BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNN
VIỆN KHOA HỌC NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM






 NGUYỄN VĂN CHÍN

NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN SÂU, BỆNH HẠI THUỐC LÁ,
ẢNH HƯỞNG CỦA NHIỆT ĐỘ ĐẾN THỜI GIAN PHÁT DỤC
CỦA SÂU XANH (Heliothis assulta Guenee) BIỆN PHÁP
PHÒNG TRỪ VỤ XUÂN 2011 TẠI LẠNG SƠN LUẬN VĂN THẠC SĨ NÔNG NGHIỆP

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNN
VIỆN KHOA HỌC NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM






 NGUYỄN VĂN CHÍN

NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN SÂU, BỆNH HẠI THUỐC LÁ,
ẢNH HƯỞNG CỦA NHIỆT ĐỘ ĐẾN THỜI GIAN PHÁT DỤC
CỦA SÂU XANH (Heliothis assulta Guenee) BIỆN PHÁP
PHÒNG TRỪ VỤ XUÂN 2011 TẠI LẠNG SƠN
Chuyên ngành: BẢO VỆ THỰC VẬT
Mã số: 60.60.10
LUẬN VĂN THẠC SĨ NÔNG NGHIỆP
Nguyễn Văn Chín
Trường Đại học Nông Nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học nông nghiệp………………… ii

LỜI CAM ĐOAN

- Tôi xin cam đoan rằng, số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn là
trung thực và chưa được sử dụng để bảo vệ một học vị nào.
- Tôi xin cam đoan rằng, mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn
đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đều được chỉ rõ
nguồn gốc.
Tác giả luận văn
Nguyễn Văn Chín


Lời cảm ơn
Lời cam đoan
Mục lục
Danh mục các ký hiệu, các chữ viết tắt
Danh mục các bảng
Danh mục hình
i

ii

iii

iv

vii

viii

x

MỞ ĐẦU 1
CHƯƠNG 1 - TỔNG QUAN TÀI LIỆU, CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI
5
1.1. Cơ sở khoa học 5
1.1.1. Yếu tố nhiệt độ ảnh hưởng đến hoạt động của côn trùng 5
1.1.2 Ảnh hưởng của nhiệt độ đến đời sống côn trùng 6
1.1.3. Ảnh hưởng của nhiệt độ đến quy luật phát sinh của côn trùng 7
1.1.4. Ảnh hưởng của nhiệt độ đến quy luật phân bố của côn trùng 7
1.1.5. Ảnh hưởng của nhiệt độ tới sinh sản xủa côn trùng 7
1.1.6. Ảnh hưởng của nhiệt độ đến hoạt tính của côn trùng 7

XUÂN 2011 42
3.2.1. Kết quả điều tra diễn biến mật độ sâu xanh, tỷ lệ bệnh khảm lá thuốc lá
42
3.2.2. So sánh thời gian xuất hiện, tỷ lệ hại của sâu xanh qua các năm 2009 -
2011 tại Bắc Sơn - Lạng Sơn 45
3.2.2.1. Thời gian sâu xanh xuất hiện qua các năm 2009 - 2011 45
3.2.2.2. So sánh tỷ lệ hại của sâu xanh tại Bắc Sơn - Lạng Sơn qua các năm
2009 – 2011 48
3.2.3. Thành phần thiên địch của sâu hại chính trên cây thuốc lá vụ xuân 2011
tại Bắc Sơn – Lạng Sơn 49
3.3. ẢNH HƯỞNG CỦA NHIỆT ĐỘ ĐẾN SINH TRƯỞNG, PHÁT TRIỂN
CỦA SÂU XANH (Helicoverpa assulta) HẠI THUỐC LÁ 54

Trường Đại học Nông Nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học nông nghiệp………………… v

