ĐẠI HỌC THÁI NGUN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ĐẶNG HỒNG VÂN
YẾU TỐ TRINH THÁM
TRONG TIỂUTHUYẾT CỦA MA VĂN KHÁNG
QUA BĨNG ĐÊM VÀ BẾN BỜ LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN
Chun ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM
Mã số: 60.22.01.21 LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thị Bích Thu
THÁI NGUN - 2013
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://lrc.tnu.edu.vn/iLỜI CẢM ƠN
Bằng sự kính trọng và lòng biết ơn sâu sắc, em xin chân thành cảm ơn
PGS.TS Nguyễn Thị Bích Thu, người đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ em
trong suốt q trình thực hiện đề tài.
Xin chân thành cảm ơn các thầy cơ giáo khoa Ngữ văn, khoa Sau đại
học, cán bộ phòng quản lý khoa học trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái
Ngun đã tạo điều kiện thuận lợi cho tơi trong suốt q trình học tập, nghiên
cứu tại trường.
Tơi cũng xin được bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc tới bạn bè cùng gia đình
và những người thân đã động viên, quan tâm chia sẻ và tạo mọi điều kiện giúp
7. Cấu trúc của luận văn 6
Chương 1. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TIỂU THUYẾT TRINH THÁM
VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA NHÀ VĂN MA VĂN KHÁNG 7
1.1. Những vấn đề chung về tiểu thuyết trinh thám 7
1.1.1. Khái lược lịch sử phát triển của văn học trinh thám thế giới 7
1.1.2. Khái lược một vài đặc trưng cơ bản của thể loại trinh thám 11
1.1.2.1.Chủ đề 11
1.1.2.2. Cốt truyện trinh thám 12
1.1.2.3. Nhân vật trinh thám 13
1.1.3. Khái lược sự hình thành và phát triển của văn học trinh thám Việt Nam 14
1.1.3.1. Thời kì đầu tiên: Phạm Cao Củng và Thế Lữ 14
1.1.3.2. Thời kì từ năm 1945 đến 1975 15
1.1.3.3.Thời kỳ từ năm 1975 đến nay 16
1.1.3.4. Sự vận dụng yếu tố trinh thám trong văn học Việt Nam 19
1.2. Hành trình sáng tác của Ma Văn Kháng 22
1.2.1. Nhà Văn Ma Văn Kháng 22
2.3.2. Những người dưới đáy - cặn bã của xã hội 66
Chương 3. MỘT SỐ PHƯƠNG THỨC THỂ HIỆN YẾU TỐ TRINH
THÁM TRONG HAI TIỂU THUYẾT BĨNG ĐÊM VÀ BẾN BỜ 69
3.1. Nghệ thuật tổ chức cốt truyện 69
3.1.1. Cốt truyện xoay quanh những chi tiết, sự kiện, vụ án 69
3.1.2. Cốt truyện tâm lý, ly kì, hồi hộp 72
3.2. Nghệ thuật xây dựng nhân vật 75
3.2.1. Xây dựng hai tuyến nhân vật tương phản 76
3.2.2. Miêu tả nhân dạng, tướng hình 77
3.2.3. Nhân vật với đời sống tình dục 81
3.3. Ngơn ngữ 85
3.3.1. Ngơn ngữ đối thoại và độc thoại nội tâm 85
3.3.1.1.Ngơn ngữ đối thoại. 85
3.3.1.2. Ngơn ngữ độc thoại nội tâm 90
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://lrc.tnu.edu.vn/
phẩm của Ma Văn Kháng cho thấy q trình lao động nghệ thuật nghiêm túc
của nhà văn nhằm xác lập một hướng đi phù hợp cùng những tìm tòi đổi mới
trong cảm hứng cũng như bút pháp thể hiện cuộc sống và con người. Trong
đó có những tác phẩm dành được giải thưởng trong nước, quốc tế. Truyện
ngắn Xa phủ đoạt giải nhì (khơng có giải nhất) trong cuộc thi truyện ngắn của
Tuần báo Văn nghệ 1967 - 1968, tập truyện ngắn Trăng soi sân nhỏ giải
thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 1995, giải cây bút vàng cho truyện San
Cha Chải trong cuộc thi truyện ngắn và ký 1996 - 1998 do Bộ Cơng an và
Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức. Tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn được
giải thưởng Hội Nhà văn năm 1984, năm 1998 Ma Văn Kháng vinh dự nhận
được giải thưởng văn học Đơng Nam Á, 2001 nhận giải thưởng Nhà Nước về
văn học nghệ thuật. Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học - Nghệ thuật năm
2012 cho cụm tác phẩm Truyện ngắn chọn lọc, Mưa mùa hạ, Cơi cút giữa
cảnh đời, Gặp gỡ ở La Pan Tẩn. Với những thành tựu kể trên, Ma Văn Kháng
đã có một vị trí xứng đáng trong nền văn học Việt Nam đương đại.
