BỘ GIÁO DỤC VÀ ðÀO TẠO
TRƯỜNG ðẠI HỌC NÔNG NGHIỆP HÀ NỘI







NGUYỄN THỊ TÚ QUYÊN NGHIÊN CỨU VAI TRÒ NGƯỜI DÂN TRONG
XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI TRÊN ðỊA BÀN
HUYỆN ðÔNG ANH - THANH PHỐ HÀ NỘI LUẬN VĂN THẠC SỸ KINH TẾ Chuyên ngành : KINH TẾ NÔNG NGHIỆP
Mã số : 60.31.10

Người hướng dẫn khoa học: TS. NGUYỄN PHÚC THỌ

người ñã nhiệt tình hướng dẫn, giúp ñỡ chúng tôi trong việc hoàn thành luận
văn này.
Xin chân thành cảm ơn Huyện ủy, Ủy ban nhân dân huyện ðông Anh;
các ban của Huyện ủy, các phòng chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân huyện
ðông Anh; xin cản ơn các ðảng ủy, Ủy ban nhân dân các xã và bà con nhân
dân ñã giúp ñỡ, cộng tác cùng cúng tôi ñể ðề tài ñược thực hiện kịp tiến ñộ
theo kế hoạch.

Hà Nội, ngày 25 tháng 9 năm 2012
Tác giả Nguyễn Thị Tú Quyên

Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế …………………………

iii

MỤC LỤC
Lời cam ñoan i
Lời cảm ơn ii
Mục lục iii
Danh mục bảng vi
Danh mục hình vii
Danh mục viết tắt viii
PHẦN I. MỞ ðẦU 1
1.1 Tính cấp thiết của ñề tài 1
1.2 Mục tiêu nghiên cứu 3
1.2.1 Mục tiêu chung 3
1.2.2 Mục tiêu cụ thể 3

2.3.5 Bài học về phát triển sản xuất, tăng thu nhập, cải thiện ñời sống 37
2.3.6 Bài học về cơ chế quản lý ñầu tư trên ñịa bàn 38
2.3.7 Bài học về cách làm chủ ñộng, sáng tạo, phù hợp với ñiều kiện
và ñặc ñiểm cụ thể của từng xã, tránh rập khuôn, máy móc 39
2.3.8 Bài học trong xây dựng, nâng cao chất lượng hoạt ñộng của hệ
thống chính trị, phát huy vai trò làm chủ của nhân dân trong
xây dựng NTM 39
PHẦN III ðẶC ðIỂM ðỊA BÀN & PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 40
3.1 ðặc ñiểm ñịa bàn 40
3.1.1 ðiều kiện tự nhiên 40
3.1.2 ðiều kiện kinh tế xã hội 47
3.1.3 Nhận xét chung về ñịa bàn nghiên cứu 51
3.2 Khung phân tích và Phương pháp nghiên cứu 51
3.2.1 Khung phân tích 51
3.2.2 Phương pháp nghiên cứu 52
3.2.3 Phương pháp phân tích số liệu 53
3.2.4 Hệ thống chỉ tiêu sử dụng 54
Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế …………………………

v

PHẦN IV VAI TRÒ NGƯỜI DÂN TRONG TRIỂN KHAI THỰC
HIỆN CHƯƠNG TRÌNH XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI
TRÊN ðỊA BÀN HUYỆN ðÔNG ANH 55
4.1 Khái quát kết quả triển khai chương trình xây dựng nông thôn
mới trên ñịa bàn huyện ðông Anh 55
4.1.1 Mục tiêu 56
4.1.2 Nội dung triển khai 58
4.1.3 Kết quả ñạt ñược 63
4.2 Thực trạng vai trò của người dân trong xây dựng nông thôn mới

huy bản sắc dân tộc ở nông thôn trong xây dựng nông thôn mới 99
4.4.5 Giải pháp gắn quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường ở nông
thôn trong xây dựng nông thôn mới 99
PHẦN V. KẾT LUẬN & KHUYẾN NGHỊ 101
5.1 Kết luận 101
5.2 Khuyến nghị 102
TÀI LIỆU THAM KHẢO 104

Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế …………………………

vii

DANH MỤC BẢNG
Bảng 3.1: ðất ñai và tình hình sử dụng ñất ñai của Huyện qua các năm
2009 - 2011 45
Bảng 3.2: Dân số và lao ñộng của Huyện qua các năm 2009 - 2011 48
Bảng 3.3: Cơ sở hạ tầng trang thiết bị cho huyện ðông Anh trong giai
ñoạn 2009 - 2011 50
Bảng 3.4: Kết quả sản xuất kinh doanh huyện ðông Anh các năm 2009 - 2011 52
Bảng 4.1: Vốn hỗ trợ của doanh nghiệp bằng công trình tại các xã 65
Bảng 4.1: Người dân tham gia các cuộc họp 71
Bảng 4.2: Người dân tham gia thành lập tiểu ban xây dựng NTM 72
Bảng 4.3: Người dân tham gia lập kế hoạch xây dựng NTM 73
Bảng 4.4: Tỷ lệ hộ nghèo tại ñịa bàn nghiên cứu 75

Hình 2.6 Mô hình quy hoạch ñô thị làng quê tại Hà Nam 32
Hình 2.7 Vùng ðồng bằng sông Hồng 34
Hình 2.8 Vùng Tây Nguyên 34
Hình 3.1: Bản ñồ hành chính Hà Nội – ðông Anh 41
Hình 4.1: Các hoạt ñộng phát triển bền vững kinh tế - xã hội trong các mô
hình nông thôn mới thông qua vai trò của người dân 68
Hình 4.2: Mối quan hệ giữa BCð, tiểu ban xây dựng NTM và các tổ chức 74
Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế …………………………

ix
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

BCð Ban chỉ ñạo
CNH - HðH Công nghiệp hóa - hiện ñại hóa
Hð Hợp ñồng
HTX Hợp tác xã
KH Kế hoạch
NQ Nghị quyết
NTM Nông thôn mới
PT Phát triển
PTNT Phát triển nông thôn
TC Tiêu chí
TKKT Thiết kế kỹ thuật
TW Trung ương
UBND Ủy ban nhân dân
XHCN Xã hội chủ nghĩa
Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế …………………………

1



2

bà con vùng khác biết ñến, như: Mô hình nuôi nhím (xã Hải Bối), mô hình
nuôi cá sấu (xã Tiên Dương), mô hình nuôi giun quế (xã Võng La, Vân
Nội)… Huyện cũng luôn quan tâm ñầu tư xây dựng hạ tầng cơ sở cho nông
nghiệp, nông thôn (ñường giao thông nội ñồng: trên 27 km, kênh mương nội
ñồng: 42 km). Năm 2010, ðông Anh có một xã duy nhất là Xuân Nộn ñược
thành phố chọn làm xã ñiểm về xây dựng nông thôn mới. Cùng với Xuân
Nộn, nhiều xã trên ñịa bàn huyện cũng ñang ra sức xây dựng, phấn ñấu ñạt
tiêu chuẩn nông thôn mới ñến 2015, như: Nam Hồng, Mai Lâm, Tiên Dương
Bên cạnh những thành quả ñạt ñược ñó, không ít vấn ñề còn tồn tại,
trong ñó phải ñể ñến một số ñiểm ñáng chú ý như: ðất sản xuất nông nghiệp
ngày càng giảm, số người nông dân mất ñất ngày càng tăng lên, khu vực sản
xuất nông nghiệp ñã bị thu hẹp, ô nhiễm do chất thải các khu công nghiệp,
khu ñô thị Hay trong quá trình xây dựng nông thôn mới còn bộc lộ những
vấn ñề khác, như: Năng lực, trình ñộ của ñội ngũ cán bộ cấp cơ sở chưa cao,
việc sử dụng nguồn vốn hỗ trợ của nhà nước cho ñịa phương ñã thực sự hiệu
quả hay chưa? Vai trò của người dân vào việc xây dựng và phát triển nông
nghiệp, nông thôn vẫn còn nhiều ñiều ñáng nói. Xoay quanh vai trò của người
dân trong xây dựng nông thôn mới hiện nay, một số vấn ñề về lý luận, thực
tiễn ñược ñặt ra, như sau:
1. Nông thôn là gì? Tại sao cần xây dựng nông thôn mới?
2. Thực trạng xây dựng nông thôn mới trên ñịa bàn huyện ðông Anh?
3. Vai trò của người dân trong thực hiện xây dựng nông thôn mới là gì?
4. Những vấn ñề gì nảy sinh trong quá trình tham gia xây dựng nông thôn mới
của người dân ðông Anh? Bài học kinh nghiệm từ xây dựng nông thôn mới
có sự tham gia của người dân trên ñịa bàn huyện ðông Anh?
Từ trước ñến nay, có một số nghiên cứu liên quan tới vấn ñề vai trò
người dân trong phát triển nông thôn, hay trong xây dựng nông thôn mới,

