Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM
THÂN THỊ LAN TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG KHÁM PHÁTRONG
DẠY HỌC CÁC QUY LUẬT DI TRUYỀN
(SINH HỌC 12 CB)

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

Thái Nguyên năm 2012
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
người đã tận tình hướng dẫn, hết lòng giúp đỡ tôi trong suốt quá trình làm luận văn.
Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể thầy cô giáo trong tổ bộ môn phương
pháp giảng dạy Sinh học thuộc khoa Sinh- KTNN, khoa Sau đại học- Đại học
Sư phạm Thái Nguyên đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ cho tôi nghiên cứu, học
tập và hoàn thành luận văn.
Tôi xin chân thành cảm ơn Sở Giáo Dục- Đào tạo Tỉnh Thái Nguyên ,
Ban giám hiệu cùng các thầy cô giáo tổ Hóa sinh, tập thể học sinh các trường:
THPT Lương Ngọc Quyến Thái Nguyên; THPT Gang Thép Thái Nguyên đã
tạo điều kiện thuận lợi và hợp tác cùng chúng tôi trong suốt quá trình nghiên
cứu và thực nghiệm đề tài.
Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã
động viên, giúp đờ tôi hoàn thành luận văn này.
Tác giả luận văn Thân Thị Lan
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

CÁC CHỮ VIẾT TẮT
XIN ĐỌC LÀ
GV
HS
ĐC
TN
PPDH
NST
SGK
THPT

Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 6
1.1. Cơ sở lý thuyết hình thành cách tiếp cận tìm tòi khám phá 6
1.2. Dạy học bằng các hoạt động khám phá 7
1.2.1. Khái quát về hoạt động khám phá trong học tập 7
1.2.2. Điều kiện thực hiện hoạt động khám phá 8
1.2.3. Phương pháp tổ chức các hoạt động học tập khám phá 9
1.2.4. Nguyên tắc thiết kế các hoạt động khám phá 13
1.3. Các hoạt động và hoạt động thành phần 13
1.3.1. Khái quát về hoạt động và hoạt động thành phần 13
1.3.2. Phát hiện những hoạt động tương thích với nội dung 15
1.3.3. Phân tích các hoạt động thành các hoạt động thành phần 16
Chƣơng 2: TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG KHÁM PHÁ TRONG
DẠY HỌC CÁC QUY LUẬT DI TRUYỀN (SH 12) 18
2.1. Quy luật và quy luật di truyền 18
2.1.1. Quy luật là gì ? 18
2.1.2. Quy luật di truyền 18
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

2.2. Tổ chức hoạt động khám phá trong dạy học các quy luật di
truyền 20
2.2.1. Quy trình thiết kế hoạt động khám phá trong dạy học các quy
luật di truyền 20
2.2.2. Tổ chức hoạt động khám phá trong dạy học các quy luật di
truyền 22
2.2.3. Các ví dụ minh họa 24
Chƣơng 3: THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM 41
3.1. Mục đích thực nghiệm 41
3.2. Nội dung thực nghiệm 41
3.3. Phương pháp thực nghiệm: 41
3.3.1. Chọn trường, lớp thực nghiệm và giáo viên dạy thực nghiệm 41

Bảng 3.9. Tần suất hội tụ lùi (f%

) 51
Bảng 3.10. Kiểm định
X
điểm trắc nghiệm 52
Bảng 3.11. Phân tích phương sai điểm trắc nghiệm 53
Bảng 3.12. Phân tích kết quả thăm dò HS 55
Bảng 3.13. Phân tích kết quả thăm dò ý kiến HS 56

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

DANH MỤC HÌNH
Trang

Hình 2.1. Quy trình thiết kế hoạt động khám phá trong dạy học 21
Hình 3.1. Biểu đồ tần suất điểm các bài kiểm tra trong thực nghiệm 45
Hình 3.2: Đồ thị tần suất hội tụ lùi điểm các bài kiểm tra 47
Hình 3.3. Biểu đồ tần suất điểm các bài kiểm tra sau TN 50
Hình 3.4. Đồ thị tần suất hội tụ lùi điểm các bài kiểm tra sau TN 51