1.2. Ma Văn Kháng là nhà văn lớn, có tạng viết văn riêng. Các sáng tác
của ơng khơng chỉ đặt ra và lý giải những vấn đề có ý nghĩa thời đại, dân tộc
mà còn mang thơng điệp nhân sinh sâu sắc về tình u đời, u con người,
u cái đẹp và u cuộc sống. Trong luận văn này, chúng tơi quan tâm tới
những đóng góp của Ma Văn Kháng ở mảng tiểu thuyết, đặc biệt đi sâu vào
tìm hiểu yếu tố trinh thám, là yếu tố xuất hiện trong các tác phẩm của nhà văn
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://lrc.tnu.edu.vn/2
từ Mưa mùa hạ, Chó Bi đời lưu lạc, Ngược dòng nước lũ đến hai tiểu thuyết
gần đây nhất Bóng đêm và Bến bờ. Và có thể nói, đến hai tác phẩm này yếu tố
trinh thám càng đậm đặc. Chính vì thế, gần đây đã có một số ý kiến bàn về
vấn đề này trong hai tiểu thuyết Bóng đêm và Bến bờ của Ma Văn Kháng. Đó
đóng vai trò khách quan “để sự thật tự nó nói lên” theo kiểu Balzac, Tolstoi,
mà cứ đàng hồng cất lên tiếng nói riêng để khơi gợi ở bạn đọc sự đồng tình
hay tranh luận”.[34]
“Dù viết về miền núi buổi hoang sơ hào hứng thời kỳ đầu đi theo cách
mạng, hay về những sự thật khốc liệt sau đổi mới ở đời sống đơ thị, thì trong
tác phẩm của ơng vẫn tràn đầy vẻ đẹp của văn chương”.[43]
Đồn Trọng Huy trong bài viết: Vẻ đẹp bộ tiểu thuyết cặp đơi Bóng đêm và
Bến bờ của Ma Văn Kháng đã nhận xét: “Bóng đêm và Bến bờ là loại truyện
hình sự nhưng khái qt lại là tiểu thuyết luận đề mới. Nó hàm chứa những
vấn đề về đạo đức, về triết lý nhân sinh, những thơng điệp tinh thần mới”.[17]
Bình Ngun Trang trong bài viết: “sống còn để mang thương tích…” đánh
giá cao về vị trí của nhà văn Ma Văn Kháng khi viết Bóng đêm và Bến bờ.
“Ma Văn Kháng là nhà văn đầu tiên, khai mở một hướng đi mới cho văn học
về đề tài an ninh, một đề tài tưởng chừng như q khơ cứng và chật hẹp, đưa
nó về với đời sống”.[60]
Trong bài viết: Bóng đêm và nghệ thuật tự sự tổng hợp của Ma văn
Kháng, Nguyễn Ngọc Thiện đã khái qt được cái mới trong nghệ thuật xây
dựng nhân vật của tác phẩm Bóng đêm: “Tiểu thuyết Bóng đêm đã tái hiện sự
đa dạng của đời sống con người: tư tưởng, ý chí; bản năng và đời sống sinh
lý, tình dục; thế giới tâm lý, tình cảm; những miền sâu kín thuộc tâm linh, ẩn
ức, tiềm thức của con người”
“Xét về mặt ngơn ngữ tác phẩm Bóng đêm bộc lộ tài năng bậc thầy của
Ma văn Kháng trong dụng ngữ miêu tả thiên nhiên và mơi truờng bao quanh
con người, những rung động tinh tế trong đời sống tình cảm sâu kín; cái mơ
hồ lảng bảng, bất định của tâm linh, trực giác; niềm hân hoan của những giây
phút thăng hoa, thiên khải khi Thiên - Địa - Nhân giao hồ thành một khối
gắn kết…”.[58]
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://lrc.tnu.edu.vn/
trinh thám, nhận diện yếu tố trinh thám trong tiểu thuyết Bóng đêm và Bến bờ của
Ma Văn Kháng nói riêng và tiểu thuyết của ơng nói chung.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://lrc.tnu.edu.vn/5
3.2. Nhiệm vụ
Để đạt được mục đích trên, nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn là:
- Những vấn đề chung về tiểu thuyết trinh thám và hành trình sáng tác
của Ma Văn Kháng.