1.3.1 ðối tượng nghiên cứu
- Quá trình triển khai thực hiện xây dựng nông thôn mới trên ñịa bàn
huyện ðông Anh, thành phố Hà Nội.
- Người dân tại ñịa bàn nghiên cứu.
Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế …………………………

4

- Ban chỉ ñạo, ban quản lý, tổ công tác giúp việc xây dựng nông thôn
mới tại ñịa bàn huyện ðông Anh.
1.4.2 Phạm vi nghiên cứu
- Nội dung: ðề tài tập trung nghiên cứu những vấn ñề lý luận và thực
tiễn về vai trò của người dân trong xây dựng nông thôn mới.
- Thời gian: ñề tài nghiên cứu thực trạng sự tham gia của người dân
trong xây dựng nông thôn mới trên ñịa bàn huyện ðông Anh, thành phố Hà
Nội từ khi có chương trình xây dựng nông thôn mới. Nghiên cứu các giải
pháp nâng cao vai trò người dân ñến giai ñoạn tiếp theo.
- Không gian: ðề tài nghiên cứu tại 3 xã trên ñịa bàn huyện ðông Anh,
thành phố Hà Nội (xã Xuân Nộn, xã Nam Hồng và xã Mai Lâm, trong ñó,
Xuân Nộn là xã ñiểm xây dựng nông thôn mới ñã ñược thành phố lựa chọn). Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế …………………………

