BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT

VIỆN KHOA HỌC NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM
__________***__________

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT
VIỆN KHOA HỌC NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM
__________***__________ MAI VĂN QUÂN

NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC VÀ BIỆN
PHÁP PHÒNG TRỪ NẤM
BOTRYTIS CINEREA

PERS. GÂY BỆNH THỐI XÁM TRÊN CÂY TRỒNG

Chuyên nghành: BẢO VỆ THỰC VẬT

Cai, Đà Lạt- Lâm Đồng đã tạo điều kiện cho tôi thực hiện tốt đề tài.
Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn tất cả bạn bè, người thân, đồng
nghiệp luôn bên cạnh động viên giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và thực hiện
bản luận văn này.

Hà nội, ngày… tháng… năm 2012
Tác giả luận văn
Mai Văn Quân

Trường Đại học Nông Nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học nông nghiệp
………………

4

LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan, số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là
trung thực và chưa từng được sử dụng để bảo vệ một học vị nào.
Tôi xin cam đoan, mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã
được cảm ơn, các thông tin trích dẫn trong luận văn đều đã được chỉ rõ nguồn
gốc.

Tác giả luận văn
Mai Văn Quân


1.1 Tính cấp thiết của đề tài 1

1.2 Mục tiêu yêu cầu của đề tài 2

1.3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 2

1.4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài 2

1.4.1 Đối tượng nghiên cứu. 2

1.4.2 Phạm vi nghiên cứu 2

1.4.3 Địa điểm nghiên cứu 3

2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 4

2.1 Cơ sở khoa học của việc nghiên cứu 4

2.2 Tình hình nghiên cứu ngoài nước 4

2.2.1 Lịch sử phát hiện và sự phân bố 4

2.2.2 Phạm vi ký chủ và tác hại của nấm 5

2.2.3 Đặc điểm sinh học của nấm B.cinerea 7

2.2.4 Sự phát sinh gây hại của nấm B.cinerea 11

2.2.5 Nghiên cứu phòng trừ 13


3.4.2.1 Phân lập nấm B.cinerea từ cây bị bệnh 23

3.4.2.2 Nghiên cứu khả năng phát triển của nấm B.cinerea trên môi trường
dinh dưỡng 23

3.4.2.3 Nghiên cứu khả năng phát triển của nấm B.cinerea ở các mức pH
khác nhau 24

3.4.2.4 Nghiên cứu khả năng phát triển của nấm B.cinerea ở các mức nhiệt
độ khác nhau 24

3.4.3 Nghiên cứu sử dụng các loại thuốc trừ nấm phòng trừ bệnh thối xám
do nấm B.cinerea gây ra 25

3.4.3.1 Nghiên cứu khả năng phát triển của nấm B.cinerea trên môi trường
có chứa các loại thuốc trừ nấm 25

3.4.3.2 Nghiên cứu khả năng phát triển của nấm B.cinerea trên môi trường
có chứa các loại tinh dầu thực vật 25

3.4.3.3 Nghiên cứu phòng trừ bệnh thối xám trên dâu tây do nấm B.cinerea
trong nhà lưới và ngoài đồng ruộng 25

3.4.4 Chỉ tiêu theo dõi: 27

3.4.5 Phương pháp xử lý số liệu 28

4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 29

4.1 Nghiên cứu phổ ký chủ của nấm B.cinerea ở vùng Đồng bằng Sông Hồng,

5.1 Kết luận 65

5.2 Đề nghị 66

TÀI LIỆU THAM KHẢO 67

Trường Đại học Nông Nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học nông nghiệp
………………

8

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
TT Chữ viết tắt Từ viết tắt
1
2
3
4
5
6
7
8

Công thức 3
Công thức 4
Cộng tác viên
Đồng bằng sông Hồng
Khoa học kỹ thuật nông nghiệp
Kích thước
Môi trường
Tỷ lệ bệnh

Trường Đại học Nông Nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học nông nghiệp ………………
9

DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng
Tên bảng Trang

Bảng 4.1: Danh sách các cây ký chủ của nấm B.cinerea được phát hiện trong
năm 2010 - 1011 29

Bảng 4.2: Kích thước bào tử nấm B.cinerea gây bệnh trên các cây ký chủ 33

Bảng 4.3: Sự phát triển của nấm Botrytis cinerea phân lập từ các ký chủ khác
nhau trên môi trường PDA (Viện BVTV 2010 ) 39