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

1
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XI Đảng Cộng sản Việt
Nam đã chỉ rõ những vấn đề về đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục, đào
tạo và định hướng chiến lược phát triển kinh tế xã hội của nước ta giai đoạn
2011 – 2020 là:

trạng lạc hậu nói chung của phương pháp giáo dục ở nước ta hiện nay. Mâu
thuẫn này đã làm nảy sinh và thúc đẩy một cuộc vận động đổi mới phương
pháp dạy học ở tất cả các cấp trong ngành giáo dục với định hướng đổi mới
phương pháp dạy học là: Phương pháp dạy học cần hướng vào việc tổ chức
cho người học học tập trong hoạt động và bằng hoạt động tự giác, tích cực,
chủ động và sáng tạo. Định hướng này có thể gọi tắt là học tập trong hoạt
động và bằng hoạt động, hay ngắn gọn hơn là hoạt động hoá người học
[11]; [12]; [13].
Đổi mới phương pháp dạy học môn Sinh học theo hướng tích cực hoá
hoạt động học tập của HS nhằm khơi dậy và phát triển khả năng tự học, hình
thành cho HS tư duy tích cực độc lập, sáng tạo, rèn luyện kỹ năng vận dụng
kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú
học tập cho học sinh.
Chúng ta có thể kể ra một số phương hướng đổi mới phương pháp dạy
học môn Sinh học ở trường phổ thông hiện nay là [3]; [5].
- Phát triển tư duy và rèn luyện các hoạt động trí tuệ.
- Rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn.
- Sử dụng đa phương tiện để giải quyết vấn đề.
- Tổ chức cho HS tìm tòi từ tình huống, nghiên cứu và phát hiện vấn đề …
- Bồi dưỡng phương pháp đọc sách.
- Đổi mới phương pháp đánh giá, kết hợp đánh giá của GV, với tự
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

3
đánh giá của HS.
- Tăng cường học tập cá thể phối hợp với học tập tương tác: hoạt động
theo nhóm…
- Tăng cường các hoạt động tự học.
- Rèn luyện phong cách hòa nhập với cộng đồng.
Nhìn chung tư tưởng chủ đạo của phương pháp đổi mới là: tập trung

3.2. Khách thể nghiên cứu
Quá trình dạy học các quy luật di truyền (SH 12 CB)
4. Nhiệm vụ nghiên cứu
4.1. Phân tích làm sáng tỏ tính ƣu việt của phƣơng pháp dạy học khám phá.
4.2. Nghiên cứu lý luận đổi mới phƣơng pháp dạy học, SGK và thực tế
việc dạy học theo quan điểm mới để vận dụng phƣơng pháp dạy học
khám phá vào một số nội dung cụ thể.
4.3. Nghiên cứu quy trình thiết kế và tổ chức các hoạt động khám phá.

4.4. Thiết kế
các hoạt động khám phá trong dạy học

các quy luật di
truyền (SH 12 CB).
4.5. Thực nghiệm sƣ phạm để kiểm nghiệm tính khả thi và hiệu quả của
đề
tài.
5. Phƣơng pháp nghiên cứu
5.1. Nghiên cứu lý thuyết: đọc và nghiên cứu các tài liệu viết về lí luận dạy
học và nghiên cứu các tài liệu liên quan đến đề tài để làm sáng tỏ về phương
pháp dạy học khám phá.
5.2. Các phƣơng pháp nghiên cứu thực tiễn
- Phương pháp quan sát điều tra: tiến hành dự giờ, trao đổi, tham khảo
ý kiến một số đồng nghiệp dạy giỏi, có kinh nghiệm, tìm hiểu thực tiễn giảng
dạy tính quy luật của các hiện tượng di truyền (SH 12 CB) ở một số trường
phổ thông.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

