ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ - LUẬT
TRẦN ĐỨC TRƯƠNG PHÁT TRIỂN TẬP ĐOÀN KINH TẾ NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM
TRONG QUÁ TRÌNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ LUẬN ÁN TIẾN SỸ KINH TẾ Tp. Hồ Chí Minh năm 2014
ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ - LUẬT
TRẦN ĐỨC TRƯƠNG
PHÁT TRIỂN TẬP ĐOÀN KINH TẾ NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM
TRONG QUÁ TRÌNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ
Chuyên N
LUẬN ÁN TIẾN SỸ KINH TẾ
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC
1. PGS. TS Nguyễn Văn Trình
2. TS . Phạm Viết Muôn
Tp. Hồ Chí Minh năm 2014
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan kết quả nghiên cứu của luận án này do tôi độc lập
thực hiện trên cơ sở tham khảo các tài liệu có liên quan. Tôi xin hoàn toàn
chịu trách nhiệm về kết quả nghiên cứu của mình.
NGHIÊN CỨU SINH
TRẦN ĐỨC TRƯƠNG
MỤC LỤC
1.2.3.2 Các mô hình tập đoàn 32
1.3. SỰ CẦN THIẾT HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN TẬP ĐOÀN KINH TẾ
NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM 35
1.3.1 Cơ sở lý luận của sự hình thành và phát triển tập đoàn kinh tế 35
1.3.2 Điều kiện để hình thành các tập đoàn kinh tế nhà nước ở Việt Nam 37
1.3.3 Cơ sở khoa học và thực tiễn của việc hình thành các tập đoàn kinh tế nhà
nước ở Việt Nam 41
1.3.4 Vai trò của tập đoàn kinh tế nhà nước trong nền kinh tế Việt Nam 44
1.3.5 Các tiêu chí đánh giá hiệu quả hoạt động của tập đoàn kinh tế nhà nước ở
Việt Nam 48
1.3.5.1 Các tiêu chí đánh giá dựa trên hiệu quả kinh tế - xã hội của tập đoàn kinh
tế nhà nước 48
1.3.5.2 Các tiêu chí kinh tế - tài chính……………………………… ……… 49
1.4. BÀI HỌC KINH NGHIỆM RÚT RA TỪ SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT
TRIỂN TẬP ĐOÀN KINH TẾ CỦA MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI 51
1.4.1 Kinh nghiệm của Trung Quốc 51
1.4.2. Kinh nghiệm của Nhật Bản 58
1.4.3. Kinh nghiệm của Hàn Quốc 59
1.4.4. Kinh nghiệm của một số nước ở Châu Âu 60
TÓM TẮT CHƯƠNG 1 61
Chương 2: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG VÀ PHÁT TRIỂN CỦA CÁC TẬP
ĐOÀN KINH TẾ NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM TRONG THỜI GIAN QUA 63
2.1. SỰ HÌNH THÀNH CÁC TẬP ĐOÀN KINH TẾ NHÀ NƯỚC Ở VIỆT
NAM 63
2.1.1 Về chủ trương, chính sách của Nhà nước 63
2.1.2 Quá trình hình thành các tập đoàn kinh tế nhà nước 65
2.1.2.1 Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam (VNPT) 65
2.1.2.2 Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Việt Nam (PVN) 66
2.1.2.3Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản ViệtNam(Vinacomin) 67
2.3.2.2.Những hạn chế, yếu kém trong quá trình thực hiện mô hình tập đoàn
kinh tế nhà nước 124
2.3.3 Những nguyên nhân 130
2.3.3.1 Những nguyên nhân của thành tựu 130
2.3.3.2 Nguyên nhân của những hạn chế, tồn tại 132
TÓM TẮT CHƯƠNG 2 137
Chương 3: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN TẬP ĐOÀN 138
KINH TẾ NHÀ NƯỚC TRONG HỘI NHẬP QUỐC TẾ 138
3.1. CƠ HỘI VÀ THÁCH THỨC PHÁT TRIỂN CÁC TẬP ĐOÀN KINH TẾ
NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM TRONG HỘI NHẬP QUỐC TẾ 138
3.1.1. Những cơ hội phát triển tập đoàn kinh tế nhà nước trong hội nhập quốc
tế 138
3.1.2. Những thách thức đối với các tập đoàn kinh tế nhà nước trong hội nhập
quốc tế 140
3.2. QUAN ĐIỂM VÀ ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN TẬP ĐOÀN KINH TẾ
NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM THỜI GIAN TỚI 143
3.2.1. Quan điểm phát triển tập đoàn kinh tế nhà nước 143
3.2.1.1. Xây dựng và phát triển các tập đoàn kinh tế nhà nước một cách có trọng
điểm và có chọn lọc phù hợp với điều kiện thực tiễn của Việt Nam 143
3.2.1.2.Sự hình thành và phát triển các tập đoàn kinh tế nhà nước phải phù hợp
với quá trình đổi mới cơ chế quản lý kinh tế ở nước ta trong bối cảnh cạnh tranh
ngày càng gay gắt và xu thế hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng 145
3.2.1.3 Trong quá trình xây dựng và phát triển các tập đoàn kinh tế nhà nước,
cấu trúc sở hữu có thể chuyển từ đơn sở hữu sang đa sở hữu, trong đó sở hữu
nhà nước giữ vai trò then chốt 145
3.2.2. Định hướng phát triển tập đoàn kinh tế nhà nước trong thời gian tới 146
3.3. CÁC GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN TẬP ĐOÀN KINH TẾ NHÀ NƯỚC Ở
VIỆT NAM THỜI GIAN TỚI 148
GDP Tổng sản phẩm quốc nội
GSP Quy chế ưu đãi thuế quan phổ cập
IMF Quỹ tiền tệ quốc tế
ICOR Hệ số gia tăng tư bản đầu ra
KHCN Khoa học công nghệ
MNC
S
Tập đoàn kinh tế đa quốc gia
PVN Tập đoàn Dầu khí quốc gia Việt Nam
ODA Viện trợ phát triển chính thức
SCIC Tổng công ty đầu tư và kinh vốn nhà nước
R&D Nghiên cứu và phát triển
SXKD Sản xuất kinh doanh
TĐKTNN Tập đoàn kinh tế nhà nước
TNC
S
Tập đoàn kinh tế xuyên quốc gia
TPP Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dương
VNPT Tập đoàn bưu chính viễn thông Việt Nam
VINATEX Tập đoàn Dệt may Việt Nam
VINACOMIN Tập đoàn Than – Khoáng sản Việt Nam
VINASHIN Tập đoàn Công nghiệp Tàu thủy Việt Nam
VRG Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam
VIETTEL Tập đoàn Viễn thông Quân đội
VINACHEM Tập đoàn Công nghiệp hóa chất Việt Nam
DANH MỤC BẢNG
Bảng 2.1: Cơ cấu tổ chức của các tập đoàn kinh tế nhà nước 74
Bảng 2.2: Vị trí xếp hạng của một số tập đoàn kinh tế trong TOP 500 doanh nghiệp
lớn nhất Việt Nam 75
DANH MỤC BIỂU ĐỒ
Biểu đồ 2.1: Vốn chủ sở hữu, lợi nhuận của sáu tập đoàn kinh tế nhà nước 90
Biểu đồ 2.2: Tỷ suất lợi nhuận trên vốn sở hữu của sáu tập đoàn kinh tế 91
Biểu đồ 2.3: Vốn chủ sở hữu. Tổng tài sản và nợ phải trả của các tập đoàn, tổng công
ty nhà nước 2006 – 2012 96
Biểu đồ 2.4: Tỷ lệ thay đổi của vốn chủ sở hữu, tổng tài sản và nợ phải trả của các tập
đoàn, tổng công ty nhà nước 2006 - 2012 96
Biểu đồ 2.5: Nợ phải trả trên vốn chủ sở hữu của các tập đoàn, tổng công ty nhà nước
2006 - 2012 100
Biểu đồ 2.6: Tỷ lệ thay đổi của nợ phải trả trên vốn chủ sở hữu của các tập đoàn, tổng
công ty nhà nước 2006 - 2012 100
Biểu đồ 2.7: Cơ cấu GDP theo thành phần kinh tế 2005 - 2011 108
Biểu đồ 2.8: Cơ cấu vốn đầu tư theo giá thực tế phân theo thành phần kinh tế giai
đoạn 2000 - 2011……………………………………………………………….110
Biểu đồ 2.9: Cơ cấu vốn đầu tư của khu vực kinh tế nhà nước theo giá thực tế phân
theo nguồn vốn giai đoạn 2000 – 2011……………………………………………111
1
PHẦN MỞ ĐẦU
1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
Sở dĩ xảy ra điều đó bởi vì việc nghiên cứu làm rõ sự cần thiết khách
quan thành lập các tập đoàn kinh tế chưa thực sự được quan tâm đúng mức
của các ngành, các cấp, mà chủ yếu việc thành lập các tập đoàn kinh tế ở Việt
Nam diễn ra có tính chất phong trào và mang tính chất chủ quan. Xuất phát từ
những lý do đó, tôi đã chọn đề tài “Phát triển tập đoàn kinh tế nhà nước ở
Việt Nam trong quá trình hội nhập quốc tế” làm luận án tiến sỹ kinh tế,
chuyên ngành kinh tế học.
2. MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI
2.1. Mục tiêu của đề tài
Đề tài luận án nhằm thực hiện các mục tiêu sau:
Thứ nhất, trình bày cơ sở lý luận và thực tiễn về sự hình thành tập đoàn kinh
tế. Kinh nghiệm về sự hình thành và phát triển các tập đoàn kinh tế trên thế
giới cho Việt Nam. Sự cần thiết hình thành và phát triển các tập đoàn kinh tế
nhà nước ở Việt Nam trong tiến trình phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập
quốc tế.
Thứ hai, phân tích và đánh giá thực trạng hoạt động sản xuất kinh doanh của
các tập đoàn kinh tế nhà nước ở Việt Nam trong thời gian từ năm 2006 đến
nay. Đánh giá vị trí, vai trò và hiệu quả kinh doanh của các tập đoàn kinh tế
nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt
Nam.
Thứ ba, đưa ra các giải pháp cơ bản để tái cơ cấu lại các tập đoàn kinh tế nhà
nước trong bối cảnh cơ cấu lại nền kinh tế để đổi mới mô hình tăng trưởng,
tạo sự phát triển kinh tế bền vững trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại
hóa và hội nhập quốc tế.
2.2. Nhiệm vụ của đề tài
Để thực hiện mục tiêu của đề tài, luận án cần tập trung giải quyết những
vấn đề cơ bản sau đây:
4
Châu Âu, Mỹ, Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc…từ góc độ sở hữu và cơ
chế đầu tư, quản lý và giám sát.
3.2 Phương pháp định lượng
Phương pháp thống kê kinh tế: Thu thập và tổng hợp các số liệu kinh tế
của các tập đoàn kinh tế nhà nước qua niên giám thống kê của Tổng cục
thống kê, các báo cáo tổng hợp của các tập đoàn kinh tế nhà nước từ năm
2006 đến năm 2012.
Phương pháp thống kê kinh tế lượng: Xây dựng các tham số chính thức
qua số liệu thống kê để phân tích và đánh giá mối quan hệ giữa các biến số
kinh tế của các tập đoành kinh tế nhà nước trong thời gian qua.
Phương pháp phân tích số liệu: Phân tích và tổng hợp các số liệu điều tra
thu thập được của các tập đoàn kinh tế nhà nước. Các phân tích thống kê qua
bảng, biểu đồ, đồ thị biểu diễn giá trị thực tế của các tập đoàn kinh tế nhà
nước được thực hiện theo thứ tự thời gian từ năm 2006 đến nay. Các giá trị
thực tế thu thập được hình thành nên dãy số theo thời gian của các tập đoàn
kinh tế nhà nước.
4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI
4.1. Đối tượng nghiên cứu của đề tài
Nghiên cứu sự hình thành, hoạt động và phát triển của các tập đoành kinh
tế nhà nước ở Việt Nam trên cả ba phương diện: (i) cơ cấu sở hữu; (ii) cơ cấu
tổ chức quản lý; (iii) hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh.
Nghiên cứu cơ chế quản lý điều hành hoạt động của các tập đoàn kinh tế
trong mối quan hệ giữa nhà nước và các tập đoàn kinh tế. Sự tác động của các
tập đoàn kinh tế nhà nước đối với sự phát triển kinh tế - xã hội trong hội nhập
quốc tế.
4.2. Phạm vi nghiên cứu của đề tài
+ Về nội dung: Tập trung trình bày, phân tích và đánh giá sự hình thành,
Luận án đưa ra các quan điểm, cách nhìn nhận một cách khách quan và
khoa học đối với sự tồn tại và phát triển của các tập đoàn kinh tế nhà nước ở
Việt Nam trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.
6
6.2. Về mặt thực tiễn
Luận án là một tài liệu tham khảo phục vụ cho việc nghiên cứu và giảng
dạy trong các trường đại học khối ngành kinh tế và quản trị kinh doanh.Các
chuyên đề chuyên sâu về doanh nghiệp nhà nước và mô hình tập đoàn kinh tế
nhà nước trong các cơ sở đào tạo và nghiên cứu khoa học kinh tế ở nước ta
hiện nay.