3.3.1. Ảnh hưởng của nhiệt độ, ẩm độ tới sinh trưởng của sâu xanh 54
3.3.2. Ảnh hưởng của nhiệt độ đến thời gian phát dục của sâu xanh hại thuốc
lá 57
3.3.2.1. Thời gian phát dục của trứng sâu xanh 57
3.3.2.2. Thời gian phát dục của ấu trùng sâu xanh Heliothis assulta Guenee 58
3.3.2.3. Thời gian phát dục của nhộng và trưởng thành của sâu xanh 59
3.3.2.4. Thời gian phát dục từ trứng đến trưởng thành sâu xanh 61
3.4. NGHIÊN CỨU THỜI ĐIỂM PHUN THUỐC HÓA HỌC PHÒNG TRỪ
HỢP LÝ SÂU XANH (Helicoverpa assulta) HẠI CÂY THUỐC LÁ 65
3.4.1. Nghiên cứu nhiệt độ phát triển ngày đến sự phát sinh, gây hại của sâu
xanh hại thuốc lá 65
3.4.2. Xác định thời điểm phun thuốc hợp lý cho sâu xanh 66

DD Nhiệt độ ngày
GDD Nhiệt độ phát triển ngày
IPM Quản lý dịch hại tổng hợp
TMV Bệnh khảm lá thuốc lá
TLCV Bệnh xoăn lá thuốc lá
TSWV Bệnh héo đốm cà chua
KTKT Kinh tế Kỹ thuật
TU Ngưỡng sinh học trên
TL Ngưỡng sinh học dưới
Trường Đại học Nông Nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học nông nghiệp…………………
Bảng 3.9. Ảnh hưởng của nhiệt độ, ẩm độ đến khả năng sống sót của sâu
xanh hại thuốc lá 55

Bảng 3.10. Ảnh hưởng của nhiệt độ, độ ẩm đến thời gian phát dục của trứng
sâu xanh Heliothis assulta Guenee 57

Bảng 3.11. Ảnh hưởng của nhiệt độ, độ ẩm đến thời gian phát dục của ấu
trùng sâu xanh Heliothis assulta Guenee 58

Bảng 3.12. Ảnh hưởng của nhiệt độ, độ ẩm đến thời gian phát dục của nhộng
và trưởng thành của sâu xanh 59

Bảng 3.13. Ảnh hưởng của nhiệt độ, độ ẩm đến thời gian phát dục của trưởng
thành của sâu xanh
60Trường Đại học Nông Nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học nông nghiệp………………… viii

Bảng 3.14. Ảnh hưởng của nhiệt độ, độ ẩm đến thời gian phát dục từ trứng -
trưởng thành của sâu xanh 61

Bảng 3.15. Ảnh hưởng của nhiệt độ phát triển ngày đến sự phát sinh, gây hại
của sâu xanh hại thuốc lá tại Bắc Sơn - Lạng Sơn vụ xuân 2011 65

