Chuyên Đề Thực Tập Tốt Nghiệp
MỞ ĐẦU
* * *
1_ Tính cấp thiết của đề tài
Phát triển thị trường trái phiếu, đặc biệt là TPCP được coi là một trong
những ưu tiên hàng đầu trong chiến lược phát triển thị trường chứng khoán
Việt Nam từ nay đến năm 2020. Với mục tiêu duy trì tăng trưởng kinh tế cao
mà Việt Nam đang thực hiện, nhu cầu vốn đầu tư xã hội hàng năm ở Việt
Nam ước chừng cần khoảng 39% GDP. Để huy động được nguồn vốn này,
Chính Phủ Việt Nam hiện đang nỗ lực thực hiện việc thu hút vốn qua nhiều
kênh huy động khác nhau, trong đó kênh huy động vốn qua thị trường trái
phiếu Chính Phủ là một ưu tiên quan trọng. Để thị trường trái phiếu Chính
Phủ đáp ứng được mục tiêu huy động vốn cho nền kinh tế, cần phải đưa ra
được các biện pháp giải quyết phù hợp, phối hợp đồng đều giữa hai mảng thị
trường phát hành và thị trường giao dịch TPCP. Chính vì vậy, Đề tài “ phát
triển thị trường trái phiếu Chính Phủ tại Việt Nam “ được viết với mục tiêu
tập trung vào nghiên cứu lý thuyết kết hợp thực tiễn đối với thị trường TPCP
nhằm tạo lập một thị trường giao dịch hiệu quả tại Việt Nam.
2_ Mục đích nghiên cứu
Bài viết nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn cho việc phát triển thị
trường trái phiếu Chính Phủ ở Việt Nam hiện nay, qua đó làm sáng tỏ những
vấn đề về lí luận và đánh giá thực trạng thị trường trái phiếu Chính Phủ ở Việt
Nam , từ đây đề ra những giải pháp nhằm phát triển thị trường TPCP.
3_ Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu : Thị trường trái phiếu Chính Phủ
1
Chuyên Đề Thực Tập Tốt Nghiệp
Phạm vi nghiên cứu: Thị trường trái phiếu Chính Phủ ở Việt Nam
những năm vừa qua.
4_ Phương pháp nghiên cứu
Dựa trên nguyên tắc khách quan, toàn diện, phát triển, lịch sử - cụ thể,
nghĩa vụ thanh toán theo các cam kết nợ được xác định trong hợp đồng vay.
Nếu một công ty không hoàn trả được lãi cho trái phiếu, người ta sẽ xem xét
vấn đề phá sản đối với công ty đó. Quyền yêu cầu về thu nhập và tài sản của
trái chủ được ưu tiên trước cổ phiếu ưu đãi và cổ phiếu thường. Đây sẽ là sự
đảm bảo quan trọng cho các nhà đầu tư và như vậy trái phiếu có mức độ rủi ro
thấp hơn so với cổ phiếu.
Trái phiếu Chính Phủ do Chính Phủ phát hành. Những trái phiếu này
được phát hành nhằm bù đắp sự thiếu hụt Ngân sách Nhà Nước hoặc để xây
dựng các công trình công cộng, hoặc để giải quyết những khó khăn về tài
chính. Trái phiếu Chính Phủ là loại chứng khoán không có rủi ro thanh toán
và cũng là loại trái phiếu có tính thanh khoản cao. Do đặc điểm đó, lãi suất
của trái phiếu Chính Phủ được xem là lãi suất chuẩn để làm căn cứ ấn định lãi
suất của các công cụ nợ khác có cùng kỳ hạn.Mệnh giá của trái phiếu có thể
được ghi bằng đồng ngoại tệ hoặc đồng bản tệ. Nếu trái phiếu Chính Phủ
3
Chuyên Đề Thực Tập Tốt Nghiệp
được phát hành trong nước thì đó là bộ phận hình thành những khoản nợ
trong nước. Nếu trái phiếu Chính Phủ được phát hành tại nước ngoài thì hình
thành một khoản nợ nước ngoài. Trái phiếu Chính Phủ được đảm bảo chắc
chắn bởi uy tín của Chính Phủ và tài sản của quốc gia, trái phiếu Chính Phủ
có khả năng cầm cố, và chuyển nhượng. Các tổ chức nhân đạo, các tổ chức
tôn giáo, các công ty phục vụ cho mục đích công cộng thường ưu tiên mua
trước và được miễn giảm phí giao dịch. Hệ thống ngân hàng là người trợ giúp
đắc lực của nhà nước trong quá trình phát hành và thanh toán trái phiếu Chính
Phủ.