Những kết quả nghiên cứu của luận án là cơ sở khoa học cho các cơ
quan chức năng trong quá trình hoạch định chính sách quản lý và phát triển
các tập đoàn kinh tế nhà nước ở Việt Nam, tạo sự phát triển bền vững khu vực
kinh tế nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở
nước ta.
7. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI
Hiện nay đã có một số công trình trong và ngoài nước nghiên cứu về
tập đoàn kinh tế như:
-“Thành lập và quản lý các tập đoàn kinh doanh ở Việt Nam” do PGS.
TS Nguyễn Đình Phan làm chủ biên, NXB Chính trị quốc gia năm 1996. Tác
phẩm này được xem là một trong những công trình đầu tiên ở Việt Nam
nghiên cứu về tập đoàn kinh tế. Trong công trình này, các tác giả đã nghiên
cứu về cơ sở lý thuyết của tập đoàn kinh doanh như khái niệm, đặc điểm, các
hình thức, tính tất yếu của việc hình thành các tập đoàn kinh doanh, các mô
hình tập đoàn trên thế giới, bài học kinh nghiệm rút ra cho Việt Nam và
nghiên cứu sự hình thành các tổng công ty hoạt động theo mô hình tập đoàn ở
Việt Nam.
tập đoàn tài chính mạnh trên thế giới với sự xâm nhập lẫn nhau của tư bản
công nghiệp và tư bản tài chính hình thành nên những tập đoàn tài chính
khổng lồ, tính chất pháp lý của mô hình tập đoàn tài chính, các mô hình tổ
chức một tập đoàn tài chính, những điều kiện cần thiết cho việc hình thành
các tập đoàn tài chính ở Việt Nam. Tác phẩm cũng trình bày cấu trúc vốn, cấu
trúc đầu tư của các tập đoàn tài chính - ngân hàng khổng lồ trên thế giới như
Citigroup, HSBS Group, JPMorgan Chase, UBS, BNP Paribas, Credit Suisse
8
Group…. Tác phẩm cũng nghiên cứu về sở hữu chéo trong các tập đoàn tài
chính, nhất là trong các Cheabol ở Hàn Quốc. Tác phẩm cũng nêu lên tính tất
yếu hình thành nên các tập đoàn tài chính - ngân hàng tại Việt Nam trong thời
gian tới.
-“Mô hình tập đoàn kinh tế nhà nước ở Việt Nam đến năm 2020” của
nhóm tác giả do Phạm Quang Trung chủ biên xuất bản năm 2013. Đây được
xem là tác phẩm mới nhất nghiên cứu về mô hình tập đoàn kinh tế nhà nước ở
nước ta hiện nay. Trong tác phẩm này, các tác giả đã tập trung nghiên cứu các
vấn đề sau: 1) Lý luận về mô hình tập đoàn kinh tế, với vấn đề trọng tâm là
phân tích các mô hình tổ chức của tập đoàn về lý thuyết cũng như dẫn chứng
vài mô hình tập đoàn kinh tế trong thực tế ở một số nước trên thế giới; 2) Quá
trình hình thành, phát triển và thực trạng mô hình tập đoàn kinh tế nhà nước ở
Việt Nam với trọng tâm là phân tích một cách chi tiết các hoạt động của các
tập đoàn kinh tế nhà nước kể từ khi thành lập thí điểm cho đến hiện nay,
những thành tựu và những hạn chế của mô hình tập đoàn kinh tế nhà nước
cùng với những nguyên nhân của nó cũng đã được nhóm tác giả sơ bộ tổng
kết; 3) Đề xuất mô hình tập đoàn kinh tế nhà nước ở Việt Nam trong thời gian
tới, với trọng tâm đề xuất các giải pháp hoàn thiện mô hình tập đoàn kinh tế
nhà nước tại Việt Nam trong thời gian tới. Qua nghiên cứu tác phẩm này cho
nhóm Trần Tiến Cường và Nguyễn Cảnh Nam có phân tích sơ bộ về tình hình
thực tế hoạt động của các tập đoàn kinh tế nhà nước, còn các công trình
nghiên cứu khác đã liệt kê ở trên chỉ tập trung nghiên cứu về khía cạnh lý
thuyết của mô hình tập đoàn kinh tế. Trong thực tế, qua những năm thực hiện
thí điểm mô hình tập đoàn kinh tế nhà nước trên cơ sở tổ chức lại các tổng
công ty nhà nước đã bộc lộ nhiều vấn đề về lý luận và thực tiễn của mô hình
tập đoàn kinh tế cần phải giải quyết như: Sự cần thiết tồn tại và phát triển mô
hình tập đoàn kinh tế nhà nước, vị trí vai trò của các tập đoàn kinh tế nhà
10
nước trong nền kinh tế quốc dân, tính kinh tế và phi kinh tế của mô hình tập
đoàn, các mô hình tập đoàn kinh tế nhà nước hiệu quả, con đường hình thành
và phát triển các tập đoàn kinh tế nhà nước, các tiêu chí thành lập và đánh giá
hiệu quả của mô hình tập đoàn kinh tế nhà nước cần phải tập trung nghiên
cứu nhằm có những giải pháp phù hợp cho sự phát triển mô hình tập đoàn
kinh tế nhà nước tại Việt Nam trong điều kiện hội nhập quốc tế ngày càng
sâu, rộng. Đây cũng là những câu hỏi nghiên cứu cho luận án này phải giải
quyết.