- Những chủ đề mang màu sắc trinh thám trong hai tiểu thuyết Bóng
đêm và Bến bờ của Ma Văn Kháng.
- Một số phương thức nghệ thuật thể hiện yếu tố trinh thám trong hai tiểu
thuyết Bóng đêm và Bến bờ
4. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi tư liệu
4.1. Đối tượng nghiên cứu
Yếu tố trinh thám trong tiểu thuyết Bóng đêm và Bến bờ của MaVăn Kháng.
4.2. Phạm vi tư liệu
Luận văn khảo sát chủ yếu 2 tiểu thuyết Bóng đêm và Bến bờ ngồi ra
còn khảo sát các tiểu thuyết khác của nhà văn để đối chiếu và so sánh:
1. Mưa mùa hạ.
2. Đám cưới khơng có giấy giá thú
3. Chó bi đời lưu lạc
4. Mùa lá rụngtrong vườn.
5. Cơi cút giữa cảnh đời
6. Ngược dòng nước lũ
5. Phương pháp nghiên cứu
Trong q trình thực hiện đề tài, chúng tơi sử dụng những phương pháp
nghiên cứu chủ yếu sau:
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://lrc.tnu.edu.vn/7Chương 1
NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TIỂU THUYẾT TRINH THÁM
VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA NHÀ VĂN MA VĂN KHÁNG
1.1. Những vấn đề chung về tiểu thuyết trinh thám
Theo từ điển tiếng Việt: Trinh thám là dò xét, thám thính.
Theo nghĩa Hán Việt là “rình xét” (trinh) và “thăm dò” (thám), nghĩa là
phải bao gồm hai yếu tố: người dò xét và (cái) bị dò xét.
Từ điển bách khoa thư - Wikipedia đã định nghĩa: Tiểu thuyết trinh
thám là một nhánh của tiểu thuyết tội phạm. Đó là những tác phẩm có vấn đề
trung tâm là điều tra về tội ác, (thường là những vụ giết người) bởi một thám
tử cũng có thể chun nghiệp hoặc nghiệp dư. Tiểu thuyết trinh thám là hình
thức phổ biến nhất của cả tiểu cả thuyết bí ẩn và tiểu thuyết tội phạm.
Từ điển Encarta cũng định nghĩa “truyện trinh thám là một bộ phận của
tiểu thuyết bí ẩn, vì thực ra nó cũng là một câu đố. ( ) Vậy có thể hiểu truyện
trinh thám là những truyện mà ở đó điều bí ẩn được làm sáng tỏ chủ yếu bằng
hành động của thám tử. Cơng thức chung cho mọi truyện trinh thám là câu
chuyện được bắt đầu với điều bí ẩn. .
1.1.1. Khái lược lịch sử phát triển của văn học trinh thám thế giới
Văn học trinh thám bắt đầu từ Phương Tây, người ta có thể tìm thấy cội
nguồn của truyện trinh thám từ trong Kinh thánh, trong sử thi Homerơ, trong
chương có giá trị mua vui, giải trí thuần t. Là những tác phẩm được viết
theo mơ hình có sẵn, khơng đòi hỏi sự sáng tạo về hình thức, chủ đề tư tưởng
thì khơng sâu sắc. Người đọc khơng mất nhiều cơng sức giải mã ngơn ngữ.
Nhưng khi văn học đại chúng dần xích lại gần văn chương đặc tuyển và trở
thành một bộ phận khơng nhỏ trong đời sống tinh thần của nhân loại thì văn
học trinh thám đã được nhìn nhận đúng với giá trị của thể loại.
