Ứng dụng bản đồ đồ tư duy trong đổi mới phương pháp dạy học môn Toán ở trường THCS

ỨNG DỤNG BẢN ĐỒ TƯ DUY TRONG ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY
HỌC MÔN TOÁN
PHẦN 1: ĐẶT VẤN ĐỀ.
I. Lí do chọn đề tài
Qua nghiên cứu lí luận và thực nghiệm dạy học cho thấy, sử dụng Bản đồ tư
duy trong dạy học kiến thức mới giúp HS học tập một cách chủ động, tích cực và
huy động được tất cả HS tham gia xây dựng bài một cách hào hứng. Với sản phẩm
độc đáo “kiến thức + hội họa” là niềm vui sáng tạo hàng ngày của HS và cũng là
niềm vui của chính thầy cô giáo và phụ huynh HS khi chứng kiến thành quả lao
động của học trò của mình. Cách học này còn phát triển được năng lực riêng của
từng học sinh không chỉ về trí tuệ (vẽ, viết gì trên BĐTD), hệ thống hóa kiến thức
(huy động những điều đã học trước đó để chọn lọc các ý để ghi), khả năng hội họa
(hình thức trình bày, kết hợp hình vẽ, chữ viết, màu sắc), sự vận dụng kiến thức
được học qua sách vở vào cuộc sống.
Trước đây, các tiết ôn tập chương một số GV cũng đã lập bảng biểu, vẽ sơ
đồ, biểu đồ,… và cả lớp có chung cách trình bày giống như cách của GV hoặc của
tài liệu, chứ không phải do HS tự xây dựng theo cách hiểu của mình, hơn nữa, các
bảng biểu đó chưa chú ý đến hình ảnh, màu sắc và đường nét. Gần đây, sau một số
đợt tập huấn của Dự án THCS II, nhiều GV đã áp dụng thành công dạy học với
việc thiết kế BĐTD tạo một không khí sôi nổi, hào hứng của cả thầy và trò trong
các sinh hoạt ở tổ chuyên môn cũng như hoạt động dạy học của nhà trường, là một
trong những nội dung quan trọng của phong trào thi đua “Xây dựng trường học
thân thiện, học sinh tích cực” mà Bộ GD&ĐT đang đẩy mạnh triển khai.
Việc vận dụng Bản đồ tư duy (BĐTD) trong dạy học sẽ dần hình thành
cho HS tư duy mạch lạc, hiểu biết vấn đề một cách sâu sắc, có cách nhìn vấn đề
một cách hệ thống, khoa học. Sử dụng BĐTD kết hợp với các phương pháp dạy
học tích cực khác như vấn đáp gợi mở, thuyết trình,… có tính khả thi cao góp phần
đổi mới PPDH. Với những ưu việt đó tôi đã chọn phương pháp bản đồ tư duy trong
dạy học môn toán bậc THCS đồng thời nghiêm cứu các phần mềm chuyên dùng

GV sưu tầm Trang
Ứng dụng bản đồ đồ tư duy trong đổi mới phương pháp dạy học môn Toán ở trường THCS

PHẦN 2: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I. Cơ sở lí luận:
Môn toán là một môn học thuộc nhóm khoa học tự nhiên. Đây là môn học có
vai trò rất quan trọng trong đời sống và trong sự phát triển tư duy của con người.
Mặt khác nó cũng là môn học thể hiện rõ mối quan hệ với rất nhiều các môn học
khác. Học tốt môn Toán sẽ tác động tích cực tới các môn học khác và ngược lại,
các môn học khác cũng góp phần học tốt môn Toán Điều đó đặt ra yêu cầu tăng
cường tính thực hành, giảm lí thuyết, gắn học với hành, gắn kiến thức với thực tiễn
hết sức phong phú, sinh động của cuộc sống .
II. Cơ sở thực tiễn:
Năm học 2011 - 2012 là năm học Bộ giáo dục và đào tạo tiếp tục đổi mới
phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy và học trong các nhà trường
phổ thông. Một trong những phương pháp dạy học mới và hiện đại nhất được đưa
vào là phương pháp dạy học bằng bản đồ tư duy (BĐTD). Đây một phương pháp
dạy học mới đang được rất nhiều nước trên thế giới áp dụng. Qua việc tìm hiểu và
vận dụng phương pháp dạy học bằng bản đồ tư duy, tôi nhận thấy phương pháp dạy
học này rất có hiệu quả trong công tác giảng dạy của giáo viên và học tập của học
sinh. Bước đầu đã giảm bớt được tâm lý ngại học Toán, khơi gợi trong học sinh
tình yêu đối với môn Toán, đồng thời đem đến cho các em cái nhìn mới, tư duy
mới về môn Toán. Vậy thế nào là phương pháp dạy học bằng bản đồ tư duy? Cần
sử dụng bản đồ tư duy như thế nào để nâng cao chất lượng trong các giờ học Toán?
Đó là những vấn đề tôi muốn cùng được chia sẻ với các đồng nghiệp trong sáng
kiến kinh nghiệm này .
GV sưu tầm Trang
Ứng dụng bản đồ đồ tư duy trong đổi mới phương pháp dạy học môn Toán ở trường THCS