Bảng 3.16. Hiệu quả phòng trừ sâu xanh ở các ngưỡng tỷ lệ hại 67


DANH MỤC HÌNH
STT

Tên hình Trang

Hình 2.1: Sơ đồ điều tra sâu hại ngoài đồng ruộng 21

Hình 3.1: Sâu xanh gây hại thuốc lá 39

Hình 3.2. Bọ xít hại thuốc lá 39

Hình 3.3: Sâu xám gây hại thuốc lá 40

Hình 3.4: Sâu khoang hại thuốc lá Hình 3.5: Rệp đào hại thuốc lá 40

Hình 3.6. Bệnh chết rạp vườn ươm Hình 3.7. Bệnh đốm lá Target spot 40

Hình 3.8. A. Che tủ nilon vườn ươm; B. triệu chứng cây con bị rét hại 41

Hình 3.9. A. Bệnh đen thân B. Bệnh thối hạch Hình 3.10. Bệnh khảm 41

lá dưa chuột 41

Hình 3.11. Bệnh khảm lá thuốc lá Hình 3.12. Bệnh khảm lá thuốc lá .41

Hình 3.13. Diễn biến sâu xanh, bệnh khảm lá thuốc lá vụ xuân 2011 45

Hình 3.14. Diễn biến nhiệt độ vùng Bắc Sơn vụ xuân 2009 – 2010 và 2011.46

Hình 3.15. Diễn biến tỷ lệ hại của sâu xanh từ năm 2009 - 2011 47

lượng thuốc lá tuy đã áp dụng các biện pháp bảo vệ thực vật. Theo Pherson
and Jones, Georgia, Mỹ năm 2001, sâu hại xanh là đối tượng gây hại chủ yếu
cho cây thuốc lá, tổng thiệt hại lên tới 1.8 triệu đôla. Bọ trĩ là đối tượng gây
thiệt hại kinh tế thứ 2, gây thiệt hại cho người sản xuất khoảng 1.6 triệu đôla.
Sâu khoang là đối tượng gây hại thứ 3, thiệt hại lên tới 1.4 triệu đôla….Thiệt
hại do sâu hại khác khoảng 216.000 đôla, bao gồm các đối tượng như sâu
xám, rệp, châu chấu, bọ xít, bọ phấn…Tổng thiệt hại do sâu hại gây ra khoảng
6.184.000 đôla, trong đó thiệt hại do sâu là 2.468.000 đôla, chi phí phòng trừ
3.716.000 đôla. Năm 2006, tổng thiệt hại là 2,23 triệu đô (1,3 triệu đô – chi
phí phòng trừ, 921 triệu đô thiệt hại do sâu). Năm 2005 thiệt hại khoảng 2,694

Trường Đại học Nông Nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học nông nghiệp………………… 2

triệu đô. Bệnh virus héo đốm cà chua gây thiệt hại rất lớn, năm 1997 gây hại
không đáng kể, năm 2001 là 1,74 triệu đôla, 2005: 9,57 triệu đôla, đến năm
2006: 4,95 triệu đôla. Theo nghiên cứu tại bang Virginia, sâu hại thuốc lá là
mối nguy hại nghiêm trọng tới năng suất, chất lượng và giá trị thuốc lá. Ví dụ
nếu không phòng trừ rệp gây hại làm giảm năng suất từ 10 – 25% năng suất
và giá trị sản phẩm. Theo Johnson và Albert, Mỹ, khi ruộng thuốc lá nhiễm
sâu sâu xanh 100% (mỗi cây xuất hiện 1 con sâu) ở tuổi 3 vào giai đoạn 3
tuần sau trồng làm giảm năng suất là 564 kg, khoảng 26% năng suất. Theo
Jones and Pherson năm 1997, tại Georgia thiệt hại do sâu xanh hàng năm là
1,1 triệu đôla [16].
Ở Việt Nam, tuy chưa có số liệu thống kê chính xác thiệt hại do sâu,
bệnh gây ra, nhưng nhiều chuyên gia bảo vệ thực vật ước tính hàng năm sâu,
bệnh gây thiệt hại thuốc lá khoảng 20 – 30% năng suất, thiệt hại trên 100 tỷ
đồng [4]. Theo số liệu điều tra hàng năm của Viện Kinh tế Kỹ thuật Thuốc lá,

hưởng của nhiệt độ đến thời gian phát dục, diễn biến mật độ và sự gây hại của
sâu xanh (Heliothis assulta Guenee), từ đó đề xuất ra biện pháp phòng trừ hợp
lý.
+ Yêu cầu
- Điều tra xác định thành phần sâu, bệnh hại thuốc lá ở Bắc Sơn - Lạng
Sơn.
- Điều tra diễn biến mật độ, tỷ lệ hại của sâu xanh (Heliothis asulta) ở
Lạng Sơn, vụ xuân 2011.
- Xác định ảnh hưởng của nhiệt độ đến thời gian phát dục của sâu xanh.
- Xác định thời gian phòng trừ sâu xanh hại thuốc lá hợp lý.
- Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
+ Ý nghĩa khoa học: Đề tài góp phần bổ thành phần sâu, bệnh hại thuốc lá tại
Lạng Sơn và xác định được ảnh hưởng của nhiệt độ đến thời gian phát dục
của sâu xanh phục vụ cho công tác dự báo và phòng trừ.

