Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM
NÔNG THỊ HẬU THỰC HIỆN PHÂN HOÁ HỌC SINH TRONG
DẠY HỌC HỢP TÁC NHÓM CHƯƠNG III. VIRUT
VÀ BỆNH TRUYỀN NHIỄM SINH HỌC 10. LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC SINH HỌC
Chuyên ngành : LL và PPDH Sinh học
Mã số : 60140111 LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC SINH HỌC
NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS. Nguyễn Văn Hồng THÁI NGUYÊN, NĂM 2013 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn LỜI CẢM ƠN

Trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài của mình tôi đã nhận được sự giúp
đỡ quí báu của các tập thể và các cá nhân.


Nông Thị Hậu Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

i

MỤC LỤC
Trang
Trang bìa phụ
Lời cảm ơn
Lời cam đoan
Mục lục i
Danh mục các kí hiệu, các chữ viết tắt ii
Danh mục các bảng iii
Danh mục các hình, iv
MỞ ĐẦU 1
NỘI DUNG 5
Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 5
1.1. Một số vấn đề cơ bản về dạy học nhóm 5
1.1.1. Khái niệm về dạy học nhóm 5
1.1.2. Bản chất của dạy học nhóm 6
1.1.3. Cấu trúc của dạy học nhóm 8
1.1.4. Quy trình tổ chức dạy học nhóm 9
1.1.5. Tác dụng của dạy học nhóm 10
1.1.6. Hạn chế của dạy học nhóm 12

3.3.3. Chọn giáo viên thực nghiệm 60
3.3.4. Phương pháp kiểm tra 60
3.3.5. Xử lý kết quả thực nghiệm 61
3.4. Kết quả thực nghiệm 63
3.4.1. Kết quả phân tích 3 bài kiểm tra trong thực nghiệm 63
3.4.2. Kết quả phân tích bài kiểm tra sau thực nghiệm 68
KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 74
TÀI LIỆU THAM KHẢO 76
PHẦN PHỤ LỤC

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

ii
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Viết tắt
Viết đầy đủ
CNH, HĐH
Công nghiệp hoá, hiện đại hoá
ĐC
Đối chứng
GD & ĐT
Giáo dục và đào tạo
GV
Giáo viên
HS
Học sinh
PPDH
Phương pháp dạy học
SGK

điểm tự luận 70
Bảng 3.11. Phân tích phương sai điểm tự luận 71 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

iv
DANH MỤC CÁC HÌNH
Trang

Hình 2.1. Mối quan hệ giữa các thành tố trong dạy học nhóm 6
Hình 3.1: Biểu đồ tần suất điểm các bài kiểm tra trong thực nghiệm 64
Hình 3.2. Đồ thị tần suất hội tụ tiến điểm các bài kiểm tra 65
Hình 3.3. Biểu đồ tần suất điểm các bài kiểm tra 68
Hình 3.4. Đồ thị tần suất hội tụ tiến điểm các bài kiểm tra 69 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

1

MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài
1.1. Xuất phát từ tầm quan trọng của Giáo dục & Đào tạo đối với công cuộc
CNH, HĐH đất nước và từ mục tiêu của giáo dục cấp học Trung học phổ thông.
- Trong Nghị quyết Hội nghị lần thứ hai Ban chấp hành TW Đảng khoá
VIII, Đảng ta đã khẳng định rằng: “Muốn tiến hành công nghiệp hoá, hiện đại hoá
thắng lợi phải phát triển giáo dục đào tạo, phát huy nguồn lực con người, yếu tố
cơ bản của sự phát triển nhanh và bền vững” [1].