5

PHẦN II. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VAI TRÒ

chức khác. (Giáo trình PTNT, trường ðHNN Hà Nội, trang 11, 2005)
 Phát triển nông thôn (PTNT)
Khác với phát triển và phát triển kinh tế, PTNT là chỉ sự phát triển ở
khu vực nông thôn, có thể hiểu rằng PTNT chỉ sự phát triển kinh tế - xã hội
phạm vi hẹp hơn phát triển và phát triển kinh tế. Chúng tôi xin ñưa ra một số
quan ñiểm về PTNT:
- PTNT là những thay ñổi cần thiết ở vùng nông thôn. Tuy nhiên,
những gì coi là cần thì lại khác nhau ở từng nước, từng vùng, từng ñịa
phương; theo quan ñiểm thông thường, bản chất của phát triển là tăng trưởng
và hiện ñại hóa mang lại cho người nghèo chút lợi nho nhỏ.
- Có quan ñiểm lại cho rằng: PTNT nhằm nâng cao về vị thế kinh tế -
xã hội cho người dân nông thôn thông qua việc sử dụng có hiệu quả cao các
nguồn lực của ñịa phương bao gồm nhân lực, vật lực và tài lực.
- Theo Ngân hàng thế giới (WB) ñã ñưa ra ñịnh nghĩa (1975): “PTNT là
một chiến lược nhằm cải thiện các ñiều kiện sống kinh tế và xã hội của một
nhóm người cụ thể - người nghèo ở vùng nông thôn. Nó giúp những người
nghèo nhất trong những người dân sống ở các vùng nông thôn ñược hưởng lợi
ích từ sự phát triển” (Giáo trình PTNT, trường ðHNN Hà Nội, trang 19, 2005).
PTNT có tác ñộng theo nhiều chiều cạnh khác nhau. PTNT là quá trình
thực hiện hiện ñại hóa nền văn hóa nông thôn nhưng vẫn bảo tồn ñược những
giá trị truyền thống thông qua việc ứng dụng khoa học và công nghệ. ðồng
thời, ñây là quá trình thu hút mọi người dân tham gia vào các chương trình
phát triển, ñặc biệt là nhóm người nghèo ở nông thôn - những người ñang tìm
kế sinh nhai, những tiểu nông, tá ñiền và những người không có ñất, nhằm cải
thiện chất lượng cuộc sống của các cư dân nông thôn.
Từ các quan ñiểm trên, theo chúng tôi: “PTNT là một quá trình cải
thiện có chủ ý một cách bền vững về kinh tế, xã hội, văn hóa và môi trường,
Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế …………………………

7


8

 ðặc ñiểm ưu việt của nông thôn mới theo ðề án của Bộ NN & PTNT
Xây dựng NTM chính thức trở thành chương trình mục tiêu quốc gia.
Mô hình NTM có nhiều ñặc ñiểm ưu việt tạo nên nét riêng biệt, mới chưa
từng có trước kia, ñó là:
+ ðược xây dựng trên ñơn vị cơ bản là cấp làng - xã.
+ Vai trò của người dân ñược nâng cao, nêu cao tính tự chủ của người
dân, ñặc biệt của nông dân.
+ Người dân chủ ñộng tham gia việc xây dựng kế hoạch phát triển, thảo
luận, ñóng góp ý kiến, giám sát quá trình thực hiện… nhằm ñạt mục tiêu ñề ra
với kết quả, hiệu quả cao nhất.
+ Việc thực hiện xây dựng NTM nhằm phát triển nông nghiệp, nông
thôn, từng bước nâng cao ñời sống nông dân là quá trình thực hiện dựa trên
nền tảng huy ñộng mọi nguồn lực: Ngân sách Nhà nước từ trung ương tới ñịa
phương, nguồn lực các tổ chức kinh tế, xã hội, nguồn lực trong nhân dân…
thay cho việc dựa vào sự hỗ trợ từ bên ngoài là chủ yếu.
+ Kích thích các tổ chức kinh tế, xã hội của nông dân hoạt ñộng phát
triển mạnh và có hiệu quả.
2.1.2 Mục tiêu và tiêu chí xây dựng NTM của Bộ Nông nghiệp & PTNT
2.1.2.1 Mục tiêu của việc xây dựng nông thôn mới
Xây dựng nông thôn mới nhằm ñạt ñược các mục tiêu tổng thể về kinh
tế, chính trị, văn hóa - xã hội. ðể ñạt ñược các mục tiêu này, quá trình xây
dựng NTM phải ñược thực hiện trong mối quan hệ tác ñộng qua lại, gắn kết
nhau tạo nên một hệ thống hoàn chỉnh.
- Về kinh tế:
+ Nông thôn có nền sản xuất hàng hóa, hướng ñến thị trường ñể giao
lưu, hội nhập. ðáp ứng ñược nền sản xuất hàng hóa thì kết cấu hạ tầng nông
thôn phải ñồng bộ, hiện ñại.