G.L.Borges trong bài viết Về truyện trinh thám dẫn ra tác phẩm của
E.G.Poe khẳng định đây là một thể loại mang những giá trị truyền thống, đặc
biệt là trong thời đại mà “nền văn học chúng ta đang hướng về sự hỗn
loạn trong thời đại cực kì hỗn loạn ấy, có một thứ vẫn còn giữ, giữ một cách
khiêm tốn, những giá trị truyền thống: đó là truyện trinh thám”, thì dù
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://lrc.tnu.edu.vn/9
“được đọc với đơi chút khinh thị, truyện trinh thám đang tham gia giữ gìn cái
trật tự trong thế giới vơ trật tự. Đó chính là một chiến cơng khơng phải là vơ
giá trị mà chúng ta phải bết ơn”. T.Todorov xác nhận giá trị chuẩn mực thẩm
mĩ đặc trưng của trinh thám: “trong xã hội của chúng ta khơng có một chuẩn
mực nào thẩm mĩ duy nhất, mà có hai chuẩn mực; khơng thể dùng những đơn
vị đo lường giống nhau để đo nghệ thuật “lớn” và nghệ thuật “bình dân””.
Laurence Devillairs, trong bài viết Tiểu thuyết trinh thám - một niềm may mắn
của văn học, đã thể hiện thái độ đề cao văn học trinh thám dù nhìn nó từ góc
độ “phản tiểu thuyết hư cấu”; tiểu thuyết trinh thám “là một sự hiệu chỉnh cho
cái chết của tiểu thuyết, nhưng lại là niềm may mắn của văn học”.[15]. Ở Việt
Nam, truyền thống của văn học trinh thám và nghiêm cứu về nó còn rất mỏng
nhưng cũng đã xuất hiện những cái nhìn khá tích cực về thể loại này.
Nguyễn Duy Bình trong bài viết Bàn về tiểu thuyết trinh thám trả lời
câu hỏi “Tiểu thuyết trinh thám có phải là văn học khơng ?” nêu lên những
"Văn học trinh
thám có phải là văn học?": Cũng là văn học nhưng nó thuần túy kể chuyện
đặc trưng nhưng văn học trinh thám gần gũi với tuổi trẻ vì những ước mơ
thám hiểm, chinh phục cái mới. Nó đứng ở đường biên giữa văn học và
chuyện kể.
Nhà nghiên cứu Đặng Anh Đào đã bàn về truyện trinh thám trong thời
điểm hiện tại. Tác giả đã bàn đến vấn đề phải xem xét truyện trinh thám thời
hiện đại như thế nào ? xếp nó vào loại hình “á văn học” hay là một loại hình
văn học thực thụ: “Truyện trinh thám hiện đại phải đối đầu với một loạt độc
giả sành sỏi hơn có lựa chọn hơn có trình độ văn hố cao hơn, chỉ những
người đó ngày nay họ còn đọc sách (còn loại độc giả kia thì chỉ thích xem
những loại phim trinh thám non-stop). Cho nên ta khó có thể xếp truyện trinh
thám vào loại hình “á văn chương” như trước kia[7;121] ( ) “ranh giới giữa
văn chương đích thực và văn học tiêu thụ đang bị xố nhồ” [8, tr.411].
Nguyễn Chiến qua G. Simenon để khẳng định địa vị của văn học trinh
thám về quan niệm và cách thể hiện chủ đề về cái ác, rằng G. Simenon đã
“góp phần đạp tan những lí thuyết hồ đồ coi trinh thám là thứ văn học phi
chính thống, ngoại lề. Ơng đã đặt ra cho thể loại những nhiệm vụ mới bằng
việc đẩy sự nghiên cứu các bằng chứng xuống hàng thứ yếu và tạo ra dạng
tiểu thuyết trinh thám khác nghiên cứu các tính cách, tình cảm và tâm lí con
người trong bối cảnh xã hội hiện đại ln ln phát triển với mọi thang bậc
giá trị thay thế lẫn nhau”[6,12-13]. Cao Vũ Trân nói đến một số phẩm chất cơ
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://lrc.tnu.edu.vn/11
bản của tiểu thuyết trinh thám đích thực: “ phải là tiểu thuyết thực sự, phải là
một thể loại chân chính, chứ khơng phải một tác phẩm chỉ thoả mãn chức
phải tầm thường rẻ tiền Và mục đích khác nữa của văn học trinh thám là
nhằm vào nhận thức: cung cấp cho con người nhiều kiến thức về cuộc sống,
rèn luyện trí tuệ và đem đến những cảm giác thích thú trí tuệ cho người đọc.
