Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
NGUYỄN THỊ THẮM VAI TRÒ CỦA YẾU TỐ LINH CẢM TRONG BI KỊCH
SHAKESPEARE

ĐỀ TÀI KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ CẤP BỘ

Thái Nguyên, năm 2010
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

DANH MỤC NHỮNG NGƢỜI THAM GIA VÀ ĐƠN VỊ PHỐI HỢP CHÍNH

Thƣ ký hành chính ĐƠN VỊ PHỐI HỢP CHÍNH
Tên đơn vị trong và
ngoài nƣớc
Nội dung phối hợp
nghiên cứu
Họ và tên ngƣời đại diện đơn vị
Khoa Ngữ Văn, ĐHSP -
ĐHTN
Tƣ vấn chuyên môn
TS Nguyễn Thị Vƣợng
Tạp chí Khoa học Xã hội
Tƣ vấn chuyên môn
PGS.TS Lê Đình Cúc
Viện Văn học Việt Nam
Tƣ vấn chuyên môn
GS.TS Lộc Phƣơng Thủy

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

MỤC LỤC
MỞ ĐẦU……………………………………………………………………… 1
1. Lý do chọn đề tài……………………………………………… 1
2. Lịch sử vấn đề……………………………………………………………… 2
2.1 Tư liệu tiếng Việt…………………………………………………… 2
2.2 Tư liệu tiếng Anh…………………………………………………… 4
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu……………………………………………10
3.1 Đối tượng nghiên cứu………………………………………… 10

PHỤ LỤC ……………………………………………………………… ….… 79

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

1
MỞ ĐẦU
1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Shakespeare là một trong những nhà viết kịch có nhiều đóng góp quan
trọng cho sự phát triển của nền văn hoá nhân loại, trong đó đặc biệt là nền sân
khấu thế giới. Dù được viết cách đây 500 năm nhưng đến nay, tác phẩm của ông
vẫn luôn được người đọc yêu thích và được công diễn ở nhiều quốc gia. Những
vấn đề lớn lao của con người mà ông đặt ra trong tác phẩm không chỉ phản ánh
hiện thực nước Anh thế kỷ XVI, XVII mà là vấn đề của mọi thời đại. Những
sáng tạo của ông về phương diện nghệ thuật được thừa nhận là kết tinh kì diệu
của một tài năng lớn. Nhiều nhà viết kịch xuất sắc như Schiller, Ibsen, Strinberg,
Samuel Beckett, Ionesco, A.Miller, Ó Neill đánh giá cao nghệ thuật kịch của
Shakespeare. Goethe từng khẳng định: “Sân khấu Shakespeare, đó là cái hộp kỳ
lạ đầy những vật hiếm, của lạ, trong đó lịch sử thế giới cho dù được xuyên suốt
bằng sợi chỉ vô hình của thời gian đã hiện lên trước mắt chúng ta” [52.186].
Engel cũng từng khuyên Latxan nên học tập Shakespeare.
Ở Việt Nam, từ thế kỷ XX, Shakespeare được biết đến như một kịch gia
xuất sắc. Qua quá trình nghiên cứu bi kịch của ông, chúng tôi thấy có sự xuất
hiện của yếu tố linh cảm. Và yếu tố này có vai trò quan trọng đối với nghệ thuật
kịch của ông. Do nhiều hoàn cảnh xã hội và lịch sử, trong một thời gian khá dài,
chúng ta chưa thật sự quan tâm đến vấn đề này. Trong chương trình giáo dục
Việt Nam, tác phẩm của Shakespeare được giảng dạy ở bậc Trung học, Đại học
và Cao đẳng. Tuy nhiên, ngoài những tiểu dẫn cho mỗi vở kịch trong các tuyển
tập kịch Shakespeare và những bài nghiên cứu ngắn trên các tạp chí, cho đến
nay, ở nước ta chưa có một chuyên luận nào nghiên cứu về kịch của ông.
Ngoài ra, chúng tôi cũng nhận thấy kịch trường Việt Nam còn nhiều

