Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM
NGUYỄN THỊ THU HIỀN
HÁT XẮNG CỌ CỦA NGƢỜI SÁN CHỈ
Ở LỘC BÌNH, LẠNG SƠN - NHỮNG ĐẶC ĐIỂM
NỘI DUNG VÀ NGHỆ THUẬT
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN
NỘI DUNG VÀ NGHỆ THUẬT CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM
MÃ SỐ: 62.22.34
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS - TS. Nguyễn Hằng Phƣơng
THÁI NGUYÊN, NĂM 2011 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
LỜI CẢM ƠN
Nguyễn Thị Thu Hiền
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
i
MỤC LỤC
Trang
Trang bìa phụ
Lời cảm ơn
Mục lục i
MỞ ĐẦU 1
NỘI DUNG 10
Chƣơng 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TẾ - CƠ SỞ TÌM
HIỂU HÁT XẮNG CỌ Ở LỘC BÌNH, LẠNG SƠN 10
1.1. Tổng quan về dân tộc Sán Chỉ ở Lộc Bình, Lạng Sơn 10
1.1.1. Vài nét về cộng đồng người Sán Chỉ ở Việt Nam 10
1.1.2. Vài nét về cộng đồng người Sán Chỉ ở Lộc Bình, Lạng Sơn. 14
1.1.3. Điều kiện tự nhiên, đặc điểm kinh tế - xã hội và đời sống văn
hóa của người Sán Chỉ ở Lộc Bình, Lạng Sơn. 16
1.2. Một số vấn đề chung về hát Xắng Cọ 23
1.2.1. Khái niệm Hát Xắng Cọ 23
1.2.2. Nguồn gốc của Hát Xắng Cọ 24
1.3. Hát Xắng Cọ ở Lộc Bình, Lạng Sơn 28
1.3.1. Hát Xắng Cọ trong đời sống văn hóa của người Sán Chỉ ở Lộc
Bình, Lạng Sơn 28
1.3.2. Hình thức diễn xướng và quy trình Hát Xắng Cọ ở Lộc Bình,
Lạng Sơn 29
TÀI LIỆU THAM KHẢO 114
PHỤ LỤC 119
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
1
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
1.1. Về phương diện khoa học
Lạng Sơn là tỉnh miền núi biên giới phía Đông Bắc của Tổ quốc, nơi
hội tụ văn hóa của các dân tộc Nùng, Tày, Kinh, Dao, Hoa, Mông, Sán Chay
và một số dân tộc khác. Chính điều này đã tạo nên vùng văn hóa xứ Lạng đặc
sắc. Một trong những nét đặc sắc của văn hóa xứ Lạng đó là Hát Xắng Cọ của
dân tộc Sán Chỉ. Đây là hình thức sinh hoạt văn hóa đặc trưng vốn có của
người Sán Chỉ ở huyện Lộc Bình tỉnh Lạng Sơn. Hát Xắng Cọ còn ít người
biết tới. Do vậy, việc sưu tầm, nghiên cứu, bảo tồn, kế thừa và phát huy
những giá trị của Hát Xắng Cọ là sự trăn trở của nhiều người có tâm huyết với
việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc.
Thực tế từ trước tới nay, Hát Xắng Cọ của người Sán Chỉ ở Lộc Bình đã
được một số người sưu tầm và dịch nhưng với số lượng rất hạn chế, chưa có sự
quan tâm, nghiên cứu một cách khoa học về giá trị nội dung và nghệ thuật.
Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi đã tiến hành điền dã và sưu tầm
những bài Hát Xắng Cọ lưu truyền trong dân gian với số lượng đáng kể.
1.2. Về phương diện thực tiễn
Hát Xắng Cọ là một làn điệu dân ca cổ truyền của người Sán Chỉ - một
sinh hoạt văn hóa truyền thống đặc sắc của người Sán Chỉ ở Lộc Bình, Lạng
yêu mến thơ ca dân gian dân tộc.