1.1.2.2. Cốt truyện trinh thám
Có thể nói một cốt truyện trinh thám bao giờ cũng gắn liền với sự phạm
tội. Trong một cuốn sách trinh thám khơng bao giờ thiếu nhân vật tội phạm.
Đó là những kẻ giết người, là kẻ thù chính trị hoặc qn sự Khơng có sự
phạm tội thì khơng thể có tiểu thuyết trinh thám. Thường sự phạm tội được
khai thác từ những cái chết. Cái chết là một bí ẩn tội ác. Cuộc điều tra của
thám tử về cái chết và cuối cùng, cái chết được làm sáng tỏ nhằm hướng tới
sự chiến thắng của chính nghĩa, cơng bằng. Sự kiện một cái chết là một cách
thức quen thuộc mở đầu cốt truyện trinh thám, nếu khơng, tác phẩm sẽ trở
thành tiểu thuyết thơng thường. Đó cũng là điều trước tiên mà người đọc hình
dung và mong đợi ở truyện trinh thám. Có thể nói vụ phạm tội chính là căn cớ
đầu tiên để có một cốt truyện trinh thám. Như vậy mơ hình cốt truyện trinh
thám có tính cố định: mở đầu - diễn biến (sẽ có những nhầm lẫn, xung đột cao
trào, giải cao trào) - kết thúc (rất rõ ràng). Các nhà nghiên cứu Pháp xác định:
“truyện trinh thám gồm ba thành phần cơ cấu. Trước hết xảy ra một vụ phạm
pháp; thơng thường có một nạn nhân bị sát hại hoặc bị mưu sát, có khi chỉ là
một vụ trộm cướp Tiếp đến là có thám tử, cảnh sát điều tra ; Cuối cùng
là q trình truy tìm ra thủ phạm trên cơ sở lập luận theo các chứng cứ”[dẫn
theo 53, tr.363]. Kết thúc sẽ chấm dứt những suy tư về câu chuyện, bởi ý
nghĩa của truyện đã rõ ràng, người ta khơng có lý do gì để đọc lại một bí ẩn
đã được làm rõ. Cái bí ẩn làm nên cốt truyện trinh thám. Sự kiện bí ẩn sẽ cách
thức mở đầu quen thuộc cốt truyện trinh thám, nếu thiếu tác phẩm sẽ khơng
phải là tiểu thuyết trinh thám. Đó cũng là điều tạo nên khơng khí hồi hộp, ly
kì của truyện trinh thám. “Thế giới nghệ thuật của tiểu thuyết trinh thám bắt
nguồn từ cái thế giới mà chúng ta đang sống hàng ngày. Nhưng đó là thế giới
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://lrc.tnu.edu.vn/
thuộc; cơ đơn, lập dị, có trí tuệ và óc phán đốn, suy luận hơn người, mang
dáng dấp của kẻ đại diện cơng lý, pháp luật đậm màu sắc chính nghĩa. Ở dạng
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://lrc.tnu.edu.vn/14
trinh thám cổ điển, hoạt động của tam giác nhân vật này theo trình tự nhân
quả; nạn nhân xuất hiện với hành động tội phạm, tiếp đó là hành động điều tra
của thám tử, sau cùng là thủ phạm bị trừng trị. Còn ở trinh thám hiện đại, kết
cấu này có thể bị phá vỡ, chỉ có ba nhân vật trung tâm với mối quan hệ phức
tạp song cấu trúc này làm nên một lát cắt đặc biệt của đời sống. Truyện trinh
thám hiện đại sau này yếu tố tâm lý và tính cách nhân vật được chú ý đến.
Nhân vật thám tử ln đóng một vai trò nhất định trong tiến trình truy tìm thủ
phạm bí mật của tiểu thuyết trinh thám. Nếu thiếu vai trò quan trọng của thám
tử, thì đó khơng còn là một cuốn tiểu thuyết trinh thám nữa.