1.1.1.2. Đặc điểm của trái phiếu Chính Phủ
Thông qua khái niệm về trái phiếu Chính Phủ ở trên, ta thấy TPCP là công
cụ vay nợ đặc biệt của Chính Phủ, nó có độ an toàn cao. Vì nó đặc biệt nên
ngoài những đặc điểm chung của trái phiếu, TPCP còn có những đặc điểm
riêng đó là:
5
Chuyên Đề Thực Tập Tốt Nghiệp
• Trái phiếu công trình trung ương là: loại trái phiếu Chính Phủ có
kỳ hạn từ 01 năm trở lên do Kho bạc Nhà nước phát hành, nhằm huy động
vốn theo quyết định của Thủ tướng Chính Phủ, cho các dự án thuộc nguồn
vốn đầu tư của ngân sách trung ương, đã ghi trong kế hoạch nhưng chưa được
bố trí vốn ngân sách trong năm.
• Trái phiếu ngoại tệ là: loại trái phiếu Chính Phủ, có kỳ hạn từ 1
năm trở lên do Bộ Tài Chính phát hành cho các mục tiêu theo chỉ định của
Thủ tướng Chính Phủ. Đồng tiền phát hành là ngoại tệ tự do chuyển đổi.
• Công trái xây dựng Tổ quốc do Chính Phủ phát hành nhằm huy
động nguồn vốn trong nhân dân để đầu tư xây dựng những công trình quan
trọng quốc gia và các công trình thiết yếu khác phục vụ sản xuất, đời sống,
tạo cơ sở vật chất, kỹ thuật cho đất nước.
1.1.2.2. Phân loại theo thời gian đáo hạn
Do trái phiếu Chính Phủ phát hành có kỳ hạn 1 năm trở lên, nên khi
phân loại TPCP theo thời gian đáo hạn có những loại sau:
• Trái phiếu ngắn hạn (Shorts) có thời hạn từ 1 đến 5 năm;
• Trái phiếu trung hạn (Mediums) có thời hạn từ 5 đến 15 năm;
• Trái phiếu dài hạn (Longs) có thời hạn hơn 15 năm;
• Trái phiếu vô hạn (Perpetuities) không có ghi ngày đáo hạn.
6
Chuyên Đề Thực Tập Tốt Nghiệp
1.1.2.3. Phân loại khác
Theo hình thức sử dụng vốn: Trái phiếu kho bạc gắn với việc thực hiện
những chính sách tài khóa, trái phiếu đầu tư huy động vốn cho các công trình
thuộc diện ngân sách nhà nước cấp phát…
Theo cách tính lãi: Lãi suất trái phiếu phát hành được xác định trên cơ
sở kết quả của từng phiên đấu thầu. Lãi suất trái phiếu có thể áp dụng cố định
cho cả kỳ hạn trái phiếu hoặc thả nổi hàng năm theo sự biến động của lãi suất
ghi trên trái phiếu, nó xác định tổng số tiền gốc mà trái chủ được nhận cho tới
hết thời hạn của trái phiếu. Khác với cổ phần, mệnh giá trái phiếu là yếu tố
được xác lập rất rõ ràng, vì đây là cơ sở đặt nền móng cho các quan hệ nghĩa
vụ suốt chiều dài tồn tại của trái phiếu. Mệnh giá trái phiếu thường được định
chuẩn ở các số càng chẵn càng tốt, tuỳ theo giá trị đồng bạc ở mỗi nước, đồng
thời cũng là để giúp cho việc giao dịch thuận tiện. Thường mỗi thị trường sẽ
có những mệnh giá được chuộng nhất và được khuyến khích sử dụng. Ví dụ ở
Mỹ hiện nay, khi nói đến trái phiếu trong TTCK thì dân chúng có thói quen
liên tưởng ngay đến loại 1.000USD. Loại 5.000USD cũng phổ biến nhưng
không bằng loại 1.000USD. Những loại nhỏ hơn 1.000USD gọi là "baby
bond" (trái phiếu nhỏ lẻ) được các công ty cần huy động vét (thường là để lập
quỹ hoàn trái hoặc hoán nợ cho các loại trái phiếu trả lãi cao đã huy động
trước đó) nhưng không nhỏ hơn 1.000USD. Các baby bond phải chịu phí giao
dịch đắt hơn.