Từ sau Cách mạng tháng Tám, nhờ chính sách bảo tồn văn hóa các dân
tộc của Đảng, nhà nước, việc sưu tầm, nghiên cứu và phát huy những giá trị
truyền thống như Hát Xắng Cọ đã bươc đầu được quan tâm, chú ý. Song do
nhiều lý do khác nhau như: trình độ người nghiên cứu, hoàn cảnh đất nước có
chiến tranh, do nhận thức, quan niệm… mà công việc lưu giữ và bảo tồn
những giá trị văn hóa bị mai một, chưa đạt được hiệu quả cao. Trước những
năm 1970, những công trình nghiên cứu, sưu tầm về Hát Xắng Cọ của người
Sán Chỉ hầu như không có, hoặc giới thiệu rất sơ lược, khái quát. Từ khi Bộ
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
3
Văn hóa đã có chương trình bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa phi vật thể
thì đã có nhiều công trình nghiên cứu, dự án, sưu tầm về Hát Xắng Cọ. Theo
trình tự thời gian và từng mảng nghiên cứu, một số công trình, dự án có liên
quan đến đề tài xuất hiện như:
- Dự án điều tra, sưu tầm tục hát Soóng Cọ (tên gọi địa phương) của
người Sán Chỉ ở huyện Bình Liêu tỉnh Quảng Ninh - Chủ nhiệm dự án
Nguyễn Văn Sĩ - GĐ Sở Văn hóa Thông tin tỉnh Quảng Ninh (1998), dự án
có đoạn viết: “Soóng Cọ không chỉ là một hình thức văn hóa - nghệ thuật rất
có ý nghĩa trong đời sống tinh thần của người Sán Chỉ, mà còn thể hiện cả
một thế ứng xử xã hội qua các quy định chặt chẽ trong thực hành Soóng Cọ, ở
đó thể hiện thẩm mĩ văn hóa trong giao lưu giữa các nhóm cộng đồng của tộc
người Sán Chỉ”. [43, tr. 9]. Tuy nhiên, dự án cũng mới chỉ đưa ra những nét
khái quát nhất về giá trị văn hóa truyền thống trong tục hát Soóng Cọ của
người Sán Chỉ ở Quảng Ninh nghĩa là thiên về nghiên cứu văn hóa mà chưa
chú ý đến giá trị nội dung và nghệ thuật của Hát Soóng Cọ.
- Đề tài Hát dân ca - Dân tộc Sán Chay – Nhóm Sán Chí xã Kiên Lao,
huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang ( Chủ nhiệm đề tài Nguyễn Xuân Cần) năm
Trước một, hai ngày vào hội đã có nhiều khách cũng là người Sán Chí từ Lạng
Sơn đến, họ cùng nhau bàn bạc công việc chuẩn bị cho ngày hội.[5, tr. 394].
Cuốn sách còn giới thiệu các hình thức hát và trích dẫn lời một số bài hát.
- Cuốn Ca thư do PGS.TS Đỗ Thị Hảo chủ biên (2008) có đoạn viết về
những câu hát của người Sán Chay cho rằng: “Nó đã phản ánh những sinh
hoạt văn hóa độc đáo và rất riêng của từng tộc người, được truyền lại từ
nhiều thế hệ nối tiếp nhau duy trì và gìn giữ” [12, tr. 5]. Về giá trị nội dung
của sách “Ca thư” thì đây là một cuốn sách sưu tầm và chép lại khá nhiều
những câu hát đối đáp của nam nữ (tựa như những câu hát giao duyên của
người Kinh) [ 12, tr. 6]. Tuy nhiên, cuốn sách chỉ giới thiệu những câu hát của
người Sán Chay nói chung và chủ yếu giới thiệu trên bình diện nội dung.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
5
Các dự án, đề tài trên được thực hiện bởi chương trình bảo tồn và phát
huy các giá trị văn hóa phi vật thể của Bộ Văn hóa. Đó mới là bước đầu điều
tra, khảo sát về Hát Xắng Cọ. Các dự án, đề tài, công trình khoa học của
những nhà nghiên cứu tuy chưa khám phá hết những giá trị nội dung và nghệ
thuật của loại hình Hát Xắng Cọ nhưng đây là những gợi mở, nguồn tư liệu
rất đáng trân trọng và vô cùng quí giá để chúng tôi thực hiện luận văn.