5
- Thực nghiệm sư phạm: thực nghiệm giảng dạy một số giáo án tại

các hoạt động khám phá là hoạt động thống nhất giữa GV và HS để giải quyết
vấn đề phát sinh trong học tập. Trong đó, GV là người nêu vấn đề, HS hợp tác
với nhau giải quyết vấn đề. Dạy học khám phá là một hướng tiếp cận mới của
dạy học giải quyết vấn đề với những đặc điểm nổi bật:
- Giải quyết các vấn đề học tập ở mức độ nhỏ và hoạt động tích cực
hợp tác theo nhóm.
- Có nhiều khả năng vận dụng vào nội dung của các bài. Trong đó, dạy
học giải quyết vấn đề chỉ áp dụng vào một số bài có nội dung là một vấn đề
lớn, có liên quan logic với nội dung kiến thức cũ.
- Dạy học khám phá hình thành năng lực giải quyết vấn đề và tự học
của HS, chưa hoàn chỉnh khả năng tư duy logic trong nghiên cứu khoa học
như trong cấu trúc dạy học giải quyết vấn đề [6]; [14].
- Tổ chức dạy học khám phá thường xuyên trong quá trình dạy học là
tiền đề thuận lợi cho việc vận dụng dạy học giải quyết vấn đề. Dạy học khám
phá có thể được sử dụng lồng ghép trong khâu giải quyết vấn đề của kiểu dạy
học giải quyết vấn đề.
Vì sao nên tổ chức dạy học theo cách tiếp cận tìm tòi khám phá ?
Để làm sáng tỏ câu hỏi nêu ra trên đây, chúng ta cần dựa vào lý thuyết
kiến tạo (Constructivism Theory)và tâm lý học phát triển.
Trước hết là vì việc học của mỗi cá nhân HS là trung tâm của tiến trình
dạy học mà việc học ấy chỉ thực sự được diễn ra khi mỗi HS là những thực
thể hoạt động kiến tạo kiến thực hơn là thụ động để có thể được đổ đầy thông
tin. Nói cách khác, lý thuyết kiến tạo là một trong những cơ sở lý thuyết của
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

7
cách dạy học theo hướng tìm tòi khám phá.
Lý thuyết kiến tạo [10] đang là một trong những lý thuyết về dạy học
vượt trội được sử dụng trong giáo dục. Lý thuyết này khuyến khích HS tự xây
dựng kiến thức cho mình dựa trên những thực nghiệm cá nhân và áp dụngtrực

Phương pháp này làm cho HS tiếp thu một cách thụ động thiếu hứng thú
trong học tập. Các nhà nghiên cứu giáo dục, các nhà giáo đang quan tâm tới
những phương pháp dạy học làm cho HS tích cực, hứng thú. Những phương
pháp này chủ yếu dựa vào các hoạt động của HS do GV tổ chức ở trên lớp,
trong đó phải kể đến phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn. Phương
pháp dạy học khám phá có hướng dẫn (phân biệt với tự khám phá) là phương
pháp dạy học thông qua các hoạt động do GV dẫn dắt, HS tự khám phá ra
các kiến thức. Nếu làm được như vậy HS sẽ thông hiểu, ghi nhớ và vận dụng
những gì mình đã lĩnh hội được qua hoạt động chủ động, tự lực khám phá
của chính mình. Tới một trình độ nhất định thì sự học tập tích cực, sự khám
phá sẽ mang tính nghiên cứu khoa học và người học cũng tạo ra những tri
thức mới.
Khác với khám phá trong nghiên cứu khoa học, khám phá trong học tập
không phải là một quá trình tự phát mà là một quá trình có hướng dẫn của
GV, trong đó GV đã khéo léo đặt HS vào địa vị người phát hiện lại, người
khám phá lại tri thức của loài người.
1.2.2. Điều kiện thực hiện hoạt động khám phá
Việc áp dụng dạy học khám phá đòi hỏi các điều kiện sau:
- HS phải có những kiến thức kỹ năng cần thiết để thực hiện các
hoạt động khám phá do GV tổ chức.
- Sự hướng dẫn của GV trong mỗi hoạt động phải ở mức cần thiết
không quá ít không quá nhiều, đảm bảo cho HS phải hiểu chính xác mình
phải làm gì trong mỗi hoạt động khám phá. Muốn vậy GV phải hiểu rõ khả
năng HS của mình.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

9
- Hoạt động khám phá phải được GV giám sát trong quá trình HS thực
hiện. GV cần chuẩn bị một số câu hỏi gợi mở từng bước để giúp HS tự đi tới
mục tiêu của hoạt động. Nếu là hoạt động tương đối dài, có thể từng chặng