Lịch sử văn học Anh quốc từ khởi thủy đến thế kỷ thứ XVIII (1969), Lịch sử văn
học phương Tây, tập 1 (1979), Lịch sử sân khấu thế giới , tập 2 (1977), Giáo
trình văn học phương Tây (1997), Văn học phương Tây (2001). Những bài viết
và công trình nghiên cứu dưới đây có liên quan hoặc đề cập trực tiếp đến vấn đề
Vai trò của yếu tố linh cảm trong bi kịch Shakespeare.
Năm 1977, trong cuốn Lịch sử sân khấu thế giới (tập 2), A.A.A.Nhikxt
cho rằng: “Sống ngay trong bình minh của xã hội tư bản chủ nghĩa, trong những
tác phẩm của mình, Shakespeare đã phản ánh những mâu thuẫn của xã hội này,
lúc bấy giờ mới nảy sinh và chỉ lộ ra một cách trọn vẹn trong thời kỳ sau. Ông
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

3
không những nhìn thấy quá khứ và hiện tại, mà còn nhìn thấu vào tương lai bằng
một con mắt tiên tri” [39.76]. Ý kiến trên thừa nhận khả năng tiên tri của
Shakespeare về tương lai của thời đại mình. Vậy theo Shakespeare, sau thời kỳ
bình minh, xã hội tư sản Anh sẽ vận động như thế nào, có những khối mâu thuẫn
nào tồn tại trong xã hội này, thế lực nào sẽ có sức mạnh vạn năng quy chiếu mọi
mối quan hệ trong xã hội? Và Shakespeare đã gửi bức thông điệp về vận mệnh
của thời đại trong tương lai bằng cách nào? Đó là những vấn đề mà chúng tôi
quan tâm và sẽ đề cập tới trong đề tài này.
Năm 1991, trong Cơn bão – Nỗi buồn tiên tri của Shakespeare, Nguyễn
Hoàng Tuyên đã chỉ ra những tư tưởng mang tính dự báo của Shakespeare và
cách thức diễn đạt những tư tưởng ấy của ông. Ở công trình này, từ việc phát
hiện ra sự mới mẻ của Shakespeare trong xử lý đề tài, tạo dựng không gian, thời
gian và nghệ thuật kết thúc tác phẩm, tác giả Nguyễn Hoàng Tuyên đi đến kết
luận: “Thế nhưng, nhìn lại cả cuộc đời sáng tác của Shakespeare, có thể nói ông
vĩ đại không chỉ trong niềm vui sôi nổi của những hài kịch tuyệt tác hay trong
niềm đau quằn quại sâu sắc vô biên của những bi kịch của ông, mà Shakespeare
vĩ đại còn ở cả nỗi buồn hiền minh và tiên tri của bi – hài kịch Cơn bão – nỗi
buồn không phải xuất phát từ những cảm xúc cá nhân đơn chiếc mà là từ một

thời đại của Shakespeare” qua yếu tố linh cảm trong Othello và trong các vở bi
kịch khác của ông.
2.2 Tƣ liệu tiếng Anh
Về mảng tư liệu tiếng Anh, chúng tôi đã thu thập được một lượng tài liệu
đáng kể từ các thư viện trong và ngoài nước, thư viện điện tử và các trang web:
http://www.sourcetext.com/sourcebook/library/winstanley/hamlet/7.htm,
http://www.singnet.com.sg/yingsheng/notes/index.htm, http://www.jstor.org.
Nguồn tài liệu này giúp chúng tôi xem xét vấn đề nghiên cứu trên những phương
diện: nghiên cứu tiểu sử của Shakespeare, đi sâu tìm hiểu các tác phẩm tiêu biểu
của ông, tìm hiểu kịch của Shakespeare trên cơ sở so sánh đối chiếu với các kịch
gia khác, nắm được những kiến thức công cụ cần thiết khi nghiên cứu những
thành công của Shakespeare ở từng lĩnh vực cụ thể: ngôn ngữ, hình thức văn bản,
nghệ thuật diễn xuất. Trong đó, chúng tôi thấy: có những tài liệu trực tiếp đề cập
đến vấn đề Linh cảm trong bi kịch của Shakespeare. Chúng tôi phân chia mảng
tư liệu này thành hai nhóm chính: 1) đề cập đến sự xuất hiện của yếu tố linh cảm
trong các vở bi kịch của Shakespeare; 2) nghiên cứu, lý giải vai trò, ảnh hưởng
của yếu tố này đối với nghệ thuật kịch của Shakespeare.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