hoạt động nhóm hiệu quả sẽ mang lại những tác dụng như sau :
1/ Phát huy tính tích cực, tự lực và tính trách nhiệm cao của học sinh
2/ Phát triển năng lực hợp tác làm việc
3/ Phát triển năng lực giao tiếp xã hội
4/ Hỗ trợ quá trình học tập mang tính xã hội
5/ Tăng cường sự tự tin cho học sinh
6/ Phát triển năng lực phương pháp
7/ Tạo khả năng dạy học phân hóa
8/ Thực sự góp phần nâng cao kết quả học tập của học sinh
Tuy nhiên, thực trạng vận dụng dạy học nhóm trong dạy học các môn
học nói chung và môn sinh học ở trường phổ thông ở nước ta hiện nay còn có
nhiều tồn tại va bất cập. Một trong những tồn tại rất lớn đòi hỏi các nhà giáo
dục cần hết sức quan tâm là chưa thực hiện được phân hóa học sinh trong tổ
chức học tập nhóm cũng như trong đánh giá.
Xuất phát từ những lý do trên, tôi lựa chọn đề tài “ Thực hiện phân hóa
học sinh trong dạy học hợp tác nhóm chương “ Virut và bệnh truyền nhiễm“
( Sinh học 10).
2. Mục đích nghiên cứu
Xây dựng biện pháp phân hóa học sinh trong dạy học nhóm.
3. Đối tƣợng và khách thể nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Biện pháp phân hoá HS trong dạy học nhóm.
3.2. Khách thể nghiên cứu
Quá trình dạy học sinh học 10 - THPT.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

3
4. Giả thuyết khoa học
Kết quả học tập chương „Virut và bệnh truyền nhiễm“ (Sinh học 10 –

(Sinh học 10).
7.2. Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn
7.2.1. Phương pháp điều tra
Điều tra cơ bản thực trạng dạy và học chương “Virut và bệnh truyền
nhiễm” (Sinh học 10 - THPT) tại các trường THPT bằng phiếu điều tra, dự
giờ; trao đổi trực tiếp với GV; nghiên cứu giáo án, sổ điểm, vở ghi, bài làm của
học sinh.
7.2.2. Thực nghiệm sư phạm
- Mục đích: Để khẳng định tính đúng đắn và khả thi của giả thuyết khoa học.
- Đối tượng: Học sinh lớp 10 của hai trường: THPT Trần Quốc Tuấn,
THPT Đồng Hỷ thuộc huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên.
- Công thức thực nghiệm: Bố trí thực nghiệm và đối chứng song song.
- Phân tích định lượng và định tính.
7.2.3. Phương pháp chuyên gia
Trao đổi trực tiếp với các chuyên gia có uy tín trong nghiên cứu lý
thuyết và thực tiễn liên quan đến đề tài.
7.3. Xử lý số liệu thực nghiệm bằng toán học thống kê
8. Những đóng góp của luận văn
8.1. Góp phần bổ sung cơ sở lý luận và thực tiễn của dạy học nhóm.
8.2. Xây dựng các nguyên tắc thực hiện phân hóa học sinh trong dạy học nhóm.
8.3. Đề xuất biện pháp phân hóa học sinh trong dạy học nhóm.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

5
NỘI DUNG
Chƣơng 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1.1. Một số vấn đề cơ bản về dạy học nhóm

luận, tranh luận trong tập thể, ý kiến của mỗi cá nhân được điều chỉnh và qua
đó nhận thức, niềm tin và hành vi của HS được nâng lên một trình độ mới.
- Trong dạy học nhóm đã thực hiện đánh giá của thầy kết hợp với tự
đánh giá của trò, giúp HS tự điều chỉnh cách học và rèn luyện năng lực tự học.
\Những điều nêu ra trên đây đã được sự quan tâm ở những góc độ khác
nhau và đã được công bố trong các công trình nghiên cứu của nhiều tác giả. Ví
dụ như: Trần Bá Hoành [5], Nguyễn Văn Hồng [6], Nguyễn Thị Kiều [8],
Hoàng Thị Nga [12], Nguyễn Trọng Sửu [14], Lê Văn Tạc [15], Trần Thị Bích
Trà [16], Lê Tùng [17],Trương Thị Thu Yên [18] và một số tác giả khác nữa.
1.1.2. Bản chất của dạy học nhóm
Có thể nói đây là quá trình tổ chức và điều khiển mối quan hệ giữa các
thành tố: Thầy – Nhóm – Trò nhằm thực hiện mục tiêu bài học.
Trong dạy học nhóm cũng bao gồm các thành tố: Thầy, Trò và nội dung học
tập. Ba thành tố này vừa tồn tại độc lập, vừa tác động qua lại lẫn nhau trong môi
trường học tập đó là môi trường“nhóm” và được thể hiện qua hình 2.1. dưới đây:
Hình 2.1. Mối quan hệ giữa các thành tố trong dạy học nhóm