1/ Xác định mục đích học tập
+ Về nội dung:
* Vấn đề học tập chứa đựng nội dung kiến thức mới là gì ?
* Tại sao lựa chọn vấn đề này mà không lựa chọn vấn đề khác có trong
bài giảng ?
* Vấn đề được lựa chọn liệu khả năng HS có thể tự khám phá được
không ?
+ Về phát triển tư duy:
* GV định hướng các hoạt động tư duy đặc trưng cần thiết ở HS là gì ?
* Trong quá trình giải quyết vấn đề, hoạt động tư duy là phân tích, tổng
hợp hoặc là so sánh hoặc là trừu tượng và khái quát hoặc là phán đoán…
* Ðịnh hướng phát triển tư duy cho HS chính là tính ưu việt nhất của
dạy học khám phá đạt được so với các các phương pháp dạy học khác.
2/Xác định vấn đề học tập
+ Nội dung của bài giảng chứa đựng nhiều vấn đề hoc tập, trong đó vấn
đề trọng tâm là cơ sở để nhận thức các vấn đề khác. Dạy học khám phá
thường được vận dụng để HS giải quyết các vấn đề nhỏ, vì vậy lựa chọn vấn
đề là yếu tố quan trọng đảm bảo sự thành công của phương pháp dạy học này.
+ Lựa chọn vấn đề học tập cần chú ý một số điều kiện sau đây:
* Vấn đề trọng tâm, chứa đựng thông tin mới.
* Vấn đề thường đưa ra dưới dạng câu hỏi hoặc bài tập nhỏ.
* Vấn đề học tập phải vừa sức của HS và tương ứng với thời gian làm việc.
Lưu ý: Nếu như nội dung GV yêu cầu HS làm việc không chứa đựng
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

11
thông tin mới thì đó chỉ là hình thức thảo luận trong dạy học mà chúng ta
thường áp dụng.
+ Trong thực tế, để vận dụng có hiệu quả dạy học khám phá thì vấn đề đưa
ra thường ngắn gọn và thời gian HS làm việc khoảng từ 5 phút đến 10 phút.

* Nếu số thành viên trong mỗi nhóm quá nhiều thì sẽ có những thành
viên không tích cực hợp tác.
+ Chú ý khả năng nhận thức của các HS trong mỗi nhóm để bảo đảm sự
hợp tác mang lại hiệu quả [7]; [15].
Ví dụ : Trong nhóm đều là những HS yếu thì không có sự học hỏi lẫn
nhau và khó giải quyết được vấn đề đưa ra.
+ Ðiều kiện cơ sở vật chất của nhà trường: Trong thời gian của tiết học, có
lúc HS làm việc trong nhóm, có lúc làm việc giữa các nhóm trong lớp và với GV
và thực tế này sẽ tạo ra một lớp học linh động. Chính vì vậy đòi hỏi thiết kế bàn
học thuận tiện cho việc di chuyển và mỗi lớp chỉ nên có từ 25 đến 30 HS.
Trong điều kiện thực tế hiện nay, chúng ta có thể khắc phục bằng cách
cho các HS ngồi cùng bàn là một nhóm hoặc là HS ngồi bàn trước quay lại
với HS ngồi bàn sau làm thành một nhóm, do đó sự hợp tác giữa các HS trong
học tập vẫn có thể thực hiện được.
5/ Đánh giá kết quả học tập
Dạy học khám phá phải đạt được mục đích là hình thành các tri thức
khoa học cho HS dưới sự chỉ đạo của GV:
+ GV tổ chức hợp tác giữa các nhóm để thống nhất về nội dung kiến
thức của vấn đề.
+ GV đối thoại với HS để mỗi thành viên tự đánh giá, tự điều chỉnh rút
ra tri thức khoa học.
+ Nội dung vấn đề học tập mà các nhóm học tập cần đạt được do GV
chuẩn bị trước.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

13
Những điều phân tích trên đây cho phép chúng tôi đề xuất về các công
việc cơ bản để tổ chức hoạt động khám phá trong học tập của HS bao gồm:
1. Xác định mục đích
2. Hoạt động GV