8
Chuyên Đề Thực Tập Tốt Nghiệp
Tại Việt Nam, trong thời gian khởi động để chuẩn bị cho việc ra đời
TTCK, ta cũng đang quan tâm đến một mệnh giá đồng bộ để đáp ứng yêu cầu
kỹ thuật trong giao dịch. Có thể nói, Ngân Hàng Đầu Tư Phát Triển VN
(BIDV) là nhà phát hành tiên phong loại trái phiếu tiêu chuẩn này, vào tháng
11 và 12 năm 1999, với các mệnh giá chuẩn là 10.000.000 VNĐ và 1000
USD.
• Lãi suất: Đây là thành tố xác định quyền lợi về thu nhập
định kỳ (phần cứng) cho người sở hữu trái phiếu (chủ nợ). Tiền lãi, theo
thông lệ đã phổ biến, được trả cứ nửa năm một lần, nên khi tính toán ta cần
chia đôi lãi năm ra hai phần bằng nhau. Chẳng hạn trái phiếu mệnh giá
10.000.000đ, lợi suất danh nghĩa (nominal yield = lãi suất = rate of interest) là
10% thì mỗi sáu tháng trái phiếu đó nhận được 500.000đ, và từ đó tính ra
tháng, ra ngày. Lãi suất chia làm 2 loại: lãi suất danh nghĩa và lãi suất thực tế.
Lãi suất danh nghĩa: là lãi suất ghi trên trái phiếu. Nó quy
được phát hành một đợt nhưng có kỳ đáo hạn khác nhau theo lịch trình định
trước. Ví dụ: một trái phiếu đô thị có lượng phát hành 100 tỷ đồng có lịch đáo
hạn mỗi năm 5 tỷ suốt trong chiều dài tồn tại của đợt đó là 20 năm.
• Loại trái phiếu đáo hạn kết hợp (balloon bonds) đáo hạn từng phần
nhưng đa phần là vào kỳ cuối cùng. Ví dụ một đợt phát hành trái phiếu
"balloon" có thể mỗi năm thu hồi 3% giá trị phát hành ban đầu trong vòng 20
10
Chuyên Đề Thực Tập Tốt Nghiệp
năm, rồi sau đó tất toán 40% còn lại vào năm đáo hạn. Từ balloon cho ta khái
niệm phần phình ra nằm ở cuối trái bóng.
Để phù hợp với kế hoạch sử dụng tài chính và tính toán hiệu quả kinh
tế, một nhà phát hành có thể bán trái phiếu trải ra qua vài ba năm, họ sẽ thu
xếp đợt phát hành theo từng sê- ri tách biệt.
1.2. Thị trường trái phiếu Chính Phủ
1.2.1. Khái niệm, đặc điểm của thị trường trái phiếu Chính Phủ
Thị trường TPCP là một bộ phận của thị trường chứng khoán, mà
TTCK lại là một bộ phận cấu thành quan trọng của thị trường tài chính. Chính
vì vậy, trước khi tìm hiểu về thị trường TPCP ta sẽ tìm hiểu qua vài nét về thị
trường tài chính.
1.2.1.1. Khái niệm, cấu trúc của thị trường tài chính
Thị trường tài chính là nơi diễn ra sự luân chuyển vốn từ những
người có vốn nhàn rỗi tới những người thiếu vốn. Thị trường tài chính cũng
có thể được định nghĩa là nơi mua bán, trao đổi các công cụ tài chính. Hoạt
động trên thị trường tài chính có những hiệu ứng trực tiếp tới sự giàu có của
các cá nhân, tới hành vi của các doanh nghiệp và người tiêu dùng, và tới động
thái chung của toàn bộ nền kinh tế.
