i

MC LC
PHN 1: M U 1
1. Tng quan tình hình nghiên cu 1
1.1. Tình hình sn xut h tiêu trên th gii và trong nc 1
1.2. Tình hình bnh hi h tiêu 4
1.3. Bnh thi gc r h tiêu 4
2. Tính cp thit ca đ tài 18
3. Mc tiêu đ tài 20
4. Cách tip cn 20
5. i tng và phm vi nghiên cu 20
5.1. i tng nghiên cu 20
5.2. Phm vi nghiên cu 20
6. Ni dung nghiên cu 20
7. Phng pháp nghiên cu 21
PHN 2: KT QU NGHIÊN CU VÀ THO LUN 25
1. Tình hình các loi cây s dng làm tr và cây trng xen trong các vn tiêu  Qung Tr.25
2. Kh nng ký sinh ca Phytophthora capsici trên các cây làm chói và cây trng 26
3. Kt qu nghiên cu v đc tính 2 th d tn A1 và A2 ca Phytophthora capsici trên lá h
tiêu 29
4. S hình thành oospore ca P. capsici trên cây h tiêu trong điu kin phòng thí nghim 31
5. Vòng đi bnh và dch bnh Phytophthora thi gc r h tiêu 33
6. Kt qu nghiên cu v genotype qun th P. capsici 34
6.1. S bin đng quan sát vi ACA primer 34
6.2. S bin đng quan sát vi AG primer 35
6.3. S bin đng quan sát vi CCA primer 36
6.4. S bin đng quan sát vi CGA primer 36
6.5. S bin đng quan sát vi GT primer 38
6.6. S bin đng quan sát vi TG primer 38
ii


DANH MC BNG BIU

Bng 1.1. Sn lng h tiêu th gii sn xut các nm qua 2
Bng 1.2. Các loài thc vt là ký ch ca P.capsici 12
Bng 1.3. RAMS primer và trình t ca chúng 24
Bng 2.1. Ph kí ch P. capsici trên mt s cây làm chói và cây trng  Qung Tr 27
Bng 2.2. S phát trin vt bnh ca isolate A1 và A2 trên lá h tiêu qua các ngày sau khi lây
nhim 30 iv


DANH MC CÁC T VIT TT

RAMS Ramdom amplified microsatellites
IPC International Pepper Community
CTG Các tác gi
PSM Phytophthora selective media
PDA Potato destrose agar
PCR Polymerase chain reaction
UPGMA Unweighted Pair Group Method Arithmetic

vi


đoán trên c s khoa hc là các kt qu v s hình thành oospore và các nghiên cu đã
đc tin hành trc đây bi tác gi.
Nghiên cu genotype qun th Phytophthora capsici phân lp t h tiêu Qung Tr
bng k thut sinh hc phân t RAMS cho thy RAMS có th phát hin s đa hình ca P.
capsici. Chúng tôi khng đnh s đa dng di truyn qun th P. capsici t h tiêu t
Qung Tr ni tn ti c hai th đi nghch A1 và A2. Phân tích nhóm UPGMA ch ra
rng tt c các isolate đc xp vào trong 2 nhóm vi ch s tng đng DICE là 54%.
S đa dng di truyn ca qun th P. capsici t Qung Tr cng c gi thuyt v kh nng
sinh sn hu tính ca qun th P. capsici có th xy ra trên đng rung Qung Tr nói
riêng và Vit Nam nói chung. iu này gây ra nhiu khó khn trong vic qun lý bnh
thi gc r h tiêu  Qung Tr và Vit Nam. Vì vy, vic ngn chn cây, vt liu và đt
nhim bnh phát tán qua li gia các vùng là điu cn làm đ hn ch s phân b rng rãi
v di truyn.

Ting Anh
The survey results showed that the living tree stakes of black pepper in Quang Tri
are jackfruit tree (Artocarpus integrifolia),wrightia plant (Wrightia antidysenterica), utans
tree (Sterclia lyhnophora), milk flower (Alstonia scholaris) and some other plants. In
Cam Lo, Quang Tri shows that jackfruit and wrightia plant are used for living tree stakes
of black pepper in the most, followed by utans tree, and milk flower. The crops usually
intercropped in black pepper garden are chili pepper (Capsium annuum.), pumpkin
(Cucurbita pepo.), pineapple (Ananas comosus), lemon (Citrus limonia), sweet potato
(Ipomoea batatas), tomato (Lycopersicon esculentum), tobacco (Nicotiana glutinosa),
eggplant (Solanum melongena), fig (Ficus carica), taro (Cocasia esculenta) and banana
(Musa sp.). The living tree stakes and intercropping in black pepper garden are mostly
infected with Phytophthora capsici, the cause of foot rot of black pepper. The wrightia
tree (Wrightia antidysenterica), mc (Holarrhena pubescens), milk flower (Alstonia
scholaris), banana (Musa sp.), beat-tree (Melia azedarach), coral (Erythrina orientalis),
white leadtree (Leucaena leucocephala), broken bones plant (Oroxylum indicum), chick