2.2. Những công trình nghiên cứu về Hát Xắng Cọ ở huyện Lộc Bình,
Lạng Sơn
Đối với dân tộc Sán Chỉ ở Lộc Bình, Hát Xắng Cọ là một làn điệu dân
ca cổ truyền – một sinh hoạt văn hóa truyền thống đặc sắc được kết tinh trong
đời sống lao động, sản xuất, trong giao tiếp và ứng xử. Dù đã được biết đến,
nhưng Hát Xắng Cọ của người Sán Chỉ ở Lộc Bình vẫn còn là mảnh đất
nguyên sơ chưa được nhiều người quan tâm nghiên cứu.
Ở Lạng Sơn, nhiều người Sán Chỉ như các ông, bà: Hoàng Văn Minh
(85 tuổi), Trần Thị Khắm (85 tuổi), Hoàng Thị Thọ (77 tuổi), Lâm Văn Sằm
các loại hình Hát Xắng Cọ và đề xuất phương thức bảo tồn. Tuy nhiên, nghiên
cứu về phương diện nội dung và nghệ thuật của lời Hát Xắng Cọ thì dự án
mới chỉ giới thiệu sơ lược chưa có sự phân tích, nghiên cứu. Chính điều này
đã gợi ý cho tác giả thực hiện đề tài nghiên cứu Hát Xắng Cọ ở Lộc Bình,
Lạng Sơn.
- Một số bài viết về Hát Xắng Cọ đăng tải trên báo Lạng Sơn, văn nghệ
xứ Lạng cũng chỉ mang tính chất giới thiệu về loại hình sinh hoạt văn hóa Hát
Xắng Cọ của người Sán Chỉ ở Lộc Bình, Lạng Sơn.
Các công trình nghiên cứu, những bài viết nói trên mới chỉ đưa ra một
cách khái quát về những khía cạnh văn hoá của Hát Xắng Cọ. Do vậy, việc
tìm hiểu Hát Xắng Cọ ở địa phương Lộc Bình, Lạng Sơn là việc làm thiết
thực trong đời sống hiện nay, góp phần bảo tồn gìn giữ và phát huy nền văn
hoá, văn học dân gian vô cùng quý giá của dân tộc.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Mục đích nghiên cứu
- Nghiên cứu Hát Xắng Cọ về phương diện nội dung và nghệ thuật, qua
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
7
đó tìm hiểu đời sống tâm hồn, tình cảm của người Sán Chỉ ở Lộc Bình, Lạng
Sơn cùng tài năng nghệ thuật của các nghệ nhân dân gian.
- Bước đầu lý giải cội nguồn của nét văn hóa dân ca Xắng Cọ trên cơ
sở tổng quan văn hóa của dân tộc Sán Chỉ ở Lộc Bình, Lạng Sơn và đề xuất
hướng bảo tồn, phát huy những giá trị tốt đẹp vốn có của Hát Xắng Cọ.
3. 2. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến đề tài.
- Khảo sát, thống kê, phân tích, lý giải lời Hát Xắng Cọ và một số vấn
đề có liên quan đến giá trị nội dung, nghệ thuật của Hát Xắng Cọ.
- Trong điều kiện có thể, sưu tầm, tìm hiểu thêm về lời Hát Xắng Cọ và
+ Phương pháp khảo sát thống kê
Đây là phương pháp chúng tôi sử dụng để cung cấp số liệu chính xác về
các bài hát Xắng Cọ của người Sán Chỉ ở Lộc Bình, Lạng Sơn, tạo cơ sở thực
tế tin cậy cho những nghiên cứu tiếp theo. Sử dụng phương pháp này, chúng
tôi đưa ra những con số thống kê về Hát Xắng Cọ, tần số xuất hiện những
hình ảnh, biểu tượng và khả năng biểu đạt của chúng.
+ Phương pháp điền dã văn học
Đây là phương pháp chúng tôi sử dụng để thu thập thêm những lời hát
Xắng Cọ và bảo lưu Hát Xắng Cọ ở Lộc Bình, Lạng Sơn.