họ, gia ñình.
Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế …………………………

10
- Về môi trường: xây dựng, củng cố, bảo vệ môi trường, du lịch sinh
thái. Bảo vệ rừng ñầu nguồn, chống ô nhiễm nguồn nước, môi trường không
khí và chất thải từ các khu công nghiệp ñể PTNT bền vững.
ðể ñạt ñược các mục tiêu nói trên, Nhà nước ñóng vai trò chỉ ñạo, tổ
chức ñiều hành quá trình hoạch ñịnh và thực thi chính sách, xây dựng ñề án,
cơ chế, tạo hành lang pháp lý, hỗ trợ vốn, kỹ thuật, nguồn lực, tạo ñiều kiện,
ñộng viên tinh thần. Nhân dân tự nguyện tham gia, chủ ñộng trong thực thi và
hoạch ñịnh chính sách. Trên tinh thần ñó, các chính sách kinh tế - xã hội sẽ
tạo hiệu ứng tổng thể nhằm xây dựng mô hình NTM.
2.1.2.2 Các tiêu chí (nội dung) về xây dựng nông thôn mới
Nguồn: Viện QH &TKNN
Sơ ñồ 1: Quy trình thực hiện dự kiến
Xây dựng, báo cáo
KH, TKKT, dự toán

- Phê duyệt dự toán, TKKT
- Kiểm tra ñôn ñốc
- Quyết toán vốn NS hỗ trợ
Hð trách nhiệm và
chấp thuận nội dung
Thẩm ñịnh, báo cáo
KH, TKKT, dự toán
Cấp kinh phí và
giám sát thực hiện,
quyết toán kinh phí
Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế …………………………

11
Bộ TC quốc gia về xây dựng mô hình NTM ñược Thủ tướng Chính phủ
ký quyết ñịnh số 491/2009/Qð-TTg ngày 16/4/2009 bao gồm 19 tiêu chí và
ñược chia thành 5 nhóm, cụ thể các nhóm tiêu chí:
- Về quy hoạch
- Về hạ tầng xã hội
- Về kinh tế và tổ chức sản xuất
- Về văn hóa - xã hội - môi trường
- Về hệ thống chính trị
19 tiêu chí ñể xây dựng mô hình NTM: Quy hoạch và thực hiện quy
hoạch, giao thông, thủy lợi, ñiện, trường học, cơ sở vật chất văn hóa, chợ
nông thôn, bưu ñiện, nhà ở dân cư, thu nhập, hộ nghèo, cơ cấu lao ñộng, hình
thức tổ chức sản xuất, giáo dục, y tế, văn hóa, môi trường, hệ thống tổ chức
chính trị xã hội vững mạnh, trật tự xã hội.
2.1.3 Những nội dung chủ yếu về xây dựng nông thôn mới
Căn cứ vào ñiều kiện thực tế của từng xã về tiềm năng, lợi thế, năng lực
của cán bộ, khả năng ñóng góp của nhân dân… hướng dẫn ñể người dân bàn bạc
ñề xuất các nhu cầu và nội dung hoạt ñộng của ñề án. Xét trên khía cạnh tổng

- Với những xã có ngành nghề truyền thống: khôi phục và củng cố, tăng
cường tay nghề cho người lao ñộng, hỗ trợ xây dựng thương hiệu, nhãn hiệu
hàng hóa, quảng bá công nghệ, xử lý môi trường và phát triển bền vững.
- Với những xã chưa có ngành nghề phi nông nghiệp: tiến hành ñưa các
ngành nghề mới vào xã và tăng cường chuyển giao kỹ thuật, tạo việc làm tăng
thêm thu nhập cho nông dân.

Hỗ trợ xây dựng cơ sở vật chất hạ tầng nông thôn
- Tư vấn hỗ trợ quy hoạch giao thông, thủy lợi nội ñồng. Khuyến khích
dồn ñiền ñổi thửa, tích tụ ruộng ñất ñể phát triển quy mô trang trại.
- Hỗ trợ xây dựng các cụm, khu công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, chế
biến sau thu hoạch, tăng cường tiêu thụ sản phẩm.
- Hỗ trợ xây dựng cơ sở vật chất cho hoạt ñộng văn hóa, phát huy bản
sắc văn hóa dân tộc ở nông thôn: nhà văn hóa làng, thư viện, bưu ñiện thôn, xã.