Bản đồ tư duy là hình thức ghi chép sử dụng màu sắc, hình ảnh để mở rộng và

Ứng dụng bản đồ đồ tư duy trong đổi mới phương pháp dạy học môn Toán ở trường THCS

Đối với não bộ, BĐTD giống như một bức tranh lớn đầy hình ảnh màu sắc phong
phú hơn là một bài học khô khan, nhàm chán.
b. Sự liên tưởng, tưởng tượng: BĐTD hiển thị sự liên kết giữa các ý tưởng một
cách rất rõ ràng.
c. Làm nổi bật sự việc: Thay cho những từ ngữ tẻ nhạt đơn điệu, BĐTD cho phép
giáo viên và học sinh làm nổi bật các ý tưởng trọng tâm bằng việc sử dụng những
màu sắc, kích cỡ, hình ảnh đa dạng. Hơn nữa, BĐTD dùng rất nhiều màu sắc khiến
giáo viên và học sinh phải vận dụng trí tưởng tượng sáng tạo đầy phong phú của
mình. Nhưng đây không chỉ là một bức tranh đầy màu sắc sặc sỡ thông thường,
BĐTD giúp tạo ra một bức tranh mang tính lý luận, liên kết chặt chẽ về những gì
được học.
2. BĐTD sử dụng cả hai bán cầu não cùng một lúc: BĐTD thật sự giúp bạn tận
dụng các chức năng của não trái lẫn não phải khi học. Đây chính là công cụ học tập
vận dụng được sức mạnh của cả bộ não. Nếu vận dụng đúng cách, nó sẽ hoàn toàn
giải phóng những năng lực tiềm ẩn trong bạn, đưa bạn lên một đẳng cấp mới, đẳng
cấp của một tài năng thực thụ hay thậm chí của một thiên tài.
B. Vận dụng BĐTD trong quá trình dạy học Toán:
1. Giáo viên sử dụng BĐTD để hỗ trợ quá trình dạy học môn Toán :
- BĐTD để củng cố kiến thức sau mỗi tiết học và hệ thống kiến thức sau mỗi
chương, phần… Sau mỗi bài học, giáo viên hướng dẫn, gợi ý để học sinh tự hệ
thống kiến thức trọng tâm, kiến thức cần nhớ của bài học bằng cách vẽ BĐTD. Mỗi
bài học được vẽ kiến thức trên một trang giấy rời rồi kẹp lại thành tập. Việc làm
này sẽ giúp các em dễ ôn tập, xem lại kiến thức khi cần một cách nhanh chóng, dễ
dàng.
- Dùng BĐTD để dạy bài mới: Giáo viên đưa ra một từ khoá để nêu kiến thức
của bài mới rồi yêu cầu học sinh vẽ BĐTD bằng cách đặt câu hỏi, gợi ý cho các em
GV sưu tầm Trang
Ứng dụng bản đồ đồ tư duy trong đổi mới phương pháp dạy học môn Toán ở trường THCS