5
Năm 1908, trong công trình Những năng lực siêu nhiên trong kịch
Shakespeare Helen H.Stewart đã trình bày quan niệm của mình về khái niệm linh
cảm. Trên cơ sở đó, tác giả đưa ra một số dẫn chứng về sự xuất hiện của yếu tố
linh cảm trong bi kịch, hài kịch và kịch lịch sử của Shakespeare. Tuy nhiên,
Helen H.Stewart chỉ dừng lại ở việc liệt kê các ví dụ, không đi sâu phân tích để
chỉ ra vai trò của yếu tố linh cảm với tư cách là một phương tiện nghệ thuật. Đây
là những gợi ý quan trọng, giúp chúng tôi lựa chọn được cơ sở lý luận và xác
định được thời điểm xuất hiện của yếu tố linh cảm trong một số vở bi kịch của
Shakespeare như Hamlet, Romeo và Juliet, Julius Caesar.
Năm 1916, trong Một số kiểu nhân vật trong công trình nghiên cứu Phân

tưởng tượng của Macbeth đã khiến ông ta trở thành “một nhà thơ và một nhà tiên
tri” [81.282]. Về vấn đề này chúng tôi nhận thấy cần phải trao đổi thêm. Liệu có
phải Macbeth là một nhà tiên tri như nhận định của Farnham không?
Năm 2008, tập hợp các Cliff Notes (chúng tôi tạm dịch là những ghi chép,
chú giải nhiều tập của các nhà nghiên cứu) về các vở kịch của Shakespeare xuất
hiện. Trong Cliffs Notes Về Romeo và Juliet của Shakespeare của Annaliese F.
Connolly và Về Othello của Shakespeare của Helen McCulloch, bên cạnh việc
tóm tắt, chú giải về tác phẩm, các tác giả đã chỉ ra những thời điểm mà các nhân
vật chính như Romeo, Juliet, Othello, Desdemona linh cảm về những sự việc sẽ
xảy ra với mình. Qua đó, chúng tôi xác định được đầy đủ và chính xác hơn tần số
xuất hiện của yếu tố linh cảm trong hai vở kịch.
Cliffs Notes Về Macbeth của Shakespeare của Alex Went bàn nhiều về
độc thoại nội tâm của Macbeth, trong đó có nhận xét rằng cách Macbeth giết
Macdonald “báo trước cái chết của Macbeth ở cuối vở kịch” [88.17]. Đồng thời
Alex Went cũng đề cập đến mối quan hệ giữa Vận may, định mệnh và ý chí tự do
trong Macbeth. Macbeth là nhân vật được báo trước về số mệnh. Nhận định của
Alex Went khiến chúng tôi chú ý đến sự kết nối những đường dẫn vô hình trong
thế giới tâm linh với hành động của Macbeth. Bên cạnh đó, chúng tôi hướng tới
việc lý giải sự chi phối của yếu tố linh cảm đối với tính cách, số phận nhân vật.
Trong Cliffs Notes Về Hamlet của Shakespeare, Carla Lynn Stockton có
bài viết về mối quan hệ giữa Ý chí tự do và định mệnh trong Hamlet và Oedipus
làm vua. Trên cơ sở so sánh, đối chiếu, Carla Lynn Stockton chỉ ra sự khác biệt
trong cách ứng xử của Hamlet và Oedipus đối với định mệnh. Bài viết này cung
cấp thêm cho chúng tôi một cách hiểu về nguyên nhân dẫn đến sự do dự của
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