Cấu trúc của thị trường tài chính: Tùy theo các tiêu thức khác nhau,
người ta có thể phân loại thị trường tài chính theo nhiều cách khác nhau:
• Căn cứ vào thời hạn luân chuyển vốn, thị trường tài chính
được chia thành thị trường tiền tệ và thị trường vốn. Thị trường tiền tệ là thị
trường trái phiếu Chính Phủ đó là:
• Thị trường trái phiếu Chính Phủ là một bộ phận cấu thành của
thị trường tài chính, qua đó Chính Phủ có thể huy động được vốn, bù đắp
thâm hụt ngân sách và đầu tư cơ sở hạ tầng
• Thị trường TPCP là nơi diễn ra các giao dịch mua – bán, trao
đổi TPCP, việc này diễn ra cả trên thị trường phát hành và thị trường giao
dịch
• Quy mô của thị trường TPCP thường lớn hơn so với thị
trường trái phiếu doanh nghiệp và cổ phiếu. Ở Mỹ, thị trường chứng khoán
cung ứng 30% vốn trực tiếp trong đó 2% từ cổ phiếu, 4% từ TPDN, 24% từ
TPCP.
Bảng 1.1: Các dòng vốn qua hệ thống tài chính đầu tư vào TPCP
13
Người có vốn
_ Hộ gia đình
_ tổ chức kinh
tế
_ nước ngoài
Người cần vốn
Chính Phủ
Vốn
VốnTT TPCPVốn
TGTC Vốn
(Nguồn: GT TTCK – Khoa NH – TC, ĐH KTQD)
Chuyên Đề Thực Tập Tốt Nghiệp
1.2.2. Phân loại thị trường trái phiếu Chính Phủ
1.2.2.1. Thị trường phát hành trái phiếu Chính Phủ
Thị trường phát hành trái phiếu Chính Phủ( thị trường sơ cấp) là thị trường
mua bán trái phiếu Chính Phủ mới phát hành. Trên thị trường này vốn từ nhà
đầu tư sẽ được chuyển sang nhà phát hành thông qua việc nhà đầu mua trái
do, giá trái phiếu Chính Phủ trên thị trường giao dịch do cung và cầu quyết
định.
- Thị trường giao dịch TPCP là một thị trường hoạt động liên tục, các
nhà đầu tư có thể mua và bán các chứng khoán nhiều lần trên thị trường giao
dịch
1.2.2.3. Mối liên hệ giữa thị trường phát hành và thị trường giao dịch
TPCP
Thị trường phát hành TPCP là cơ sở, là tiền đề cho sự hình thành và
phát triển của thị trường giao dịch TPCP vì đó là nơi cung cấp hàng hóa
TPCP trên thị trường giao dịch. Không có thị trường phát hành thì không thể
có sự xuất hiện của thị trường giao dịch. Thị trường giao dịch là một loại thị
15
Chuyên Đề Thực Tập Tốt Nghiệp
trường đặc biệt, nó không thể ra đời chừng nào vẫn chưa có một thị trường
phát hành rộng rãi, vững chắc.
Ngược lại, thị trường giao dịch đến lượt nó là động lực, là điều kiện cho
sự phát triển của thị trường phát hành, vì một khi trái phiếu Chính Phủ đã
được phát hành ra trên thị trường, nếu không có một thị trường giao dịch
TPCP để lưu hành, mua bán, trao đổi tạo ra tính thanh khoản cho TPCP thì
thật khó có thể thuyết phục nhà đầu tư bỏ tiền ra mua trái phiếu Chính Phủ.
Chính việc mua bán giao dịch trái phiếu trên thị trường giao dịch làm cho lưu
động hóa vốn đầu tư, các nhà đầu tư có thể chuyển từ trái phiếu Chính Phủ
thành tiền mặt.
1.2.3. Phát triển thị trường trái phiếu Chính Phủ
1.2.3.1. Khái niệm
Phát triển là sự thay đổi cả về lượng và chất của chủ thể nghiên cứu
theo hướng tích cực.
Mục tiêu của thị trường TPCP là huy động vốn cho ngân sách Nhà
Nước và thực hiện mục tiêu chính sách tài chính, đồng thời tạo công cụ đầu tư
cho các nhà đầu tư. Thị trường sẽ đạt mục tiêu khi tạo khả năng tích tụ, tập
+ Phí giao dịch: Để thị trường TPCP trở nên sôi động thì phí giao
dịch thấp là một nhân tố thu hút nhà đầu tư.