Lập BĐTD. Mở đầu bài học, GV có thể cho HS lập BĐTD theo
nhóm hay cá nhân với các gợi ý: tìm trong thực tế các hình có dạng hình chữ
nhật, viết những tính chất về cạnh và góc mà em đã biết về hình chữ nhật, thử nêu
định nghĩa, dấu hiệu nhận biết hình chữ nhật theo cách hiểu của em,…
Hoạt động 2:

Báo cáo, thuyết minh về BĐTD. Cho một vài HS hoặc đại diện của
các nhóm HS lên báo cáo, thuyết minh về BĐTD mà nhóm mình đã thiết lập. Qua
hoạt động này vừa biết rõ việc hiểu kiến thức của các em vừa là một cách rèn cho
các em khả năng thuyết trình trước đông người, giúp các em tự tin hơn, mạnh dạn
hơn, đây cũng là một trong những điểm cần rèn luyện của học sinh nước ta hiện
nay.
Hoạt động 3:

Thảo luận, chỉnh sửa, hoàn thiện BĐTD. Tổ chức cho HS thảo
luận, bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện BĐTD về kiến thức của hình chữ nhật. GV
sẽ là người cố vấn, là trọng tài giúp HS hoàn chỉnh BĐTD về hình chữ nhật, từ đó
dẫn dắt đến kiến thức trọng tâm của bài học.
Hoạt động 4:

Củng cố kiến thức bằng một BĐTD. GV cho HS lên trình bày,
thuyết minh về kiến thức hình chữ nhật thông qua một BĐTD do GV đã chuẩn bị
sẵn (vẽ ở bảng phụ hoặc ở bìa), hoặc BĐTD mà các em vừa thiết kế và cả lớp đã
chỉnh sửa, hoàn thiện. GV có thể giới thiệu BĐTD sau đây (vì BĐTD là một sơ
đồ mở nên không yêu cầu tất cả các nhóm HS có chung 1 kiểu BĐTD, GV chỉ
nên chỉnh sửa cho HS về mặt kiến thức và góp ý thêm về đường nét vẽ và hình
thức- nếu cần).
GV sưu tầm Trang
Ứng dụng bản đồ đồ tư duy trong đổi mới phương pháp dạy học môn Toán ở trường THCS

Ví dụ 8: Tam giác đồng dạng
GV sưu tầm Trang
Ứng dụng bản đồ đồ tư duy trong đổi mới phương pháp dạy học môn Toán ở trường THCS

Ví dụ 9: Tính chất tiếp tuyến
Ví dụ 10: Căn bậc hai
GV sưu tầm Trang
Ứng dụng bản đồ đồ tư duy trong đổi mới phương pháp dạy học môn Toán ở trường THCS

2. Học sinh học tập độc lập, sử dụng BĐTD để hỗ trợ học tập, phát triển tư
duy lôgic.
- Học sinh tự có thể sử dụng BĐTD để hỗ trợ việc tự học ở nhà, tìm hiểu
trước bài mới, củng cố, ôn tập kiến thức bằng cách vẽ BĐTD trên giấy, bìa… hoặc
để tư duy một vấn đề mới ,qua đó phát triển khả năng tư duy lôgic, củng cố khắc
sâu kiến thức, kĩ năng ghi chép.
- Học sinh trực tiếp làm viêc với máy tính, sử dụng phần mềm Mindmap,
phát triển khả năng ứng dụng công nghệ thông tin, sử dụng máy tính trong học tập.
- Trước mắt dùng phấn màu vẽ BĐTD lên bảng và sử dụng bút màu vẽ trên
giấy, bìa Sau khi Hs tự thiết lập BĐTD kết hợp việc thảo luận nhóm dưới sự gợi
ý, dẫn dắt của Gv dẫn đến kiến thức của bài học một cách nhẹ nhàng, tự nhiên.
- Điều quan trọng là hướng cho HS có thói quen lập BĐTD trước hoặc sau
khi học một bài hay một chủ đề, một chương, để giúp các em có cách sắp xếp kiến
thức một cách khoa học, logic.
GV sưu tầm Trang
Ứng dụng bản đồ đồ tư duy trong đổi mới phương pháp dạy học môn Toán ở trường THCS