7
Hamlet, nhân vật không được báo trước về số mệnh nhưng lại nhận thức được sứ
mệnh cao cả của mình bằng con mắt của một tâm hồn nhạy cảm.
Cliffs Notes Về Julius Caesare của Shakespeare của Martha Perry, có

8
chẳng hề chi” [74.95]. Như một sự thừa nhận Hamlet có khả năng linh cảm,
Coleridge đồng thời khẳng định linh cảm là một đặc điểm tính cách của chàng.
Vậy khả năng linh cảm của Hamlet được thể hiện như thế nào trong toàn bộ tiến
trình vở kịch? Khả năng đó có ảnh hưởng đến sự phát triển của xung đột kịch
không? Chúng tôi nghiên cứu và sẽ đưa ra kiến giải về những vấn đề này khi
thực hiện đề tài.
Cũng trong cuốn Bi kịch của Shakespeare, A.C.Bradley lại chú ý nghiên
cứu về vai trò của yếu tố vô thức trong nhân vật Hamlet. Ông cho rằng nguyên
nhân của sự trì hoãn hành động là do vô thức: “Khi chàng (Hamlet) hành động,
hành động của chàng không diễn ra theo sự cân nhắc và phân tích (của lý trí) mà
bất ngờ, bị thúc đẩy, bị dồn ép bởi một tình trạng khẩn cấp nên chàng không có
thời gian suy nghĩ. Và hầu hết nguyên nhân chàng đưa ra để trì hoãn không có
thật mà do vô thức” [74.97]. Bên cạnh đó, ông cũng đề cập đến mối quan hệ giữa
sự sâu sắc của tâm hồn và những cảm nhận về định mệnh của nhân vật: “cái lớn
nhất mà Hamlet mang lại cho chúng ta là sự cảm nhận về cái vô hạn của tinh
thần và cảm nhận về định mệnh mà định mệnh không chỉ giới hạn cái vô cùng ấy
mà nó còn xuất hiện như một hệ quả tất yếu của cái vô cùng” [74.98]. Như vậy
theo A.C.Bradley, con mắt của tâm hồn đã giúp Hamlet có được những cảm nhận
mơ hồ về số phận của mình. Mặc dù chưa đi sâu phân tích những dẫn chứng cụ
thể để kiến giải nhận định trên nhưng rõ ràng A.C.Bradley đã một lần nữa khẳng
định có yếu tố linh cảm, có cái nhìn bằng tâm hồn ở nhân vật Hamlet của
Shakespeare.
Năm 1997, cuốn Để hiểu đúng một con người của Fumio Yoshoka được
xuất bản. Trong công trình này, Fumio Yoshoka chỉ đề cập đến sự xuất hiện của
yếu tố linh cảm trong một vở bi kịch cụ thể của Shakespeare tại chương I: Sự im
lặng, lời nói và sự diễn xuất. Ông thừa nhận“tâm hồn tiên tri” và khả năng nhìn
nhận sự việc bằng sự nhạy cảm tâm hồn của Hamlet. Fumio Yoshoka cho rằng
nhờ tâm hồn tiên tri mà“Hamlet cảm thấy sự tồn tại của Thượng Đế nên chàng đề
cập tới Thượng Đế ba lần trong cảnh cuối” [90.V]. Những nhận xét này là gợi ý

tế rằng, dù chàng là một người tù (sự không thay đổi địa vị của chàng trong vở
kịch), dù chàng bị bắt bởi một bọn cướp có lương tâm, nhưng có những lực lượng
siêu nhiên vẫn che chở cho chàng và giúp chàng được giải thoát. Từ “mercy” gợi
lên nghĩa “sự ban phúc của Thượng Đế” khá thích hợp với ngữ cảnh của kịch bản,
kết nối với dòng suy tưởng khó hiểu của Hamlet” [90.65-66]. Tiếp theo cuộc hành
trình trên biển, ông còn nhận thấy sự thay đổi lớn lao của Hamlet khi trở lại nghĩa
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