+ Phương pháp phân tích tổng hợp
Từ kết quả khảo sát, thống kê, chúng tôi tiến hành phân tích và đưa ra
những nhận xét đánh giá về giá trị nội dung cũng như nghệ thuật của Hát
Xắng Cọ ở Lộc Bình Lạng Sơn.
+ Phương pháp đối chiếu so sánh
Chúng tôi tiến hành đối chiếu, so sánh Hát Xắng Cọ của người Sán Chỉ
ở Lộc Bình, Lạng Sơn với Hát Xắng Cọ của người Sán Chỉ ở Lục Ngạn, Bắc
Giang để thấy được điểm tương đồng và dị biệt giữa chúng.
6. Những đóng góp của luận văn
Luận văn là công trình đầu tiên nghiên cứu một cách hệ thống về Hát
Xắng Cọ của người Sán Chỉ ở Lộc Bình, Lạng Sơn.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
9
Trong quá trình nghiên cứu, qua khảo sát điền dã, tác giả đề tài đã thu
thập được một số lượng đáng kể những bài hát Xắng Cọ còn đang lưu truyền
trong đời sống dân gian ở Lộc Bình, Lạng Sơn.
Kết quả khảo sát thực tế trên là cơ sở khoa học để tác giả luận văn bước
đầu đề xuất hướng bảo tồn và phát huy giữ gìn nét đẹp, bản sắc văn hóa dân
tộc Sán Chỉ nói chung, trong đó có dân tộc Sán Chỉ ở Lộc Bình, Lạng Sơn.
có mối quan hệ gần gũi, hòa đồng khá rõ nét.
*Về tên gọi
Nhóm Sán Chỉ, tùy theo cách phát âm của từng địa phương mà có các
cách gọi là: Sán Chay, Sán Chói, Sán Chấy, Sán Chí, Sán Chỉ Đồng bào tự
gọi cộng đồng của mình là Sán Chấy. Nhóm Cao Lan có các tên: Hờn Bản
(người ở bản), Sín hay Sín Nhân (người ở thôn bản), Phén (bên kia biên giới
Trung Quốc thường được gọi là Phén Cao Lan). Như vậy, cả hai nhóm Cao
Lan và Sán Chỉ đều tự gọi mình là Sán Chấy, viết và đọc theo âm Hán – Việt
là Sơn Tử (nghĩa là người ở rừng)
*Về ngôn ngữ
Ng«n ng÷ ng-êi S¸n ChØ n»m trong nhãm ng«n ng÷ H¸n Qu¶ng §«ng,
(ng«n ng÷ ng-êi Cao Lan thuéc ng«n ng÷ Tµy - Th¸i) nh-ng theo kết qu¶
S húa bi Trung tõm Hc liu i hc Thỏi Nguyờn http://www.lrc-tnu.edu.vn
11
nghiên cứu của nhiều nhà ngôn ngữ học, ngôn ngữ của ng-ời Sán Chỉ có cơ
tầng là ngôn ngữ Tày - Thái cổ. Nh- vậy, ngôn ngữ ban đầu, ngôn ngữ xuất
phát là thuộc nhóm ngôn ngữ Tày cổ, yếu tố ngôn ngữ Hán là yếu tố có sau, là
biểu tng của ngôn ngữ Cao Lan - Sán Chỉ. Trong quỏ trỡnh tỡm hiu cỏc t
liu dõn tc hc ó cho phộp cỏc hc gi khng nh hai dõn tc Cao Lan
Sỏn Ch u l dõn tc Sỏn Chay.
*V ngun gc
cp khỏ ton din v ngi Cao Lan Sỏn Ch, nh nghiờn cu dõn
tc hc Nguyn Nam Tin cho rng: a bn qun c ca ngi Cao Lan
Sỏn Ch khi cũn Trung Quc l Khõm Chõu, Liờm Chõu, Linh Sn, L
Chõu thuc tnh Qung ụng, Thng T, Ninh Minh thuc tnh Qung Tõy.