8. KẾT CẤU CỦA LUẬN ÁN
Ngoài phần mở đầu, kết luận, mục lục, danh mục tài liệu tham khảo, nội
dung của luận án được chia thành 3 chương như sau:
Chương 1: Cơ sở lý luận và kinh nghiệm quốc tế về hình thành và phát triển
mô hình tập đoàn kinh tế nhà nước.
Chương 2: Thực trạng hoạt động và phát triển của các tập đoàn kinh tế nhà
nước ở Việt Nam thời gian qua.
Chương 3: Định hướng và giải pháp phát triển tập đoàn kinh tế nhà nước
trong hội nhập quốc tế.
“đầu ra”, nghĩa là các nhà tiêu thụ hàng hóa, dịch vụ lẫn nhau. Các chủ thể tập
12
hợp lại với nhau vì có chung lợi ích kinh tế, họ có thể chia sẻ lợi ích và có
mối quan hệ về mặt sở hữu vốn.
Thứ tư, tập đoàn kinh doanh là một tổ chức kinh tế có kết cấu tổ chức
nhiều cấp, liên kết với nhau bằng quan hệ tài sản và quan hệ hợp tác nhằm
đáp ứng đòi hỏi của nền sản xuất lớn xã hội hóa cao. [27, tr.8] Theo quan
niệm này, tập đoàn kinh tế là một tổ chức chặt chẽ mà nền tảng của cơ cấu tổ
chức này được xây dựng chủ yếu trên cơ sở mối quan hệ sở hữu về tài sản,
vốn sản xuất, kinh doanh. Họ phải tập hợp lại để đáp ứng yêu cầu khách quan
của nền sản xuất lớn, đòi hỏi quy mô doanh nghiệp phải đủ lớn để đáp ứng
yêu cầu đó. Nếu chỉ phát triển và mở rộng quy mô bằng con đường tích lũy,
tích tụ thì đòi hỏi thời gian rất lâu và có thể bỏ mất cơ hội đầu tư của doanh
nghiệp.
Thứ năm, tập đoàn kinh tế là một nhóm các doanh nghiệp độc lập về
mặt pháp lý, nắm giữ cổ phần của nhau và thiết lập được mối quan hệ mật
thiết về nguồn vốn, nguồn nhân lực, công nghệ, cung ứng nguyên, nhiên, vật
liệu, tiêu thụ sản phẩm. [27, tr.8] Quan niệm này thể hiện các quan hệ chủ yếu
của một tập đoàn kinh tế là các quan hệ: Vốn, nhân lực, công nghệ, nguyên
liệu và tiêu thụ.
Thứ sáu, tập đoàn kinh tế là một tổ hợp các công ty độc lập về mặt
pháp lý gồm công ty mẹ và nhiều công ty con hay chi nhánh góp vốn cổ phần
chịu sự kiểm soát của công ty mẹ. [27, tr.8] Quan niệm này chủ yếu trình bày
mô hình tổ chức hoạt động của một tập đoàn kinh tế, đó là mô hình công ty
mẹ - công ty con. Một tập đoàn kinh tế gồm một công ty mẹ và các công ty
con khác mà công ty mẹ kiểm soát hay góp vốn. Mỗi công ty con cũng có thể
kiểm soát các công ty khác hay tham gia các tổ hợp khác. [12, tr.9]
của liên hiệp ít có quan hệ về lợi ích kinh tế).
Ba là, tập đoàn kinh tế khác với hiệp hội các doanh nghiệp. Các doanh
nghiệp tham gia hiệp hội là các doanh nghiệp độc lập hoàn toàn, họ không có
quan hệ về vốn, tài sản và họ hoàn toàn bình đẳng trong các quan hệ này;
Copyright: Tài liệu đại học ©