Bảng 4.4: Sự phát triển của nấm Botrytis cinerea phân lập từ các ký chủ khác
nhau trên môi trường Bột đậu (Viện BVTV 2010) 40



Trường Đại học Nông Nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học nông nghiệp
………………

10

Bảng 4.14: Sự phát triển của nấm B.cinerea phân lập từ các ký chủ khác
nhau ở mức nhiệt độ 20
0
C (Viện BVTV 2011) 53

Bảng 4.15 Sự phát triển của nấm B.cinerea phân lập từ các ký chủ khác nhau
ở mức nhiệt độ 25
0
C (Viện BVTV 2011) 54

Bảng 4.16: Ảnh hưởng của các loại thuốc trừ nấm hóa học đến sự phát triển
của nấm B.cinerea trên môi trường PDA (Viện BVTV 2011) 56

Bảng 4.17: Ảnh hưởng của các tinh dầu thực vật tới sự phát triển của nấm
B.cinerea trên môi trường PDA (Viện BVTV, 2011) 58

Bảng 4.18: Hiệu lực phòng trừ bệnh thối xám B.cinerea hại dâu tây của một
số thuốc trừ bệnh tại nhà lưới (Viện BVTV 2011) 61

Bảng 4.19: Hiệu lực phòng trừ bệnh thối xám B.cinerea hại dâu tây của một
số thuốc trừ nấm hóa học tại Sa Pa- Lào Cai 63

xám trên các ký chủ khác nhau 37

Hình 4.3: Sự phát triển của các nguồn nấm B.cinerea sau 4 ngày nuôi cấy
trên môi trường PDA 39

Hình 4.4: Sự phát triển của các nguồn nấm B.cinerea sau 4 ngày nuôi cấy
trên môi trường Chzapeck 43

Hình 4.5 Sự phát triển của nấm B.cinerea trên cácmôi trường dinh dưỡng 43

Hình 4.6: Sự phát triển của các nguồn nấm B.cinerea sau 4ngày nuôi cấy ở
pH 5,0 45

Hình 4.7: Sự phát triển của các nguồn nấm B.cinerea sau 4 ngày nuôi cấy ở
pH 7,0 49

Hình 4.8: Sự phát triển của nấm B.cinerea ở các mức pH khác nhau 49

Hình 4.9: Sự phát triển của các nguồn nấm B.cinerea sau 4 ngày nuôi cấy ở
nhiệt độ 10
0
C 51

Hình 4.10: Sự phát triển của các nguồn nấm B.cinerea sau 4 ngày nuôi cấy
trên môi trường PDA ở mức nhiệt độ 15
0
C 52

Hình 4.11: Sự phát triên của các nguồn nấm B.cinerea sau 4 ngày nuôi cấy
trên môi trường PDA ở mức nhiệt độ 20


Trường Đại học Nông Nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học nông nghiệp ………………
13

1. MỞ ĐẦU
1.1. Tính cấp thiết của đề tài
Nấm Botrytis cinerea Pers. đã được phát hiện gây hại trên nhiều loại cây
trồng ở các vùng khác nhau của Việt Nam. Nấm gây hại trên các cây cà chua,
mận, đào, dâu tây Nấm là một yếu tố hạn chế đến khả năng bảo quản và
chuyên chở của các loại nông sản sau thu hoạch ở nước ta (Roger 1953[60],
Đặng Vũ Thị Thanh, Hà Minh Trung 1999[5]).
Trong những năm gần đây nấm B.cinerea đã phát sinh và gây hại rất
nghiêm trọng tại các vùng trồng cây ăn quả ôn đới Sa Pa – Lào Cai, Mộc Châu –
Sơn La. Vào tháng 2 - 8 năm 1997, 1998 nấm đã là đối tượng chính gây hại cho
dâu tây và phúc bồn tử ở vùng Sa Pa và Hà Nội, nấm gây thối lá quả cho dâu tây,
phúc bồn tử. Gặp điều kiện mưa ẩm, trời âm u khóm dâu tây bị bệnh sẽ bị lụi. Có
những vườn đào tại Sa Pa tỉ lệ quả bị nấm xâm nhiễm và gây hại lên tới 20%.
Nấm không những xâm nhập và gây hại cho quả đào, mận trước thu hoạch mà
còn tiếp tục gây thối quả sau thu hoạch. Nấm B.cinerea đã trở thành yếu tố hạn
chế cho việc mở rộng diện tích trồng đào, dâu tây ở miền Bắc Việt Nam (Đặng
Vũ Thị Thanh và CS 2000[6]).
Tại vùng trồng cà chua của đồng bằng sông Hồng nấm gây hiện tượng
thối ngọn và thối quả cà chua. Nấm đã làm giảm năng suất cà chua đáng kể và
đồng thời nấm còn làm giảm khả năng bảo quản, chuyên chở của cà chua. Vào