GIÁO VIÊN HỌC SINH

chuyển các tác động đến cá nhân học sinh bị “khúc xạ” qua nhóm. Đối với học
sinh, nhóm học tập không chỉ là môi trường học tập tích cực (các em phối hợp
với nhau để giải quyết nhiệm vụ học tập, là nơi các em giao tiếp, chia sẻ,…) và
nhóm học tập còn là đối tượng học tập của học sinh (học sinh giải quyết các
mối quan hệ xã hội trong nhóm, trong cộng đồng; học cách tổ chức, lập kế
hoạch; học các kĩ năng xã hội). Thông qua nhóm học tập, tác động dạy học của
giáo viên đến học sinh được khuếch đại lên nhiều lần (qua nhóm). Vì vậy, hiệu

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

8
quả dạy học sẽ cao hơn rất nhiều so với việc giáo viên tác động trực tiếp vào
mỗi học sinh. Hơn nữa, nó còn tác động được đến từng cá nhân học sinh, đảm
bảo sự cá biệt hoá dạy học, điều mà trong dạy học theo hình thức khác giáo
viên rất khó thực hiện.
1.1.3. Cấu trúc của dạy học nhóm
Theo các tác giả D.W. Johnson và R.T. Johnson (1994) đã đưa ra cấu
trúc nền tảng của nhóm gồm 5 yếu tố cơ bản sau:
- Yếu tố thứ nhất: Xây dựng sự phụ thuộc chặt chẽ giữa các người học
với nhau. Muốn vậy, giáo viên phải cung cấp mục đích yêu cầu rõ ràng để
người học biết được rằng, họ luôn sát cánh bên nhau. Các thành viên trong
nhóm phải nhận thức được rằng, sự nỗ lực của mỗi người không chỉ đem lại lợi
ích cho mỗi cá nhân mà còn cho cả nhóm. Sự phụ thuộc chặt chẽ vào nhau tạo
nên sự kết dính đối với sự thành công của mọi người. Điều này cũng chính là
linh hồn của hợp tác – nhóm. Không có sự phụ thuộc chặt chẽ lẫn nhau thì
không có sự hợp tác.
- Yếu tố thứ hai: Tạo ra mối quan hệ cá nhân với sự thiết lập nhóm. Mỗi
cá nhân phải có trách nhiệm để đạt được mục tiêu chung và mỗi thành viên
phải được phân công công việc một cách công bằng. Mục đích của việc dạy
học theo quan điểm hợp tác – nhóm là làm cho các thành viên trở thành các cá

trình học của trò. Đây là trật tự tuyến tính các giai đoạn, các bước, các thao tác
dạy và học từ khi bắt đầu đến khi kết thúc. Để tổ chức dạy học nhóm cho học
sinh trong các giờ học, giáo viên cần thực hiện theo tuần tự các công việc sau:
- Bước 1. Xác định mục tiêu bài học.
Có hai mục tiêu giáo viên cần xác định rõ trước khi tiến hành một bài
học, đó là:
- Một là: Mục tiêu về kiến thức, kỹ năng và thái độ cần được xác định
phù hợp với khả năng của học sinh và trên cơ sở chuẩn mức độ yêu cầu chung
của bài học.
- Hai là: Mục tiêu về kỹ năng hoạt động nhón được thể hiện bằng các kỹ
năng hợp tác cụ thể yêu cầu học sinh cần có trong quá trình thực hiện nội dung
của bài học.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

