngcủacácđiểmdâncưvàvùnglãnhthổ.
- Kíchthíchsựgiatăngcủadịchchuyểndâncưvàlaođộng.
 Tómlại,đôthịhoálàmộtxuthếtấtyếukháchquantronglịchsửpháttriển
củaxãhội.Tuynhiên,bêncạchnhữngmặttíchcựccủanólàhàngloạtnhữngvấnđề
phứctạp,nhữngmặttiêucựcnảysinhcầnphảiđượcnghiêncứugiảiquyếtnhư:
 +Vấnđềcungứngdịchvụhànghoácôngcộngchongườidânđôthị;
 +Vấnđềnhàởvàviệclàm;
 +Vấnđềgiaothôngvậntải;
 +Vấnđềvệsinhvàmôitrườngsinhthái;
 +Cáctệnạnxãhội 
 Trongcácvấnđềnêutrên,giảiquyếtviệcđilạitrongđôthịlàmộttrongnhững
vấnđềphứctạpđượcđặtrahàngđầuvớitấtcảcácđôthịlớntrênthếgiớihiệnnay.
 Vớixuthếđôthịhoánóichung,mỗiđôthịngàycàngpháttriểncảvềlãnhthổ
vàdânsố,điềuđótạorasựđilạitậptrungvớimậtđộcaotrongđôthị.Quathốngkê
tìnhhìnhđilạicủangườidânởcácthànhphốtrênthếgiới,ngườitađãrútrakếtluận
sau:Dânsốđôthịcànglớnthìnhucầuđilạitănglêncảvềsốlượngchuyếnđivàcự




+Đivềnhà     +Mụcđíchkhác
-Theogiớihạnhànhchính:
  +Chuyếnđitrongthànhphố  +Chuyếnđiliêntỉnh
  +Chuyếnđingoạiô   +Chuyếnđiliêntỉnhgần
-Phânloạitheotínhchấtchuyếnđi
  +Chuyếnđithườngxuyên
  +Chuyếnđikhôngthườngxuyên
-Phânloạitheocựlychuyếnđi
  +0,5-5km:cựlyngắn   +5-20km:cựlytrungbình
  +Trên20km:cựlydài
Khinghiêncứunhucầuđilạicủathịdân,ngườitaphânbiệtcáckháiniệm:
- Nhu cầu đi lại có thể:Làsốchuyếnđilớnnhấtcóthểcủamộtngườidântrong
nămđểphụcvụmụcđíchsảnxuất,họctập,vuichơi,giảitrí…
- Nhu cầu đi lại thực tế:Làsốchuyếnđithựctếcủangườidântrongnămđể
thỏamãncácnhucầuthuộclĩnhvựcsảnxuất,đờisốngvàsinhhoạt.Trongthựctếthì



16

sốlượngnhucầuđilạithựctếnhỏhơnsốlượngnhucầuđilạicóthểvìcósựtrùng
lặpcủacácchuyếnđi(Cácchuyếnđinhiềumụcđích).
- Nhu cầu đi lại bằng phương tiện vận tải gọi tắt là nhu cầu vận tải là số
chuyếnđilạithựctếcủangườidânbằngPTVT.Trongthựctếkhôngphảitấtcảmọi
ngườiđềusửdụngPTVTđểthỏamãnnhucầuđilại,nênsốchuyếnđicủamộtngười
dântrongnămcósửdụngPTVTluônnhỏhơnchuyếnđithựctếcủangườiđótrong
mộtnăm.Tạicácnướcpháttriển,cácchuyếnđibộchiếmtỷlệkhálớn(Cóthểlêntới
30%)vàxuhướngcácchuyếnđisửdụngphươngtiệnphicơgiớingàymộttănglên.

Hình 1.1: Nhu cầu đi lại theo phương thức thực hiện