cơ sở để nghiên cứu xây dựng quy trình phòng trừ tổng hợp bệnh do nấm
B.cinerea gây ra cho các cây trồng khác nhau góp phần xây dựng một nền nông
nghiệp bền vững ở vùng.
1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài
1.4.1. Đối tượng nghiên cứu: Nấm B.cinerea gây bệnh trên các cây rau, cây ăn
quả, cây công nghiệp và cây hoa.
1.4.2. Phạm vi nghiên cứu: Điều tra, xác định phổ ký chủ của nấm B.cinerea tại
các vùng ĐBSH, Lào Cai, Lâm Đồng. Nghiên cứu các đặc điểm sinh học, nuôi
Trường Đại học Nông Nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học nông nghiệp ………………
15

cấy của các nguồn nấm B.cinerea phân lập được trên một số cây ký chủ khác
nhau. Nghiên cứu phòng trừ bệnh bằng một số loại thuốc trừ nấm.
1.4.3. Địa điểm nghiên cứu: Đề tài được tiến hành tại bộ môn Chẩn đoán Giám
định dịch hại và thiên địch - Viện Bảo vệ thực vật, vùng ĐBSH, Lào Cai, Lâm
Đồng
Nấm B.cinerea nằm trong ngành Eumycota, ngành phụ Deuteromycotina,
lớp Hyphomycetes, bộ Hyphales, họ Moniliaceae. Trước năm 1939 giai đoạn
hữu tính của nấm được đặt tên là Pezzia fuckeliana De Bary, sau đó đổi tên là
Sclerotinia fuckeliana Fuckel (Hansen & Smith, 1932)[36]. Năm 1939, sau khi
đã phát hiện được quả thể đĩa của nấm trong phòng thí nghiệm khi phân lập từ
Trường Đại học Nông Nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học nông nghiệp ………………
17

táo tây, cần tây, nho bị bệnh thối xám, Groves & Drayton [34] đã nhận thấy rằng
quả thể đĩa của nấm chính là quả thể đĩa của nấm Botryotinia fuckeliana. Nhưng
các tác giả cũng nhận thấy rằng không phải tất cả các chủng B.cinerea đều có
giai đoạn sinh sản hữu tính là B. fuckeliana. Trong nhưng năm 80 của thế kỷ 20
thông qua các nghiên cứu về sự hình thành quả thể đĩa của nấm người ta đã
chứng minh được rằng Botryotiniana fuckeliana là giai đoạn sinh sản hữu tính
của nấm B.cinerea (Faretra et al, 1989)[29].
Cùng song song với các nghiên cứu trên năm 1975, người ta đã tìm thấy
quả thể đĩa của nấm Botryotinia fuckeliania trên cây đậu tại miền trung và miền
tây New York, Mỹ (Polach & Abawi, 1975)[55]. Năm 1988, tại Thụy Sĩ cũng
thu thập được quả thể đĩa của nấm B.fuckeliania trên lá nho đã bị phân hủy trên
mặt đất (Blank, 1988)[22].
Nấm B.cinerea được phát hiện ở nhiều vùng sinh thái khác nhau trên toàn
thế giới từ vùng Alaska, Canada và Greenland đến khu vực cận nhiệt đới như Ai
Cập, Cameroon (Bernaux, 1979) và New Zealand (Dingley JM, 1969)[25]. Nấm
gây thiệt hại nghiêm trọng trên các cây trồng ở Bangladesh, Ấn Độ, Australia,
Canada và Chile.
2.2.2. Phạm vi ký chủ và tác hại của nấm
Năm 1924, Anderson đã phát hiện được trên 100 ký chủ của nấm
B.cinerea [19], Heald và Dana đã phát hiện ra hơn 20 loại cây trồng bị nấm
B.cinerea xâm nhiễm ở Washington.
Nấm B.cinerea còn gây hại trên nhiều loại cây cảnh khác nhau, theo