1.1.3. Khái lược sự hình thành và phát triển của văn học trinh thám Việt Nam
Dòng văn học trinh thám Việt Nam ra đời muộn, phải đến những năm
đầu của thế kỷ XX, chịu ảnh hưởng trực tiếp của văn hố Phương Tây, đặc
biệt là văn học Pháp, Anh, Mỹ, Thuỵ Điển, Nhật với những bâc thầy truyện
trinh thám như: EdgarPoe, ConanDoyle, Maurice Leblanc, GeorgesSimenon,
Christie, ….đã ảnh hưởng sâu sắc đến q trình tiếp nhận của nhà văn và cơng
chúng Việt Nam. Một số nhà văn đã mơ phỏng các cốt truyện hình sự - điều
tra trong truyện trinh thám nước ngồi, làm manh nha một thể loại mới: Tiểu
thuyết trinh thám.
1.1.3.1. Thời kì đầu tiên: Phạm Cao Củng và Thế Lữ
Từ cuối thập niên 1930 đến trước 1945 là thời kỳ phát triển nở rộ của
tiểu thuyết trinh thám nước ngồi ở Việt Nam. Các bộ truyện trinh thám như
Fantomas, các tác phẩm của Edgar Allan Poe, Conan Doyle, Gaston Leroux,
Maurice Leblanc, Georges Simenon dịch từ tiếng Pháp, tiếng Anh, in theo
tác truyện trinh thám; ngồi ra do chạy theo phong trào viết truyện đăng nhật
báo nên thường tác phẩm khơng được gia cơng.
1.1.3.2. Thời kì từ năm 1945 đến 1975
Đây là thời kỳ, đất nước bước vào cuộc kháng chiến chống thực dân
Pháp rồi sau đó là cuộc chiến tranh chống Mỹ, thống nhất Tổ quốc. Hồn
cảnh chiến tranh khốc liệt đã làm đứt gãy một trong những nền tảng cơ bản để
văn học trinh thám có thể tồn tại và phát triển, đó là một tầng lớp người đọc
thị dân, chủ yếu tập trung ở các đơ thị, những người có nhu cầu lớn đối với
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://lrc.tnu.edu.vn/16
văn học giải trí. Sau 1954, ở một số đơ thị lớn miền Nam vẫn còn tầng lớp
người đọc này nên văn học trinh thám có điều kiện tồn tại, mặc dù khơng
đóng vai trò chủ lưu và có được ảnh hưởng lớn về mặt xã hội. Ở miền Bắc,
văn học trinh thám rẽ sang một nhánh khác, được gọi là các tác phẩm (tiểu
thuyết) tình báo - phản gián. Ngồi các tác phẩm dịch của Liên Xơ, Trung
Quốc và một số nước xã hội chủ nghĩa, các tác giả trong nước cũng sáng tác
một số tiểu thuyết tình báo - phản gián như: Cất vó của Đặng Thanh; Toạ độ
bí mật, Mũi tên mười bảy của Phạm Thanh Đàm; Bản án tử hình của Nguyễn
Khắc Trứ; Nhóm rắn lục của Văn Phan; Trong bối cảnh chiến tranh, văn
học về đề tài chiến tranh được đề cao, những tác phẩm này được coi là một bộ
phận của văn học chiến tranh, phản ánh hé lộ một mặt khác của chiến tranh là
những cuộc chiến bí mật, thầm lặng mà những chiến sĩ tình báo, trinh sát đã
tiến hành để đưa tới thắng lợi chung của cả nước trong cuộc chiến đấu giải
phóng và thống nhất đất nước. Măc dù các tác phẩm kể trên được phát hành
với số lượng lớn và trong những năm đất nước khó khăn cũng có tái bản,
nhưng lại khơng gây được tiếng vang lớn và cũng khơng tạo dựng được các
nhân vật điển hình, đủ sức lưu lại được trong tâm trí người đọc. Giai đoạn
triển, những vấn đề đời sống ngày mỗi phức tạp, tội phạm xuất hiện ngày
càng nhiều và trở nên tinh vi, khó nhận thức. Vấn đề tội phạm trở thành một
vấn đề xã hội nóng bỏng. Văn học về tội phạm và chống tội phạm phát triển là
một tất yếu. Tuy nhiên ở Việt Nam loại hình văn học này được phát triển theo
cách phân định đề tài. Mảng văn học viết về các vấn đề an ninh, trật tự, dù là
hư cấu hay khơng hư cấu đều được xếp chung vào một khu vực: văn học về