17
Chuyên Đề Thực Tập Tốt Nghiệp
+ Thời gian giao dịch: Thời gian giao dịch càng rút ngắn càng
thể hiện sự phát triển của thị trường TPCP. Thời gian giao dịch ngắn thể hiện
trình độ công nghệ được nâng cao, thị trường hoạt động chuyên nghiệp hơn.
+ Thành viên tham gia vào thị trường TPCP: một thị trường
TPCP phát triển là thị trường có sự tham gia của nhiều công ty chứng khoán,
ngân hàng thương mại, các quỹ đầu tư, nhà đầu tư nước ngoài, nhà tạo lập thị
trường…
• Các yếu tố định tính
+ Mức độ linh hoạt của thị trường: thể hiện ở sự kết hợp hài hòa
giữa các phương thức giao dịch, tạo điều kiện thúc đẩy sự phát triển của thị
trường TPCP
+ Khả năng kiểm soát thị trường: một thị trường phát triển tốt
đồng nghĩa với việc thị trường đó được quản lý và giám sát một cách có hiệu
quả. Giao dịch trên thị trường trở nên minh bạch, trung thực, tránh hiện tượng
gian lận, thao túng giá cả….
+ Tính thanh khoản của TPCP: Thị trường TPCP có phát triển thì
khả năng thanh khoản của trái phiếu Chính Phủ mới cao. Do đó, để đánh giá
một thị trường TPCP có phát triển hay không ta có thể xem xét đến tính thanh
khoản của trái phiếu.
1.3. Các nhân tố ảnh hưởng đến việc phát triển thị trường trái phiếu
Chính Phủ
Thị trường trái phiếu Chính Phủ là một thị trường đóng vai trò quan
trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội. Do vậy, việc nghiên cứu các nhân
18
Chuyên Đề Thực Tập Tốt Nghiệp
tố ảnh hưởng đến thị trường TPCP có một ý nghĩa vô cùng to lớn, nó giúp
Chính Phủ sẽ không huy động được vốn và thị trường TPCP sẽ không phát
triển được. Như vậy, Sự ổn định về chính trị và kinh tế là một yếu tố hết sức
quan trọng cho sự phát triển của thị trường TPCP.
1.3.1.2. Nhân tố pháp lý
Để thị trường TPCP có thể hoạt động và phát triển được thì điều kiện
trước tiên là phải có hệ thống các quy định về pháp luật đối với chính sách
phát triển kinh tế theo từng giai đoạn cụ thể. Để môi trường pháp lý phát huy
hiệu lực đối với hoạt động của thị trường, cần thiết phải có sự phối hợp nhịp
nhàng của các cơ quan quản lý nhà nước và đảm bảo có một khung pháp lý
đầy đủ, đồng bộ và thống nhất. Hệ thống chính sách có tác động rất lớn đến
bản thân TTCK và hoạt động của các doanh nghiệp. Mỗi thay đổi chính sách
có thể kéo theo các tác động tốt hoặc xấu tới TTCK nói chung và thị trường
TPCP nói riêng, nhất là trong những thời điểm nhạy cảm. Môi trường pháp
luật là yếu tố quan trọng tác động tới TTCK. Do vậy môi trường pháp lý cần
đuợc xem xét trên các góc độ: Hệ thống hành lang pháp lý của TTCK được
xây dựng như thế nào, có đủ bảo vệ quyền lợi chính đáng của người đầu tư
hay không? Những mặt khuyến khích, ưu đãi, hạn chế được quy định trong hệ
thống pháp luật ra sao? Và Sự ổn định của hệ thống luật pháp, khả năng sửa
đổi và ảnh hưởng của chúng đến TTCK như thế nào?