[60]; McClellan and Hewitt 1973[45]; Forsberg 1975[32]; Ellis 1986 [28];
Agrios 1988 [18]; Andrew and Stephen 1994 [20]).
Trường Đại học Nông Nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học nông nghiệp ………………
19

Tại Florida, nấm B.cinerea gây hại nghiêm trọng trên quả dâu tây ở giai
đoạn trước và sau thu hoạch. Đặc biệt khi gặp điều kiện nhiệt độ thấp và điều
kiện ẩm ướt [24]. Năm 2008- 2009 tại tỉnh Kurdistan, Iran năng suất trung bình
của dâu tây giảm 544,3 kg/ha, trong khi đó diện tích trồng dâu tây toàn tỉnh là
2500 ha, do vậy ước tính thiệt hại khoảng 1.360,75 tấn (Payman Salami et al,
2010) [53].
Theo thống kê, ở Châu Âu nấm B.cinerea gây hại 25 -30% diện tích trồng
nho tương đương 3.700.000 ha bị bệnh, chi phí phun thuốc phòng trừ nấm dao
động trong khoảng 2 - 50 triệu Euro[65]. Ở Pháp, thiệt hại do nấm B.cinerea gây
ra tại các vườn trồng nho khoảng 15- 40% năng suất [24].
Tại khu vực Terai phía Đông của Nepal, năng suất hàng năm của cây đậu
giảm đến 15% (Chaurasia & Joshi, 2001)
Bệnh thối xám do nấm B.cinerea gây ra là bệnh phổ biến và quan trọng
trên các loại cây trồng ở nhiều khu vực trên thế giới.
2.2.3. Đặc điểm sinh học của nấm B.cinerea
Đặc điểm sinh học, cũng như khả năng gây bệnh, phổ ký chủ, tác hại của
nấm và biện pháp phòng trừ đối với nấm B.cinerea đã được nghiên cứu ở nhiều
vùng khác nhau trên thế giới (Agrios 1988[18], Andrew and Stephen 1994[20]).
Theo Groves & Loveland (1953)[35], Cành bảo tử phân sinh đa bào, kích
thước 2mm x 16-30 µm, trong suốt hoặc màu nâu xám, đầu cành phân nhánh
không theo quy luật, tế bào ở đỉnh cành hơi phình to, bào tử hình elip hoặc hình
trứng, không màu hoặc màu nâu nhạt, kích thước 6-18x 4-11µm.
Trường Đại học Nông Nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học nông nghiệp
………………


xâm nhiễm trực tiếp vào cây nhưng có những trường hợp từ hạch nấm hình
thành quả bào tử hình phễu hoặc túi bào tử (Coley-Smith et al, 1980 [23]; Agrios
1988[18]).
Theo Groves & Loveland (1953)[35] giai đoạn hữu tính của nấm
B.cinerea, quả thể đĩa hình thành trên hạch nấm màu nâu nhạt, chiều dài từ 3-
10mm thậm chí có thể lên đến 25mm, đường kính 1-6mm. Hình 2.3: Quả đĩa và túi bào tử nấm B.cinerea
(Groves & Loveland, 1953)
Trong điều kiện không thuận lợi cho sự phát triển của nấm, bào tử hậu
hình thành từ sợi nấm. Khi gặp điều kiện thuận lợi, bào tử hậu nảy mầm sinh bào
tử và phát tán trong tự nhiên. Bào tử hậu được tìm thấy trong nhà kính và ngoài
đồng ruộng (Usbasch, 1983)[61].
Trường Đại học Nông Nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học nông nghiệp
………………

22

Nhiệt độ thích hợp cho nấm B.cinerea phát triển là 18-23
0
C, nhưng
nấm có thể phát triển ngay cả khi nhiệt độ hạ xuống dưới 10
0
C (Agrios
1988)[18]. Nhiệt độ tối ưu để hình thành bào tử là 15
0
C, tỷ lệ hình thành bào tử
giảm khi nhiệt độ dưới 15
0

C, nhưng nấm B.cinerea chủ yếu qua đông ở dạng hạch nấm trong
đất hoặc trong mô thực vật đã bị nhiễm bệnh. Ngoài ra, nấm có thể qua đông ở
dạng sợi nấm nằm trong nguyên liệu thực vật chết, hoặc trên cây ký chủ khác
nhau. Hạch nấm B.cinerea có thể nảy mầm, sinh ra bào tử túi nhưng điều này rất
khó xảy ra và người ta cũng chỉ thu được khi nấm gây hại trên nho (Blank,
1988)[22]. Hạch nấm có thể lẫn với nhiều hạt giống có kích thước tương tự
Trường Đại học Nông Nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học nông nghiệp ………………
23