3. Một số hoạt động dạy học trên lớp với BĐTD:
* Hoạt động 1: HS lập BĐTD theo nhóm hay cá nhân với sự gợi ý của GV.
* Hoạt động 2: HS hoặc đại diện của nhóm HS lên báo cáo, thuyết minh về
BĐTD mà nhóm mình đã thiết lập.

phương pháp giảng dạy của giáo viên. Học sinh sẽ học được phương pháp học tập,
tăng tính chủ động, sáng tạo và phát triển tư duy. Giáo viên sẽ tiết kiệm được thời
gian, tăng sự linh hoạt trong bài giảng, và quan trọng nhất sẽ giúp học sinh nắm
được kiến thức thông qua một “bản đồ” thể hiện các liên kết chặt chẽ của tri thức.
c) Sau một thời gian ứng dụng BĐTD trong đổi mới phương pháp dạy học
nói chung và đổi mới phương pháp dạy học môn Ngữ văn nói riêng, tôi thấy bước
đầu có những kết quả khả quan. Tôi đã nhận thức được vai trò tích cực của ứng
dụng BĐTD trong hỗ trợ đổi mới phương pháp dạy học. Biết sử dụng BĐTĐ để
dạy bài mới, củng cố kiến thức bài học, tổng hợp kiến thức chương, phần. Học
sinh hiểu bài nhanh hơn, hiệu quả hơn. Đa số các em học sinh khá, giỏi đã biết sử
dụng BĐTD để ghi chép bài, tổng hợp kiến thức môn học. Một số học sinh trung
bình đã biết dùng BĐTD để củng cố kiến thức bài học ở mức đơn giản. Đối với
môn Toán , học sinh rất hào hứng trong việc ứng dụng BĐTD để ghi chép bài
nhanh, hiệu quả.
d) Thực tế kết quả kiểm tra hết học kỳ I năm học 2011 - 2012 cho thấy môn
Toán khối 9 nói riêng và chất lượng môn văn của nhà trường nói chung đã có
nhiều chuyển biến tích cực. Cụ thể là:
GV sưu tầm Trang
Ứng dụng bản đồ đồ tư duy trong đổi mới phương pháp dạy học môn Toán ở trường THCS

PHẦN 3: KẾT LUẬN – KIẾN NGHỊ:
1. Kết luận: Cùng với việc đổi mới mục tiêu và nội dung dạy học, vấn đề
đổi mới phương pháp dạy học theo triết lý lấy người học làm trung tâm được đặt ra
một cách bức thiết. Bản chất của dạy học lấy người học làm trung tâm là phát huy
cao độ tính tự giác, tích cực, độc lập, sáng tạo của người học. Để làm được điều đó
thì vấn đề đầu tiên mà người giáo viên cần nhận thức rõ ràng là quy luật nhận thức
của người học. Người học là chủ thể hoạt động chiếm lĩnh tri thức, kỹ năng, kỹ xảo
và thái độ chứ không phải là“ cái bình chứa kiến thức” một cách thụ động. Trong
thực tế hiện nay, còn nhiều học sinh học tập một cách thụ động, chỉ đơn thuần là
nhớ kiến thức một cách máy móc mà chưa rèn luyện kỹ năng tư duy. Học sinh chỉ


Tài liệu tham khảo
1. Trần Đình Châu, Sử dụng bản đồ tư duy – một biện pháp hiệu quả hỗ trợ
học sinh học tập môn toán- Tạp chí Giáo dục, kì 2- tháng 9/2009.
2. Trần Đình Châu, Đặng Thị Thu Thủy, Sử dụng bản đồ tư duy góp phần
TCH HĐ học tập của HS, Tạp chí Khoa học giáo dục, số chuyên đề TBDH năm
2009.
3. Tony Buzan - Bản đồ Tư duy trong công việc – NXB Lao động – Xã hội.
4. Stella Cottrell (2003), The study skills handbook (2
nd
edition), PalGrave
Macmillian.
5. www.mind-map.com (trang web chính thức của Tony Buzan).
GV sưu tầm Trang
Ứng dụng bản đồ đồ tư duy trong đổi mới phương pháp dạy học môn Toán ở trường THCS

6. Tài liệu tập huấn chuyên môn do phòng giáo dục đào tạo tổ chức.
GV sưu tầm Trang