20
Chuyên Đề Thực Tập Tốt Nghiệp
1.3.1.3. Nhân tố thuộc về mô hình tổ chức thị trường
Mô hình tổ chức thị trường TPCP có tác động rất quan trọng trong việc
thúc đẩy hoạt động của các nhà đầu tư tham gia vào thị trường, tạo cho thị
trường TPCP luôn sôi động và hiệu quả. Mô hình tổ chức thị trường TPCP
nếu được xác lập phù hợp sẽ thúc đẩy sự phát triển của thị trường, đồng thời,
tạo điều kiện cho cơ quan quản lý nhà nước và các tổ chức tự quản thực hiện
tốt chức năng quản lý, giám sát thị trường TPCP. Ngược lại, nếu mô hình tổ
chức thị trường TPCP không được xác lập phù hợp sẽ kìm hãm sự phát triển
của thị trường, làm cho thị trường hoạt động kém hiệu quả, không sôi động…
một của cổ phiếu. Lãi suất cao thu hút dân chúng đầu tư vào trái phiếu, kể cả
tiền gửi tiết kiệm có kỳ hạn vì đó là những bến đậu an toàn cho đồng vốn. Ở
mức lãi suất thấp, tiền tiết kiệm được đầu tư vào cổ phiếu nhiều hơn, tính
thanh khoản tăng cao làm TTCK phát triển.
Khi nền kinh tế phát triển tốt thì TTCK có xu hướng đi lên và ngược lại
khi kinh tế giảm sút thì TTCK đi xuống. Như vậy, nếu dự đoán được xu
hướng phát triển của nền kinh tế, thì có thể dự báo được xu thế phát triển
chung của TTCK. Vì vậy, các nhà đầu tư cần phải cố gắng dự đoán tình hình
kinh tế để tìm ra những đỉnh điểm của chu kỳ kinh tế và chọn thời cơ để tham
gia hoặc rút lui khỏi thị trường chứng khoán một cách hợp lý nhất.
22
Chuyên Đề Thực Tập Tốt Nghiệp
1.3.2. Các nhân tố vi mô
1.3.2.1. Nhân tố về các tổ chức trung gian tài chính
Đây là một trong những chủ thể quan trọng của thị trường chứng khoán
nói chung cũng như thị trường trái phiếu Chính Phủ nói riêng, với vai trò của
mình các tổ chức phát hành, kinh doanh , và hỗ trợ cho thị trường thông qua
các nghiệp vụ như bảo lãnh phát hành, đại lý phát hành, mô giới, tư vấn….
Với sự tham gia của các trung gian tài chính đã tạo động lực thúc đẩy cho thị
trường trái phiếu ngày càng phát triển mạnh mẽ.
1.3.2.2. Nhân tố về công chúng đầu tư
Để thị trường TPCP hoạt động một cách có hiệu quả, cần có các chính
sách tạo dựng được lòng tin cho các nhà đầu tư, giảm thiểu những sự bất ổn
định hay những biến động xấu của thị trường. Thêm vào đó để duy trì lòng
tin của các nhà đầu tư thì các trái phiếu được phát hành phải đảm bảo chất
lượng và cần Chính Phủ phải thực hiện một cách nghiêm chỉnh các cam kết
đối với các nhà đầu tư. Ngoài các yếu tố của bản thân nhà phát hành thì sự hỗ
trợ của Chính Phủ, của các tổ chức trung gian tài chính cũng có ý nghĩa quan
trọng tác động đến quyết định của các nhà đầu tư khi tham gia vào thị trường
trái phiếu Chính Phủ.
trong dân còn nhỏ, dựa trên lòng yêu nước là chính, có loại công trái không
hoàn cả gốc lẫn lãi mà người dân vẫn mua, có thể thấy rằng giai đoạn này
việc phát hành công trái không dựa trên quan hệ kinh tế mà là trên quan hệ
chính trị, nhằm mục đích phục vụ cho chiến tranh là chính. Như vậy, ở giai
đoạn này chưa tồn tại khái niệm thị trường trái phiếu Chính Phủ.
2.1.2. Giai đoạn 1990 - nay: Giai đoạn bắt đầu hình thành và phát triển thị
trường trái phiếu Chính Phủ
Trong giai đoạn 1990 đến nay, Việt Nam thực hiện công cuộc đổi mới
toàn diện nền kinh tế - xã hội theo các nghị quyết của đại hội đảng lần thứ
VII, VIII và IX. Nền kinh tế trong giai đoạn này đã liên tục tăng trưởng và đạt
được những thành tựu quan trọng. Nhiệp độ tăng GDP bình quan hàng năm
25
Copyright: Tài liệu đại học ©