Hu ht cỏc gia ph v sỏch cỳng hng ha, t tiờn ngi Cao Lan Sỏn Ch
u núi ti khu vc Bch Võn Sn v Thp Vn Sn, a im c trỳ cui
cựng trờn t Trung Quc trc khi vo Vit Nam on t Lng Sn n
nói chung, ở Lạng Sơn nói riêng đã từ khoảng thế kỷ XVI – XVII.
* Về mối quan hệ giữa Cao Lan và Sán Chỉ
Về mối quan hệ giữa Cao Lan và Sán Chỉ theo Đặng Nghiêm Vạn:
“Nhóm dân tộc Cao Lan và Sán Chỉ là một bộ phận trong khối cộng đồng
Cháng ở miền Khâm Châu, Lôi Châu, Dương Châu, và Quế Châu sang Việt
Nam vào nhiều thế kỷ khác nhau, nhưng về mặt lịch sử, văn hóa phong tục,
tập quán tâm lý dân tộc đều giống nhau” [25]
Trước hết, ta hãy cùng nhau xem xét “Sình ca” một lối hát ví của thanh
niên nam nữ người Cao Lan – Sán Chỉ. Trong các cuộc tổ chức hát Sình ca có
lẽ hầu như không bao giờ có sự tính toán rằng họ cùng là người Sán Chỉ hay
không hoặc cùng là người Cao Lan hay không. Với lối sinh hoạt của hình
thức dân ca này không tự phân biệt với nhau về mặt tộc người nhưng họ phân
biệt rõ họ với các dân tộc khác như Sán Dìu, Tày, Nùng, Dao,…là những láng
giềng thân thiết của họ và hiếm có những cuộc sinh hoạt văn nghệ kiểu ấy
giữa họ với các dân tộc xung quanh.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
13
Mối quan hệ của người Cao Lan – Sán Chỉ còn thể hiện trong việc cúng
bái. Trình tự và các lễ nghi trong đám ma, đám chay giống nhau. Sở dĩ như
vậy là vì một phần do họ cùng sử dụng một thứ tiếng của người Sán Chỉ hiện
nay. Chẳng những thế, thày cúng của người Cao Lan có thể cúng cho người
Sán Chỉ và ngược lại.
Tính thống nhất của người Cao Lan – Sán Chỉ còn được củng cố bởi ý
thức và cư trú về quê hương cũ và quá trình di cư của họ. Từ khi đồng bào
Cao Lan Sán Chỉ di cư sang Việt Nam họ đã trở thành công dân của quốc gia
đa dân tộc Việt Nam. Tuy vậy, ý thức về quê hương cũ của họ còn khá mạnh
mẽ. Họ cũng nhớ các loại sách cúng, sách truyện còn ghi trước đây họ đã từng
cư trú đông đảo ở Châu Khâm, Châu Liêm, Ninh Minh, Thương Tư… thuộc
Cao Lan – Sán Chỉ cùng một nguồn gốc, có quan hệ dòng tộc khăng
khít, tiếng nói không phân biệt nhau lắm, phong tục, tập quán, tục lệ, lễ nghi,
cách làm ăn sinh hoạt giống nhau nên đây là một dân tộc. Đã là một dân tộc
thì nên thống nhất là Sán Chay là tên gọi có cơ sở và đúng hơn. Từ những vấn
đề đã trình bày ở trên cho thấy Cao Lan – Sán Chỉ là một cộng đồng không
thể phân chia, nói cách khác là Cao Lan – Sán Chỉ là một dân tộc song ngữ.