Xây dựng NTM gắn với bảo vệ môi trường, quản lý tài nguyên ở nông thôn
- Vận ñộng xây dựng một nông thôn mới xanh - sạch - ñẹp, không có
rác thải vứt bừa bãi, không có phế thải của sản xuất và sinh hoạt thải thẳng ra
cánh ñồng, hệ thống ao hồ… mà không ñược xử lý.
Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế …………………………

13
- Quản lý nguồn nước cấp, thoát nước, thu gom rác thải. Hiện nay, vấn
ñề này ở nông thôn ñang phần nào làm ảnh hưởng lớn tới môi trường bởi sự
xuất hiện của các làng nghề, các khu tiểu thủ công nghiệp, công nghiệp mới
gây ô nhiễm môi trường và nguồn nước. Vì vậy các ñịa phương cần chú ý xây
dựng các hệ thống xử lý rác thải, tuyên truyền nâng cao ý thức bảo vệ môi
trường cho người dân.
2.1.4 Vấn ñề tam nông trong xây dựng nông thôn mới
Trong thời kỳ phát triển kinh tế nước ta hiện nay, quá trình xây dựng

thôn; xây dựng giai cấp nông dân, củng cố liên minh công nông và ñội ngũ trí
thức, tạo nền tảng kinh tế - xã hội và chính trị vững chắc, ñảm bảo thực hiện
thành công CNH - HðH ñất nước theo ñịnh hướng XHCN.
 Nội dung triển khai chính:
- Quy hoạch các khu dân cư nông thôn và hướng dẫn cải tạo nơi ở dân
cư ñảm bảo ăn ở văn minh nhưng vẫn giữ ñược nét bản sắc văn hóa ñặc trưng
của từng dân tộc, từng vùng quê. ðến năm 2010, rà soát và ñiều chỉnh quy
hoạch xây dựng 45% thị trấn, hoàn thành quy hoạch 42% các khu dân cư
trung tâm xã, thị tứ. ðến năm 2020, 100% các thị trấn có quy hoạch xây dựng
và 50% thị trấn có quy hoạch chi tiết; 100% thị tứ và trung tâm cụm xã có quy
hoạch xây dựng.
- Quy hoạch phát triển ñồng bộ hệ thống hạ tầng kinh tế - xã hội thôn,
xã, ñáp ứng yêu cầu CNH - HðH.
- Nâng cao kiến thức ñời sống và kiến thức nghề nghiệp cho người dân;
nâng cao tinh thần tự lực tự cường vượt qua khó khăn, vươn lên xây dựng
cuộc sống mới tốt ñẹp hơn trong các cộng ñồng dân cư nông thôn.
- Phát triên sản xuất hàng hóa gồm cả nông nghiệp và phi nông nghiệp
tạo ñiều kiện thực hiện “mỗi làng một nghề”.
- Xây dựng ñời sống văn hóa.
- Xây dựng các hình thức tổ chức sản xuất tiến bộ, phù hợp.
- Nâng cao chất lượng dân chủ cơ sở.

Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế …………………………

15
Phương châm chính của chương trình: phát huy cao ñộ tinh thần sáng
tạo của người dân nông thôn tại từng cộng ñồng. Người dân tự bàn bạc lực chọn
công việc ưu tiên, tự triển khai thực hiện và hưởng lợi. Cấp ủy và chính quyền
chọn hỗ trợ về tổ chức, về kỹ thuật và nguồn lực.
Lấy xã, thôn, ấp làm ñịa bàn chính ñể chỉ ñạo thực hiện. ðổi mới