10
trang. Những cuộc nói chuyện với người đào huyệt và Horatio giúp chàng nhận ra
rằng: “Sau tất cả những gì tưởng không thể vượt qua được là cái chết, tất cả mọi
người đều giống nhau, đều trở thành đất sét kể cả Alexander hay Caesar. Sự nhận
thức của chàng về cái chết còn thức tỉnh chàng về sự xuất hiện của nhiều điều ở
trên trời và dưới đất “những điều mà triết học của chúng ta chưa hề mơ tưởng tới”:
Một con chim sẻ rơi xuống còn có thần linh định đoạt. Nếu việc phải xảy ra bây
giờ, thì về sau không xảy ra nữa…” [90.71-72]. Những nhận định này cho thấy
cùng với cuộc hành trình trên biển, sự bất chấp linh cảm có vai trò quan trọng
trong quyết định của nhân vật tạo nên sự đột biến cho xung đột kịch.
Tìm hiểu các công trình nghiên cứu tiếng Việt và tiếng Anh nói trên,
chúng tôi nhận thấy các nhà Shakespeare học đã khám phá những thành công của
Shakespeare từ rất nhiều quan điểm nghiên cứu khác nhau: Phân tâm học, Phê
bình cổ mẫu, Phê bình thần thoại, Văn học so sánh, Văn hoá lịch sử, Nghiên cứu
giới tính, Phê bình Marxist, Phê bình mới…Chúng tôi đặc biệt quan tâm tới những
tư liệu bộc lộ rõ hướng nghiên cứu liên ngành như Shakespeare: chủ nghĩa duy vật
văn hoá, thuyết nam nữ bình quyền và chủ nghĩa Marxist của Jonathan Dollimore.
Với quan niệm “Không có một học thuyết đơn lập nào có thể đảm bảo tính toàn
năng và thấu suốt tất cả bởi vì mọi học thuyết đều bị giới hạn bởi chính hệ thống
chính trị và văn hoá mà nó điều hành” [90.V], chúng tôi lựa chọn và vận dụng
cách thức nghiên cứu, tiếp cận liên ngành vào thực hiện đề tài. Cũng qua việc tìm
hiểu các công trình nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy các nhà nghiên cứu đã đề cập

kịch này, các vở Antony và Cleopatra, Coriolanus, Hamlet, Julius Caesar, Vua
Lear, Macbeth, Othello, Romeo và Juliet đã được dịch ra tiếng Việt. Đó là cơ sở
thuận lợi để chúng tôi khảo sát trên văn bản tiếng Việt có đối chiếu với nguyên
bản tiếng Anh. Còn lại hai vở Timon ở Athens, Titus Andronicus, chúng tôi
nghiên cứu bằng văn bản tiếng Anh.
4. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Nghiên cứu yếu tố linh cảm, chúng tôi hướng tới việc làm nổi bật những
giá trị nội dung và nghệ thuật của bi kịch Shakespeare. Kết quả nghiên cứu của
đề tài sẽ phục vụ cho công việc giảng dạy, học tập của những người quan tâm,
nghiên cứu kịch nói chung và bi kịch Shakespeare nói riêng. Bên cạnh đó, đề tài
sẽ là tài liệu tham khảo, là những bài học kinh nghiệm cho các nhà viết kịch và
các nhà văn Việt Nam.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

12
5. CÁC PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Để thực hiện đề tài này, chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên
cứu sau:
- Về mặt phương pháp luận, chúng tôi sử dụng phương pháp nghiên cứu
thi pháp để làm rõ đặc điểm của ngôn ngữ nhân vật, đặc điểm của xung đột
kịch trong mối quan hệ với yếu tố linh cảm trong bi kịch Shakespeare.
- Về mặt thao tác, chúng tôi sử dụng phương pháp thống kê xác suất để
xác định tần số xuất hiện của yếu tố linh cảm trong bi kịch Shakespeare, phương
pháp tiếp cận hệ thống nhằm chỉ ra vai trò của yếu tố linh cảm như là một
phương tiện nghệ thuật trong mối quan hệ với hệ thống và với các yếu tố khác
trong nghệ thuật kịch Shakespeare và phương pháp so sánh để so sánh
Shakespeare với các kịch gia khác nhằm chỉ ra sự độc đáo của Shakespeare trong
việc sử dụng yếu tố linh cảm để tạo ra kiểu nhân vật bi kịch của ông.
- Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành:
lịch sử học, văn hóa học, phân tâm học, tâm lý học…để lý giải vai trò của yếu tố


Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

14
Chƣơng 1
LINH CẢM VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA NGÔN NGỮ NHÂN VẬT
Linh cảm là gì? Linh cảm được hình thành như thế nào? “Linh cảm là lời
mách bảo của một sức mạnh siêu nhiên nào đó hay là thuộc tính tự nhiên của loài
người?” [68.1]. Những câu hỏi trên cho đến nay vẫn chưa có câu trả lời cuối
cùng và trong chương này, chúng tôi cũng không có tham vọng đưa ra câu trả lời
cuối cùng cho những vấn đề này. Từ việc tìm hiểu định nghĩa về linh cảm của
các nhà ngôn ngữ học, các nhà phân tâm học, các nhà tâm lý học, chúng tôi sẽ

dựa vào một phương tiện thông tin bình thường nào” [61.571]. Như vậy theo
cách định nghĩa của Từ điển tiếng Việt thì linh cảm và linh tính có mối quan hệ
với nhau. Linh cảm chính là kết quả của linh tính hay nói cách khác linh tính là
phương thức tạo ra linh cảm. Đối tượng hướng tới của linh cảm là “một biến cố
nào đó xảy ra có liên quan mật thiết đến bản thân mình”. Nói cách khác, linh cảm
giúp con người “biết trước” được “biến cố” khi nó chưa xảy ra. Xét theo trật tự
thời gian thì linh cảm giúp con người “biết trước” những sự việc diễn ra trong
tương lai.
Theo tư duy lôgic, con người thường đi từ cái đã biết đến cái chưa biết.
Trên trục thời gian, chúng ta thường đoán biết những sự việc sẽ xảy ra trong
tương lai trên cơ sở dữ liệu có sẵn về quá trình đã diễn ra hoặc đang diễn ra của
hiện tượng đó. Có một thực tế sinh động là các nhà khoa học nghiên cứu về thời
tiết thường dựa trên những biểu hiện và diễn biến của thời tiết ngày hôm nay để
đưa ra bản tin dự báo thời tiết cho ngày hôm sau. Còn linh cảm báo trước những
biến cố diễn ra trong tương lai “mà không dựa vào một phương tiện thông tin
bình thường nào”. Nói cách khác, linh cảm sẽ không đi từ cái đã biết đến cái sẽ
biết nhưng sau khi được linh cảm báo trước, nhiều khi những biến cố đó lại thật
sự diễn ra.
Theo Từ điển Tâm lý, linh cảm được định nghĩa là “biết trực tiếp không
qua các giác quan thông thường” [60.190]. Đồng thời về mục từ này, các soạn
giả còn giải thích thêm: “Từ ngàn xưa đã có những người nói là có thể biết
người, biết việc trong điều kiện mà người với giác quan thông thường không thể
biết được như nhìn xuyên lòng đất, biết ý nghĩ người khác, đoán trước những
việc sẽ xảy ra hoặc nói việc đã qua” [60.190]. Với phần giải nghĩa chính, chúng
tôi không nhận thấy sự khác biệt giữa Từ điển Tâm lý và Từ điển tiếng Việt trong
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

16
cách giải nghĩa từ linh cảm mặc dù có cách diễn đạt khác về phương thức,
phương tiện tạo ra linh cảm. Theo Từ điển tiếng Việt, sự tạo thành linh cảm