1.1.2. Vài nét về cộng đồng người Sán Chỉ ở Lộc Bình, Lạng Sơn.
Dân tộc Sán Chỉ hiện nay có mặt tại Lộc Bình ở các xã Quan Bản với
78 hộ, 385 khẩu cư trú tại hai thôn Nà Pè, Khau Phầy; xã Minh Phát có 117
hộ, 648 nhân khẩu, cư trú tại các thôn: Nà Nong, Khau Vài, Nà Tàng, Khuổi
Luồng. So với hai xã trên, dân tộc Sán Chỉ xã Nhượng Bạn chiếm nhiều hơn
cả với 320 hộ với 1585 nhân khẩu, cư trú tại năm thôn và một số rất ít là dân
tộc Tày, Nùng, Kinh, Dao đến Nhượng Bạn làm dâu, rể. Còn lại người Sán
Chỉ cư trú ở một số nơi như: Thị trấn Lộc Bình, Nam Quan, Xuân Dương,
Đông Quan, Hiệp Hạ, thị trấn Na Dương. [42, tr. 4-5]
CAO LAN
tiếng Cao Lan
SÁN CHỈ
tiếng Sán Chỉ
Một cộng đồng
thống nhất về
nguồn gốc, lịch
sử, sinh hoạt văn
hai từ Sán Chay là đủ . “Chay” có nghĩa là “Tử: Con”. “Chí” cũng có nghĩa là
“Tử: Con” nhưng mang âm nặng hơn và không đúng với âm bản địa của
người Kiên Lao. Sán Chay có nghĩa là “Sơn Tử” (người con của núi rừng)
dân tộc sống ở gần rừng, sát rừng núi [4, tr.38].
Sán Chí Hà có nghĩa ở vùng thấp hơn, tiếng phát âm nặng hơn, một số từ
đã dùng tiếng Kinh trong dân tộc Sán Chí. “Hà ”còn có nghĩa là pha trộn, dùng
lẫn tiếng Sán Chí pha tiếng Kinh, rất cá biệt chỉ trong trường hợp Sán Chí
không có thì mới dùng. Người Cao Lan - Sán Chí sử dụng bản phiên âm 24
chữ cái của người Việt có bổ sung thêm 4 chữ (Z, CN, b, F) thành 28 chữ cái.
Dùng 5 dấu trong chữ Quốc ngữ phổ thông (không dùng dấu ngã) và có bổ
sung thêm 1 dấu (. -) thành 6 dấu. Việc sử dụng các dấu đó cho phép tiếp cận
ngôn ngữ hệ Tày – Thái được dễ dàng. [4, tr. 38].
Người Sán Chỉ ở Lộc Bình, Lạng Sơn có lối sống thật thà, giản dị,
trung thực, qua các thời kỳ càng gặp gian nguy càng gắn bó chặt chẽ, nhà nào
bị hoàn cảnh bất hạnh đều được mọi người cảm thông. Người Sán Chỉ ở Lộc
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
16
Bình, Lạng Sơn có quan hệ giao lưu rộng rãi với người Sán Chỉ ở Lục Ngạn
,Bắc Giang. Từ thời kỳ phong kiến trở về trước, dân tộc Sán Chỉ còn lạc hậu.
Sau Cách mạng tháng Tám, dưới sự lãnh đạo của Đảng, với chính sách bình
đẳng dân tộc, dân tộc Sán Chỉ cùng với các anh em dân tộc ít người phát huy
bản sắc dân tộc mình theo hướng lành mạnh.
1.1.3. Điều kiện tự nhiên, đặc điểm kinh tế - xã hội và đời sống văn hóa
của người Sán Chỉ ở Lộc Bình, Lạng Sơn.
* Điều kiện tự nhiên:
Huyện Lộc Bình có tổng diện tích tự nhiên là 986,52 km
2
, trong đó đồi
* Đặc điểm kinh tế xã hội:
Điều kiện tự nhiên của Lộc Bình rất thuận lợi cho việc phát triển kinh tế
nông - lâm nghiệp (lao động ngành này chiếm 80,2% lao động xã hội). Đây là
ngành chủ lực truyền thống Nền kinh tế chủ yếu là sản xuất nông lâm nghiệp
kết hợp với chăn nuôi. Rừng trồng gồm thông, keo, bạch đàn, hồi. Tỷ lệ khai
thác nhựa và gỗ thông, trồng hồi chiếm tỷ trọng cao.