Trường Đại học Nông Nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học nông nghiệp………………… 4

+ Ý nghĩa thực tiễn: Ứng dụng các kết quả nghiên cứu của đề tài từ đó giúp
cán bộ kỹ thuật, nông dân có những biện pháp ngăn ngừa, phòng trừ sâu xanh
kịp thời.
- Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài
+ Đối tượng
- Cây trồng: Cây thuốc lá.
- Sâu, bệnh hại thuốc lá phát sinh, gây hại thuốc lá tại Bắc Sơn – Lạng
Sơn, trong đó sâu xanh (Heliothis assulta) là đối tượng nghiên cứu chính.
+ Phạm vi nghiên cứu
- Xác định thành phần sâu, bệnh hại thuốc lá tại Bắc Sơn - Lạng Sơn.

nhóm rất đặc trưng, thể hiện cho sự thích nghi của chúng với điều kiện cụ thể
của môi trường.
Do côn trùng là động vật biến nhiệt nên nhiệt độ cơ thể của chúng phụ
thuộc chặt chẽ vào điều kiện nhiệt độ môi trường, tức là nhiệt độ môi trường
quyết định chiều hướng và mức độ hoạt động sống của côn trùng. Tuy nhiên
chúng có khả năng điều tiết nhiệt độ cơ thể trong phạm vi nhất định, thông
qua điều tiết cường độ hô hấp, hoạt động của hệ cơ…Nói chung, tùy theo loài
mà phạm vi nhiệt độ của chúng thường được giới hạn trong phạm vi từ 5 –
45
0
C.
Mỗi loài sinh vật nói chung, côn trùng hại nông nghiệp nói riêng chỉ có
thể bắt đầu phát dục ở một ngưỡng nhiệt độ nhất định, gọi là ngưỡng khởi
điểm phát dục t
0
và dừng lại ở một giới hạn nhiệt độ cao, gọi là ngưỡng giới
hạn trên T. Khoảng nhiệt độ từ t
0
tới T là khoảng nhiệt độ côn trùng hoạt
động. Khoảng dưới t
0
gọi

vùng nhiệt độ thấp, vùng trên T là vùng nhiệt độ cao
và ở vùng này côn trùng rơi vào tình trạng đình dục hoặc bị chết.
- Ảnh hưởng khoảng nhiệt độ thấp đến hoạt động côn trùng: Nó làm
cho các quá trình trao đổi chất trong cơ thể chúng bị ngừng trệ, côn trùng rơi
vào ngất lịm. Nếu nhiệt độ tiếp tục hạ thấp nước tự do trong mô cơ thể trùng

Trường Đại học Nông Nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học nông nghiệp…………………

- T): Theo chiều tăng của nhiệt độ, tốc độ phát
dục, sức sinh sản và kích thước côn trùng giảm xuống.
Như vậy mọi hoạt động sống của côn trùng chỉ diễn ra thuận lợi trong
một phạm vi nhiệt độ nhất định, ngoài phạm vi phát triển côn trùng đình dục
hoặc bị chết.
1.1.2 Ảnh hưởng của nhiệt độ đến đời sống côn trùng
Qua thực nghiệm, Reaumer (1735) và một số nhà khoa học khẳng định:
Để hoàn thành một giai đoạn phát triển, mỗi loài côn trùng phải cần một nhiệt
lượng nhất định. Tổng lượng nhiệt này là một hằng số nhiệt độ có hiệu quả
cho sự phát dục của mỗi loài côn trùng, được gọi là tổng tích ôn hữu hiệu.
Côn thức: K = n(T – C)

Trường Đại học Nông Nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học nông nghiệp………………… 7

Trong đó:
- K: tổng tích ôn hữu hiệu của 1 vòng đời hoặc 1 pha phát triển của sâu.
- n: Thời gian phát dục của 1 vòng đời hoặc 1 pha phát triển của sâu.
- T: Nhiệt độ trung bình trong thời gian phát dục
- C: Nhiệt độ khởi điểm phát dục.
Nhìn vào côn thức cho thấy khi nhiệt độ tăng thì thời gian phát dục của
côn trùng sẽ rút ngắn lại, tốc độ phát dục của côn trùng càng lớn. Công thức
tốc độ phát dục của côn trùng:
1.1.3. Ảnh hưởng của nhiệt độ đến quy luật phát sinh của côn trùng
Tình hình phát sinh phát triển của côn trùng dều tuân theo một quy luật