Nấm B.cinerea phát tán trong không khí nhờ mưa, gió (Javis W.R, 1962)
[40]. Ngoài ra, nấm có thể phát tán bởi côn trùng như bọ trĩ obscuratus
(Fermanud et al., 1994)[30], (Fermaud M & Gaunt, 1995)[31].
Thời tiết ẩm ướt là điều kiện lý tưởng cho nấm phát triển, hình thành bào
tử, lan truyền và xâm nhiễm. Bào tử nảy mầm có thể xâm nhập trực tiếp vào mô
cây nhưng chủ yếu nấm xâm nhiễm vào mô qua vết thương hoặc có thể xâm
nhiễm bằng sợi nấm. Sợi nấm và bào tử có thể bao phủ trên bề mặt các mô bị
bệnh (McKeen 1974)[44]. Nấm tồn tại trên tàn dư cây bệnh hay trong đất ở dạng
sợi nấm hay hạch nấm là nguồn lan truyền bệnh trên đồng ruộng.
2.2.4. Sự phát sinh gây hại của nấm B.cinerea
Bệnh thối xám do nấm B.cinerea gây ra khi gặp nhiệt độ thấp và ẩm ướt.
Mức độ gây hại của bệnh phụ thuộc chặt chẽ vào điều kiện môi trường, đặc biệt
phụ thuộc và nhiệt độ và ẩm độ tương đối (Jarvis W.R, 1962)[40].
Thời tiết mát mẻ, nhiệt độ không quá cao khoảng 15
0
C là điều kiện thuận
lợi cho nấm xâm nhiễm và gây hại. Bệnh gây hại mạnh hơn khi gặp điều kiện
mưa ẩm liên tục. Khi gặp điều kiện âm u, nhiều mây trên bộ phận bị bệnh của
cây phủ một lớp nấm mốc màu xám tro. Trong điều kiện thời tiết khô, lạnh lớp
nấm mốc màu xám đen, hạch nấm có thể được hình thành trên mô bệnh [88].
Nấm B.cinerea gây hại chủ yếu ở vụ đông xuân và xuân hè.

Theo Alan J.silverside (1998)[71] trong quá trình nấm tái sinh sản bằng
phương pháp vô tính, sự đột biến có thể xảy ra. Nếu thành công sẽ tồn tại một
nòi mới và chúng mang một đặc tính ký sinh chuyên tính
Trường Đại học Nông Nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sĩ khoa học nông nghiệp ………………
25

Botrytis lulipae gây bệnh thối hoa tulip
Botrytis fabae gây bệnh đốm lá trên đậu
Botrytis narcissicola gây bệnh trên củ và lá thủy tiên
Botrytis cinerea tấn công vào rau quả
Nấm B.cinerea khó xâm nhập vào tế bào của một số quả xanh do vỏ quả
có tầng cutin dày. Nấm chỉ có thể xâm nhiễm vào quả bắt đầu chín vì khi đó tế
bào quả mềm. Ngoài ra, nấm còn gây hại các bộ phận khác của cây khi còn non
như lá non, cành non, nụ hoa….
2.2.5. Nghiên cứu phòng trừ
Để phòng trừ bệnh đúng thời điểm và phát huy được cao nhất hiệu quả
của các loại thuốc hoá học hay sinh học, dự tính dự báo được sự phát sinh gây
hại của bệnh là một điều cần thiết.
2.2.5.1. Dự tính, dự báo bệnh thối xám
Năm 1977 Jarvis W.R [40] lập mối tương quan giữa điều kiện thời tiết
xảy ra trong quá trình ra hoa của dâu tây và mức độ bị nhiễm bệnh thối xám vào
vụ thu hoạch. Hervé J.J và Moysan J.P (1967)[38] đã sử dụng đồ họa để dự báo
bệnh mốc xám cho dâu tây. Biểu đồ biểu diễn mối tương quan thời gian trong
một ngày có độ ẩm >90% và nhiệt độ trung bình hàng ngày. Dịch bệnh sẽ xảy ra
khi các đường cong giao nhau ít nhất 3 lần ở nhiệt độ 14-16
0
C trong 48h hoặc
khi nhiệt độ trung bình hàng ngày ≥ 14
0
C, độ ẩm >90%, nếu nhiệt độ trung bình