được cách kiểm tra việc thực hiện mục đích này, đồng thời vạch ra được con
đường để người học chiếm lĩnh nội dung đó và đạt được những mục đích dạy
học khác. Cho nên điều căn bản của phương pháp dạy học là khai thác được
những hoạt động tiềm tàng trong nội dung để đạt được mục đích dạy học.
Quan điểm này thể hiện rõ nét mối liên hệ hữu cơ giữa nội dung, mục đích và
phương pháp dạy học. Nó hoàn toàn phù hợp với luận điểm cơ bản cho rằng
con người phát triển trong hoạt động và học tập diễn ra trong hoạt động.
Quá trình dạy học là quá trình điều khiển hoạt động và giao lưu của HS
nhằm đạt được mục đích dạy học. Đây là quá trình điều khiển con người, chứ
không phải điều khiển máy móc, vì vậy cần quan tâm đến yếu tố tâm lý,
chẳng hạn HS có sẵn sàng, có hứng thú thực hiện hoạt động này, hoạt động
khác hay không.
Xuất phát từ nội dung dạy học, ta cần phát hiện những hoạt động liên
hệ với nó, rồi căn cứ vào mục đích dạy học mà chọn lựa để tập luyện cho học
sinh một số những hoạt động đã phát hiện được. Việc phân tích các hoạt động
thành các hoạt động thành phần cũng giúp ta tổ chức cho HS tiến hành những
hoạt động với độ phức hợp vừa sức họ.
Hoạt động thúc đẩy sự phát triển là hoạt động mà chủ thể thực hiện một
cách tự giác và tích cực. Vì vậy, cần cố gắng gợi động cơ để HS ý thức rõ vì
sao thực hiện hoạt động này hay hoạt động khác. Trong hoạt động, đôi khi
kết quả của hoạt động trước lại là tiền đề cho hoạt động tiếp theo.
Theo [12] tư tưởng chủ đạo về quan điểm hoạt động trong phương
pháp dạy học như sau:
+ Cho học sinh thực hiện và tập luyện những hoạt động và hoạt động
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

15
thành phần tương thích với nội dung và mục đích dạy học.
+ Gợi động cơ cho các hoạt động học tập.
+ Dẫn dắt HS chiếm lĩnh tri thức.

nội dung, chẳng hạn con đường quy nạp hay con đường suy diễn để chiếm
lĩnhkhái niệm [11].
1.3.3. Phân tích các hoạt động thành các hoạt động thành phần
Trong quá trình hoạt động, nhiều khi một hoạt động này có thể xuất
hiện như một thành phần của hoạt động khác, phân tích được một hoạt động
thành những hoạt động thành phần là biết được cách tiến hành hoạt động toàn
bộ, nhờ đó có thể vừa quan tâm rèn luyện cho HS hoạt động toàn bộ, vừa chú
ý cho HS tập luyện tách riêng những hoạt động thành phần khó hoặc quan
trọng khi cần thiết.
* Kết luận chương 1
- Chương này trình bày một số vấn đề về dạy học bằng các hoạt động
khám phá có hướng dẫn. Phân tích các hoạt động, hoạt động thành phần
thông qua ví dụ minh họa.
- Điều cơ bản trong PPDH này là GV tạo tình huống hướng dẫn HS
khám phá tri thức mới, bằng cách đưa ra một số câu hỏi gợi mở từng bước
giúp HS tự đi tới mục tiêu của hoạt động. Để làm được điều này giáo viên cần
gợi cho HS phát hiện những hoạt động tương thích với nội dung, phân tích
được một hoạt động thành những hoạt động thành phần, cần sàng lọc những
hoạt động đã phát hiện được để tập trung vào một số mục đích nhất định.
- Qua việc tìm hiểu thực tiễn việc dạy học các quy luật di truyền (SH
12 CB) ở trường phổ thông, chúng tôi nhận thấy còn nhiều hạn chế về khả
năng tổ chức hoạt động khám phá của GV và khả năng khám phá của HS.
Ngoài ra, thực tế nhiều GV chưa chú trọng vào phương pháp dạy học tích
cực này. Chúng tôi cho rằng nếu như GV vận dụng tốt phương pháp
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

17
dạy học khám phá có hướng dẫn sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy và
học các quy luật di truyền.
- Từ những điều phân tích trên đây, chúng tôi đề xuất về các công việc