quan hệ giữa nhiệt độ và hoạt tính của côn trùng có ý nghĩa đặc biệt quan
trọng. Nó giúp cho việc phát hiện điều tra sâu hại một cách chính xác, dự báo
mức độ gây hại, lây lan phát triển của sâu một cách đúng đắn (Lê Lương Tề
(2005), Giáo trình bảo vệ thực vật), (Nguyễn Viết Tùng (2006), Giáo trình
Côn trùng học đại cương).
1.2. Một số kết quả nghiên cứu trong và ngoài nước
1.2.1. Nghiên cứu trong nước
- Tình hình sản xuất thuốc lá phía Bắc Việt Nam: Ở phía Bắc Việt
Nam, thuốc lá được trồng ở các tỉnh như Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Thái
Nguyên và Bắc Giang. Diện tích trung bình hàng năm ở các tỉnh trồng thuốc
lá phía Bắc khoảng 6000 - 7000 ha, sản lượng khoảng 10.000 – 12.000 tấn
nguyên liệu thuốc lá vàng sấy, với giá trung bình năm 2011 là 40.000
đồng/1kg giá trị thu được là 4000 – 4800 tỷ đồng. Trong đó, Công ty Cổ phần
Ngân Sơn là đơn vị đầu tư nguyên liệu chủ yếu ở các tỉnh phía Bắc (Bắc Kạn,
Lạng Sơn, Thái Nguyên, Bắc Giang) với diện tích năm 2011 khoảng 5000 ha,
với 15.800 hộ nông dân tham gia trồng. Năm 2010, toàn ngành thuốc lá nộp
ngân sách là 11.180 tỷ đồng, năm 2009 nộp 9.633 tỷ đồng.
- Tình hình sâu, bệnh hại thuốc lá: Vụ xuân năm 2010, vùng trồng
thuốc lá phía Bắc điều tra 19 loại sâu, bệnh. Sâu hại thuốc lá có 5 loại bao
gồm: sâu xám, sâu xanh, rệp, bọ xít và sâu khoang, trong đó, sâu xanh là đối
tượng gây hại chủ yếu ở các vùng trồng thuốc lá, với mức độ phổ biến từ 6 –
10%, có năm sâu xanh gây hại trên 36%. Bệnh có 14 loại gồm: bệnh chết rạp,
bệnh đốm lá thời tiết, bệnh virus khảm lá thuốc lá…, trong đó bệnh virus
khảm lá thuốc lá gây hại phổ biến tại các tỉnh trồng thuốc lá như Thái

Trường Đại học Nông Nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học nông nghiệp………………… 9



10

ngọn trở xuống). Thời kỳ ra hoa, nụ, tạo quả thì trứng đẻ tập trung trên hoa,
nụ và quả. Sức sinh sản của ngài cái biến động tuỳ thuộc vào điều kiện đồng
ruộng. Ruộng thuốc lá trồng dày, bón nhiều phân, cây xanh tốt thì ngài cái đẻ
nhiều. Một ngài có thể đẻ 1000 quả trứng. Sâu non vừa nở gặm ăn vỏ trứng
sau đó phân tán đi gây hại. Sâu tuổi nhỏ có tập quán dong tơ buông mình phát
tán nhờ gió. Sâu gây hại trên cây thuốc lá cả ngày và đêm.
Sâu xanh sinh trưởng và phát triển thuận lợi ở nhiệt độ trung bình 22 –
24
0
C, độ ẩm 80 – 90%. Ở nhiệt độ 19,3
0
C, độ ẩm 85%, trứng phát dục 3 – 5
ngày, ở 27,6
0
C và độ ẩm 76,9 % thời gian phát dục là 3 – 4,5 ngày. Vòng đời
của sâu ở 15,2
0
C, ẩm độ 77% là 37 – 58 ngày; 19,9
0
C và ẩm độ 90% là 35 –
50 ngày; 21,2
0
C ẩm độ 88% là 33 – 47 ngày; 29,5
0
C và ẩm độ 78,7% là 30 –
38 ngày (Bộ môn Côn Trùng – Trường ĐHNN (2004), Giáo trình Côn trùng
chuyên khoa).