17
trước được những việc có thể xảy ra. Tuy nhiên các từ điển tiếng Anh đề cập đến
đặc điểm “chẳng lành” của những chuyện được linh cảm.
Ở Việt Nam, do nhiều hoàn cảnh xã hội và lịch sử khác nhau, vai trò của
linh cảm chưa thật sự được quan tâm. Trong một thời gian khá dài, mảng đề tài
này có rất ít nhà nghiên cứu đề cập tới. Qua tìm hiểu các công trình nghiên cứu
của các nhà Phân tâm học đã được dịch ở Việt Nam, chúng tôi nhận thấy Freud
đã chạm đến vấn đề linh cảm, linh tính tuy ông không đặt linh cảm, linh tính
thành một đối tượng nghiên cứu độc lập. Trong công trình Nhập môn Phân tâm
học, khi lý giải “Những hành vi sai lạc”, Freud có đề cập đến linh tính. Sau khi
đưa ra hàng loạt ví dụ để chứng minh những hành vi sai lạc của con người có
chức năng báo trước một biến cố nào đó, Freud đưa ra giả định: “Chắc các bạn
cũng muốn rằng, trong những trường hợp đó, những hành vi sai lạc thay thế cho
linh tính của người xưa” [19.57]. Rồi ông khẳng định: “Mà đúng thế, nhiều khi
những linh tính đó chỉ là những hành vi sai lạc, ví dụ như khi người ta vấp ngã”
[19.57]. Như vậy, rõ ràng Freud đồng nhất linh tính là một trong những hành vi
sai lạc của con người. Hay nói cách khác, chính linh tính góp phần tạo ra những
hành vi sai lạc trong giao tiếp giữa người với người.
Với các nhà Tâm lý học, vấn đề linh cảm cũng đã được đặt ra và nghiên
cứu. Trong các bài báo trên các trang web như: Linh cảm- khả năng kỳ diệu của
con người, http: //www.vnexpress.net/GL/khoahoc/2006/10/3B9EE4B7, Lời giải
cho “linh cảm”, http: //www.vnexpress.net/GL/khoahoc/ Ban-co-
biet/2005/10/3B9E39F5, Trực giác và linh cảm, http://tintuc-tinnhanh.com/doi-
song/khoa-hoc/2007 10 15/35A68061/ truc-giac-va-linh-cam, Linh cảm- Giác
quan thứ sáu, http://web.datviet.com/blogs/forums/archive/index.php/t-
69957.htm/ , nhiều kiến giải của các nhà khoa học đã xuất hiện. Trong các
công trình như: Ngoại cảm sự thật hay huyền thoại (Hằng Nga), Bí ẩn của các
nhà ngoại cảm Việt Nam (Lê Mai Dung), Hiện tượng ngoại cảm, hiện thực và lý
giải (Phạm Ngọc Dương)…các nhà nghiên cứu cũng đề cập đến linh cảm như
một dạng thức của ngoại cảm. Theo dõi các công trình nghiên cứu, chúng tôi

cơ cở cảm giác trực tiếp “không phải bằng suy luận của lý tính” [84.1055]. Nhận
thức này không cần tới một “lý do xác đáng nào” nhưng không phải hoàn toàn vô
căn cứ. Có điều căn cứ đó không được phân tích bằng lý tính mà nằm sâu trong
tiềm thức, vô thức của con người khiến con người tin tưởng rằng “thảm họa đang
đến”. Như vậy, linh cảm khác với dự cảm, phán đoán, tiên tri. Tuy cùng nhận
thức về những sự việc sẽ xảy ra trong tương lai nhưng các khả năng này chủ yếu
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