10
- Bước 2. Thành lập nhóm học tập hợp tác.
+ Xác định kích thước nhóm: Các nhóm học hợp tác thông thường có 2
đến 5 học sinh. Nếu số lượng thành viên lớn hơn 5 thì sẽ ảnh hưởng đến cơ hội
trao đổi thông tin trong nhóm. Nếu số lượng nhóm không là số lẻ thì đôi khi
cũng ảnh hưởng đến kết luận, đòi hỏi phải đưa ra biểu quyết.
+ Lựa chọn các thành viên vào trong một nhóm. Giáo viên cần bố trí các
thành viên vào trong cùng một nhóm hoạt động sao cho các thành viên nhóm
càng đa dạng càng tốt, vì kinh nghiệm cho thấy dạng nhóm này hoạt động hiệu
quả nhất. Nhóm đa dạng gồm các thành viên có năng lực đa dạng như về trình
độ nhận thức có các mức cao, trung bình và yếu; đa dạng về thành phần xuất
thân; đa dạng về điều kiên kinh tế, về môi trường sống Đối với nhóm đa
dạng như vậy, các vấn đề cần giải quyết sẽ toàn diện hơn.
+ Xác định thời gian duy trì nhóm. Cần duy trì các nhóm đến thời điểm
đủ độ ổn định và có thành công nhất định. Giải tán nhóm và tiến hành thành

và không cảm thấy phải chịu áp lực lớn từ phái giáo viên.
- Tăng cường sự tự tin cho học sinh: Thông qua hoạt động học tập hợp
tác – nhóm, học sinh được liên kết lại với nhau qua giao tiếp xã hội, học sinh
sẽ trở nên mạnh dạn, tin cậy hơn và ít sợ mắc phải sai lầm. Mặt khác, thông
qua giao tiếp sẽ giúp học sinh khắc phục được sự thô bạo, cục cằn.
- Phát triển năng lực phương pháp: Thông qua quá trình tự lực làm việc
và làm việc nhóm giúp học sinh rèn luyện và phát triển phương pháp làm việc.
- Tạo khả năng dạy học phân hóa: Trong dạy học hợp tác – nhóm, việc lựa
chọn nhóm học tập hợp tác theo những tiêu chí khác nhau hay giống nhau như:
+ Có hứng thú chung hay chọn ngẫu nhiên.
+ Theo các đòi hỏi như nhau hay khác nhau về mức độ khó khăn.
+ Có cách học tập như nhau hay khác nhau.
+ Phân công công việc như nhau hay khác nhau.
+ Tổ chức nam hay nữ học sinh làm bài cùng nhau hay riêng rẽ.
Các tiêu chí lựa chọn nhóm như trên chính là nội hàm của việc thực
hiện phân hóa trong dạy học nhóm.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

12
- Thực sự góp phần nâng cao kết quả học tập của học sinh. Từ các kết
quả nghiên cứu, so sánh thành tích học tập của học sinh đã cho thấy rằng,
những trường học đạt kết quả dạy học tốt là do những trường có áp dụng và tổ
chức thành công dạy học hợp tác – nhóm.
1.1.6. Hạn chế của dạy học nhóm
Mặc dù dạy học nhóm có rất nhiều ưu điểm trong việc giúp người học
chủ động tìm ra kiến thức, hình thành các kĩ năng và các phẩm chất đạo đức
tốt. Tuy nhiên, dạy học nhóm có một số hạn chế như:
- Đa phần học sinh chưa chuẩn bị bài trước ở nhà.
- Trong nhóm thường chỉ tập trung ở một số học sinh tích cực, có năng