* Đời sống văn hóa:
-Về văn hóa vật chất: Dân tộc Sán Chỉ còn giữ được những phong tục
truyền thống về ăn uống, về tổ chức những ngày lễ tết. Nhìn chung, các phong
tục về ăn uống của người Sán Chỉ đa dạng, phong phú. Các món ăn được chế
biến theo nhiều cách và mang đậm tính văn hóa. Lúa gạo là lương thực chính
cho bữa ăn hàng ngày của dân tộc Sán Chỉ. Trước kia họ ăn nhiều gạo nếp,
nay chuyển sang ăn gạo tẻ, gạo nếp chỉ dùng trong những dịp lễ tết. Ngoài ra,
họ còn sử dụng thêm ngô, khoai, sắn, nhất là việc ăn cháo vào bữa sáng. Thực
phẩm được dùng trong ngày lễ tết của đồng bào phong phú hơn, gồm có thịt
lợn quay, các món ăn chế biến từ thịt lợn (khau nhục, giò thủ, bánh đa nem),
thịt gà luộc. Mỗi mâm cỗ thường ngồi bảy người. Đồ uống gồm rượu, nước
chè và nước nấu từ các loại lá rừng có vị ngọt, thơm với công dụng giải nhiệt,
tăng cường sức đề kháng cho cơ thể. Đàn ông thường hút thuốc lào, thuốc lá,
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
18
đàn bà có thói quen ăn trầu. Họ rất thích ăn các vị đắng, cay, chát, ăn các loại
củ và gia vị có tác dụng tốt cho sức khỏe (gần như những vị thuốc nam), tạo
cho cơ thể thêm cường tráng, không bệnh tật.
Về mặc: Trang phục truyền thống của nữ giới là: áo chàm dài bốn thân,
dài quá đầu gối, không thắt lưng, khuy áo bằng đồng gồm bốn chiếc đính bên
thân áo trái. Quần cạp chun, thường may bằng vải láng hoặc lụa. Đầu vấn tóc,
đội khăn chàm thêu bốn góc, có đường viền xung quanh bằng chỉ màu. Phụ
gia đình, người ta hát ở hiên, được phép gia chủ rồi sẽ vào trong nhà. Họ chỉ
hát ở ba gian ngoài chứ không hát ở trong buồng. Khi đã vào đối thì họ hát cả
ở ngoài sân. Khi có đám cưới ở gia đình thì cả hai khu vực nêu trên cũng
được tổ chức hát. Nhà ở chính là không gian văn hóa chứa đựng những giá trị
truyền thống tốt đẹp của người Sán Chỉ.
Văn hóa vật chất truyền thống của dân tộc Sán Chỉ ở Lộc Bình là một
trong số những yếu tố nền tảng vững chắc của bản sắc dân tộc.
- Văn hóa tinh thần:
+ Tín ngưỡng: Người Sán Chỉ quan niệm vạn vật hữu linh, tục thờ cúng
tổ tiên được tất cả các gia đình trong xã hội coi trọng. Bàn thờ tổ tiên được đặt
trên cao, nơi ít người để ý đến. Họ quan niệm rằng: bàn thờ phải được đặt ở
nơi cao ráo, linh thiêng, tránh những người có tâm không tốt hoặc ma quỷ đến
gần. Bàn thờ được bài trí khá đơn giản, chỉ có một ống cắm hương thờ ba đời,
đến ngày lễ tết, họ bày lễ cúng và chỉ thắp duy nhất một nén hương. Bên cạnh
đó, họ tin rằng trong làng bản còn có một vị thần, đó là thổ công. Thổ công
được cúng lễ vào ngày mồng hai Tết nguyên đán.
Ngoài ra, do sự hiểu biết về thiên nhiên còn hạn chế thì rừng rậm, sông
suối, cây cối, các con vật đều là những thần bí đối với họ. Vì vậy, họ tin
rằng trong cuộc sống còn có nhiều loại ma quỷ, nếu bị ma dữ làm hại sẽ gây
ra ốm đau, bệnh tật cho con người, vật nuôi và mùa màng. Đó là nguyên nhân
khiến họ phải nhờ đến tầng lớp thầy cúng (Mo, Tào) bói toán và đến cúng ma
mỗi khi gia đình gặp những điều không may.
Copyright: Tài liệu đại học ©