19
dựa trên cơ sở sự phân tích lý tính của con người. Chúng tôi nhận thấy định
nghĩa này của Helen H.Stewart đầy đủ, hợp lý hơn cả và đồng tình với quan niệm
của Helen H.Stewart về linh cảm. Chính vì vậy, chúng tôi lựa chọn định nghĩa
của Helen H.Stewart như một khái niệm lý luận để tiến hành khảo sát và tìm hiểu
về yếu tố linh cảm trong bi kịch của Shakespeare.
Có một điều dễ nhận thấy là yếu tố linh cảm đã xuất hiện trong văn học.
Không giống như các nhà khoa học, các nhà văn không đi sâu vào việc tìm hiểu,
lý giải nguồn gốc, cơ sở vật chất của linh cảm. Họ coi yếu tố này như một
phương tiện nghệ thuật. Họ để cho nhân vật có khả năng linh cảm. Có thể coi
Shakespeare là một trong những nhà văn đầu tiên sử dụng linh cảm một cách có
ý thức và coi linh cảm như một phương tiện nghệ thuật quan trọng.
1.1.2 Về “khả năng biết trƣớc” của nhân vật trong văn học thế giới
trƣớc Shakespeare
“Khả năng biết trước một sự việc nào đó sắp xảy ra” từng xuất hiện trong
các tác phẩm văn học Hy Lạp cổ đại. Và theo quan niệm của người Hy Lạp cổ
đại, khả năng tiên tri thuộc về thần linh vì thần linh sắp đặt mọi sự việc, sắp đặt
số phận cho con người: “Vận mệnh của loài người, cuộc sống của họ sung sướng
hay đau khổ tuỳ thuộc vào thần thánh, trước hết là thần Zeus” [59.95]. Con
người, nếu có khả năng tiên tri là do thần linh ban cho, để giao tiếp với thần linh.
Đó là các cô đồng Pythie, các viên tư tế, các thầy phù thuỷ.
Ở phương Đông, trong những tác phẩm viết về cuộc sống của con người

nhiên mà có, đều do những thế lực siêu nhiên như thần tiên hay yêu quái tạo ra.
Phải đến cuối thời kỳ trung đại, với sự xuất hiện của Truyện Kiều, chúng ta
thấy Nguyễn Du để cho con người biết trước số phận nhờ khả năng linh cảm.
Nhưng không phải ngẫu nhiên mà trong số hàng chục nhân vật chính, Nguyễn
Du chỉ để cho Thuý Kiều có khả năng đặc biệt này. Khi được Đạm Tiên báo
mộng, Kiều đã tin rằng nàng có tên trong sổ đoạn trường. Nàng tự vẫn nhưng
không thể chết. Nàng phải sống để trải qua đủ những kiếp nạn đã được biết
trước. Phải chăng Nguyễn Du muốn nhân vật của mình cam chịu để cho số phận
chà đạp, huỷ hoại mọi phẩm chất tốt đẹp của con người?
Rõ ràng thời cổ đại, con người quan niệm khả năng biết trước những
chuyện sẽ xảy ra là khả năng của thần linh. Đến thời trung đại, có sự khác biệt
trong quan niệm của các nhà văn ở cả phương Đông và phương Tây về khả năng
của con người. Ở phương Tây, Shakespeare là một trong những người thể hiện
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

21
sự khác biệt ấy trong bi kịch của mình. Ông quan niệm khả năng biết trước, khả
năng linh cảm là khả năng của con người, linh cảm là “thuộc tính tự nhiên của
loài người”. Trong bi kịch của ông, các nhân vật chính hay phụ hầu hết đều là
người bình thường, không có nguồn gốc từ thần linh, không được thần linh bảo
trợ vẫn có khả năng linh cảm. Như vậy, yếu tố linh cảm được Shakespeare sử
dụng chính là biến thân của khả năng biết trước từng xuất hiện trong văn học thế
giới trước khi Shakespeare xuất hiện. Chính nhận thức đầy đủ hơn về con người,
nhiệt tình ca ngợi, đề cao con người đã làm thay đổi quan niệm của Shakespeare
về chủ thể sở hữu khả năng biết trước. Và ý thức sử dụng yếu tố linh cảm như
một phương tiện nghệ thuật là sự sáng tạo mới mẻ mà không tách rời khỏi truyền
thống của kịch gia Shakespeare.
1.2 ĐẶC ĐIỂM CỦA BI KỊCH SHAKESPEARE KHI CÓ SỰ XUẤT HIỆN
YẾU TỐ LINH CẢM
1.2.1 Điều kiện xuất hiện yếu tố linh cảm