0
D là đơn vị đo nhiệt độ phát triển ngày.
1
0
D được định nghĩa như 1 độ trên ngưỡng nhiệt độ sinh học thấp (TL –
Temperature low) trong 24 giờ. Nhiệt độ phát triển ngày của mỗi loài sinh vật
đều không đổi khi nhiệt độ ngày có biến đổi, nhưng trái lại số ngày để phát
triển của chúng khác nhau. Nói rõ hơn,
0
D cung cấp công cụ dự báo tốt hơn
cho sự phát triển. Thậm trí khi nhiệt độ thay đổi thất thường, tổng tích ôn
cùng với khoảng thích hợp để xác định thời gian để hoàn thành một giai đoạn
nhất định [9], [12], [14].
Nếu nhiệt độ thấp nhất ngày > TL , GDD = (Tmax + Tmin)/2 – TL.
Nếu TL> Tmax, GDD = 0.
- Theo Chương trình quản lý IPM, trường đại học California, năm
2003, nghiên cứu về nhiệt độ ngày: Nhiệt độ điều khiển tỷ lệ phát triển của
nhiều sinh vật. Cây trồng, động vật, bao gồm côn trùng và tuyến trùng cần
một lượng nhiệt để hoàn thành một giai đoạn/vòng đời, được gọi tích ôn hữu
hiệu. Tích ôn hữu hiệu hoàn thành một giai đoạn nào đó không thay đổi.
Ngưỡng phát triển
Ngưỡng phát triển sinh học trên (TU – Upper threshold) và dưới (TL –
Lower threshold) được xác định cho một số sinh vật thông qua nghiên cứu

Trường Đại học Nông Nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học nông nghiệp………………… 12

trong phòng và thí nghiệm ngoài đồng. Ví dụ: TU, TL của loài

nhiệt nhất định để hoàn thành một giai đoạn phát triển nào đó. Lượng nhiệt
tích lũy các ngày từ một điểm bắt đầu có thể giúp dự báo dịch hại khi giai

Trường Đại học Nông Nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học nông nghiệp………………… 13

đoạn phát triển xuất hiện. Ngày bắt đầu tích lũy nhiệt độ ngày, gọi là ngày
biofix, thay đổi tùy loài, các ngày biofix thường dựa vào sự khác biệt sinh học
như ngày trồng, ngày đầu tiên bẫy được trưởng thành hoặc ngày đầu tiên sâu
xuất hiện. Tích lũy nhiệt độ ngày nên tiến hành chính xác, đặc biệt các quyết
định phòng trừ trong những ngày tới. Dựa vào mối quan hệ chặt giữa thời tiết
và qua trình phát dục của côn trùng, đưa ra phương pháp tính nhiệt độ ngày
theo [9], [13], [14].
Mối quan hệ giữa nhiệt độ ngày và ngưỡng nhiệt độ TL,TU:
(Nguồn từ trang gian truy cập năm 2010)
Ghi chú: 1:nhiệt độ ngày cao hơn ngưỡng phát triển TL, TU; 2. nhiệt độ ngày
thấp hơn TL và TU; 3. nhiệt độ ngày giữa 2 ngưỡng TL và TU, 4. chặn bởi
ngưỡng dưới, 5. chặn bởi ngưỡng trên,6. chặn bởi cả hại ngưỡng; Max: nhiệt
độ cao nhất trong ngày; minn: nhiệt độ thấp nhấ trong ngày.
- Nghiên cứu về sâu xanh: Nghiên cứu về sâu xanh hại thuốc lá
Helicoverpa assulta (Heliothis virescens) về ảnh hưởng của nhiệt độ đến phát
dục, xuất hiện nhằm dự báo khả năng xuất hiện gây hại ngoài đồng ruộng. Mô
hình sinh khí hậu dự báo thời gian dịch hại phát triển. Đối nhiều loài sinh vật,

Trường Đại học Nông Nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học nông nghiệp………………… 14