của lớp làm nền tảng. Nội dung và phương pháp dạy học trước hết phải thiết thực
với trình độ và điều kiện chung đó. Chúng ta phải tinh giảm nội dung, lược bỏ
những nội dung chưa sát thực, chưa phù hợp với yêu cầu thật cơ bản.
b) Sử dụng những biện pháp phân hóa đưa diện học sinh yếu kém lên
trình độ trên trung bình.
Người giáo viên cần cố gắng đưa những học sinh yếu kém đạt được những
tiền đề cần thiết để có thể hòa nhập vào học tập đồng loạt theo trình độ chung.
c). Có những nội dung bổ sung và biện pháp phân hoá giúp học sinh
khá, giỏi đạt được những yêu cầu nâng cao trên cơ sở đã đạt được những yêu
cầu cơ bản.
Dạy học phân hóa có thể được thực hiện theo hai hướng:
- Phân hóa nội tại, tức là dùng các biện pháp phân hóa thích hợp trong
một lớp học thống nhất với cùng một kế hoạch học tập cùng một chương trình
và sách giáo khoa.
- Phân hóa về tổ chức (còn gọi là phân hóa ngoài) tức là hình thành
những nhóm ngoại khóa, lớp chuyên, dạy theo giáo trình tự chọn riêng…
Trong đề tài, chúng tôi đã vận dụng hướng thứ nhất của dạy học phân hóa.
1.2.2. Quan điểm chung của dạy học phân hoá nội tại
- Yêu cầu xã hội đối với học sinh vừa có sự giống nhau về những đặc
điểm cơ bản của người lao động trong một xã hội, vừa có sự khác nhau về trình
độ nhận thức, về khuynh hướng nghề nghiệp, tài năng…

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

14
- Học sinh trong một lớp học vừa có sự giống nhau, vừa có sự khác nhau
về trình độ phát triển nhân cách, trong đó sự giống nhau là cơ bản. Chính vì sự
giống nhau mà ta có thể dạy học trong một lớp thống nhất. Sự khác nhau trong
phát triển nhân cách của mỗi học sinh đòi hỏi người giáo viên phải có biện
pháp phân hóa nội tại trong quá trình dạy học.

việc kiểm tra, đánh giá cũng cần có sự phân hóa: giáo viên yêu cầu cao hơn với
học sinh khá giỏi, hạ thấp yêu cầu đối với học sinh yếu kém.
b). Tổ chức những pha phân hóa trên lớp
Trong lớp học luôn phân ra ba nhóm đối tượng khác nhau: nhóm học
sinh yếu kém, nhóm có học lực trung bình và nhóm học sinh khá giỏi. Trong
quá trình dạy học, vào những thời điểm thích hợp có thể thực hiện những pha
phân hóa tạm thời, tổ chức cho học sinh hoạt động một cách phân hóa. Biện
pháp này được sử dụng khi trình độ học sinh có sự sai khác lớn, có nguy cơ
yêu cầu quá cao hoặc quá thấp nếu cứ dạy học đồng loạt.
Trong những pha này, giáo viên giao cho học sinh những nhiệm vụ phân
hóa thường thể hiện bởi những câu hỏi, bài tập phân hóa, từ đó điều khiển học
sinh trả lời những câu hỏi, bài tập này theo từng nhóm và tạo điều kiện giao
lưu gây tác động qua lại cho người học.
Ra câu hỏi, bài tập phân hóa là để cho các đối tượng học sinh khác
nhau có thể tiến hành các hoạt động khác nhau với trình độ khác nhau, họ
có thể phân hóa về yêu cầu bằng cách sử dụng câu hỏi, bài tập phân bậc,
giao cho học sinh giỏi những bài tập có hoạt động ở bậc cao hơn so với các
đối tượng học sinh khác. Hoặc ngay trong một câu hỏi, bài tập ta có thể
tiến hành dạy học phân hóa nếu câu hỏi đó bảo đảm yêu cầu hoạt động cho
cả 3 nhóm đối tượng học sinh.
Chúng ta có thể phân hóa về mặt số lượng. Để có được kiến thức rèn
luyện một kỹ năng nào đó, số học sinh yếu kém cần thiết loại câu hỏi, bài tập
cùng loại hơn số học sinh khác. Những học sinh đã hoàn thành tốt sẽ nhận
thêm những câu hỏi, bài tập khác để đào sâu và nâng cao. Điều khiển phân hóa
của thầy được biểu hiện là: Thầy giáo có thể định ra yêu cầu khác nhau về mức
độ yêu cầu, mức độ hoạt động độc lập của học sinh. Hướng dẫn nhiều hơn cho

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

16