đề tài “an ninh trật tự”, hay như trong các cuộc thi sáng tác văn học, trong các
báo cáo tổng kết, người ta đã cấp cho nó một khái niệm: văn học “vì an ninh
Tổ quốc và bình n cuộc sống”, thậm chí có người còn gọi đó là “văn học
cơng an”. Tội phạm và vụ án là đối tượng miêu tả chính yếu của tiểu thuyết
điều tra vụ án. Miêu tả tội ác như một mặt trái của đời sống cần được lý giải,
cần được nhận thức để hướng tới cái thiện, hướng tới cái cơng bằng. Do đó
nhân vật, dù gian manh đến đâu cuối cùng bị bắt và phải trả giá cho những
hành vi tội ác. Đồng thời vì khơng chấp nhận tội phạm như một tất yếu xã hội,
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://lrc.tnu.edu.vn/18
nên trong tiểu thuyết vụ án, nhân vật ln phải có số phận, ln phải có tâm
lý, bên cạnh những âm mưu, hành động tội ác, tác giả thường hay miêu tả
những khoảng sáng trong tâm hồn kẻ tội phạm, hướng thiện. Coi nhân vật tội
phạm là một dạng nhân vật nhận thức. Thành tựu được nhìn nhận ở một số tác
phẩm tiêu biểu: Người khơng mang họ (1995) của Xn Đức; Kẻ ám sát cánh
đồng (1990) của Nguyễn Quang Thiều; Bí mật những cuộc đời (2005) của
Nguyễn Như Phong; Hồ sơ một tử tù của Nguyễn Đình Tú
Tiểu thuyết trinh thám tình báo - phản gián và tiểu thuyết vụ án tuy có
thời phát triển rầm rộ nhưng đã khép lại từ năm 1995 nhường chỗ cho một
loại hình mới phát triển đó là tiểu thuyết trinh thám điều tra. Đây chính là
hình thức trinh thám điển hình nhất của tiểu thuyết trinh thám Việt Nam. Viết
Việt Nam thể nghiệm đề tài trinh thám rất đáng khuyến khích. Xố nhồ dần
quan niệm tiểu thuyết trinh thám chỉ là thứ á văn chương. Đưa văn chương
Việt hòa nhập nhiều phương diện với thế giới. Như vậy văn học trinh thám
Việt Nam đã có sự vận động, biến dạng theo thời gian gắn với đặc thù của
lịch sử đất nước. Trên thế giới hiện nay, bên cạnh kiểu truyện trinh thám
truyền thống, cổ điển, nhiều tác phẩm đã đi đến cấp độ những truyện trinh
thám siêu hình: phá bỏ mẫu mực trinh thám truyền thống, vụ án khơng có kết
cục, thủ phạm mãi là một bí ẩn, khơng nhất thiết phải tìm ra. Ở Việt Nam, Li
Di cũng có một số truyện viết theo kiểu này như tác phẩm Điệu valse địa
ngục. Sự đột phá mới này chứng tỏ mối giao thoa giữa văn chương chính
thống và văn chương giải trí. Nhiều tác phẩm trinh thám khiến người đọc hồ
nghi về thể loại của nó. Điều này đã chứng tỏ, văn học trinh thám - trước đây
bị người ta xem là một “ thể loại bẩn thủi” (Pal Clandel) là “món ăn tinh thần
ưa thích của giai cấp tư sản” (Gorki) - đã, đang và sẽ bám rễ vào văn chương
nghệ thuật. Điều đó làm nảy sinh một chiều hướng tiếp nhận sáng tạo mới:
nhiều nhà văn nghiêm túc đã mượn hình hài của thể trinh thám để sáng tạo ra
đứa con tinh thần của mình.
1.1.3.4. Sự vận dụng yếu tố trinh thám trong văn học Việt Nam
Xuất phát từ truyền thống thể loại, sự vận dụng yếu tố trinh thám trong
văn học Việt Nam là khơng nhiều, tuy nhiên yếu tố trinh thám đã có ở ngay
một số sáng tác văn học dân gian. Những âm mưu, hành động ám hại của
nhân vât phản diện với nhân vật chính diện trong truyện cổ tích tạo nên bí ẩn
tội ác. Kết cục có hậu khi tội ác bị phanh phui, bị trừng trị và nhân vật chính
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://lrc.tnu.edu.vn/
Copyright: Tài liệu đại học ©