1

PHN 1: M U

1. Tng quan tình hình nghiên cu
1.1. Tình hình sn xut h tiêu trên th gii và trong nc
H tiêu là cây trng có t rt lâu đi, nó là mt trong nhng loi cây công nghip
hng nm, có giá tr kinh t và giá tr xut khu cao. Ht tiêu là sn phm gia v quý, là
loi hàng nông sn cao cp có giá tr trên th trng quc t. H tiêu đc s dng trong
công ngh ch bin đ hp và thc phm, đc s dng rng rãi trong các ba n hng
ngày ca ngi dân  nhiu quc gia trên th gii. Ngoài ra nó còn đc s dng trong y
hc đ sn xut các loi thuc phòng thi ra, phòng tr bnh d dày, thuc kích thích và
thuc gii nhit, ht tiêu cng đc s dng đ ch bin hng liu. Trong ht tiêu có
cha tinh du piperin (9,2%  ht tiêu đen và 8,6%  tiêu trng) đó là thành phn ch yu
làm cho h tiêu có v cay và thm. Ngoài ra, trong ht tiêu lng tinh du chim t 1,6-
1,9% làm cho ht có mùi thm đc bit thích hp cho vic ch bin hng liu. Ht h
tiêu cha 11,7% đm, 6-17% celluloza, 42,5% đng bt  tiêu đen và 62,3%  tiêu
trng. Ngoài ra, ht tiêu còn cha cht béo, cht khoáng, nha nên nó rt quan trng cho
các hot đng sng ca con ngi. Dùng h tiêu vi liu lng thp có tác dng tng
dch ty, kích thích tiêu hóa, kích thích khu v. H tiêu còn có tác dng sát trùng, dit ký
sinh trùng, xua đui sâu b bng mùi nên nó có tác dng trong y hc.
H tiêu thuc nhóm hàng nông sn cao cp đ xut khu và có giá tr kinh t cao
hn nhiu so vi nhiu hàng nông sn khác. H tiêu bt đu đc sn xut nhiu trên th
gii t đu th k XX. Nhu cu tiêu th h tiêu trên th gii không ngng gia tng, trong

trong đó Tây Nguyên và ông Nam B là 2 vùng sn xut chính. Sn xut h tiêu đã
hình thành các vùng ni ting nh: Tân Lâm (Qung Tr), Lc Ninh (Bình Phc), Bà
Ra (Bà Ra-Vng Tàu), Phú Quc (Kiên Giang), Dak R’Lp (Dak Nông), Ch sê (Gia
Lai), điu này s to điu kin thun li cho vic quy hoch thành các vùng sn xut hàng
lot, đt cht lng xut khu.
Nng sut và sn lng h tiêu ca Vit Nam vào nhng nm gn đây có nhng bc
tin nhy vt đáng k, gây ting vang ln trên th trng th gii. V sn xut, theo Tng cc
3

Thng kê, din tích trng tiêu c nc nm 2008 đt 49.959 ha, nm 2009 là 50.500 ha và nm
2010 c 50.000 ha. Theo đó sn lng là 98.326 tn, 107.986 tn và 110.000 tn. Sn lng
tiêu Vit Nam nm 2008 chim 31% sn lng toàn cu, nm 2009 chim 35% và nm 2010
chim 35%. Nng sut thu hoch bình quân 24,46 t/ha. Nhiu vn tiêu già ci sau nhiu nm
khai thác và tiêu b nhim bnh cht làm gim din tích, tuy nhiên do giá tiêu tng liên tc my
nm qua, nhiu din tích trng mi nên din tích canh tác vn n đnh  mc 50.000 ha. V xut
khu, theo Tng cc Thng kê và Tng cc Hi quan, nm 2008 Vit Nam xut khu 89.705
tn, nm 2009 xut khu 134.261 tn và nm 2010 xut khu 116.861 tn; Theo đó s lng
xut khu chim 40%, 50% và 52%. Và tng kim ngch xut khu là 311,5 triu đô la; 348,1
triu đô la và 421 triu đô la. H tiêu Vit Nam đã có mt trên 80 quc gia và vùng lãnh th trên
th gii. Vit Nam tip tc gi vng k lc là quc gia sn xut và xut khu h tiêu s mt trên
th gii. Cng đng H tiêu th gii đã nhìn Vit Nam vi con mt tôn trng, lng nghe và cùng
chia s. V th quc gia H tiêu Vit Nam đã đc khng đnh trên trng quc t. Hinh 1.1. T trng xut khu ht tiêu th gii nm 2010
Ngun: Hip hi h tiêu th gii (IPC)(2010)
4

1.2. Tình hình bnh hi h tiêu
Theo đánh giá ca t chc CABI, có khong 44 loài dch hi cây h tiêu. Báo cáo

1.3.1. Triu chng bnh
Bnh thi gc r cây h tiêu (còn đc gi là bnh cht nhanh hay bnh tiêu su)
là bnh hi nguy him, thng làm cht dây tiêu hàng lot, gây mt trng hoc làm gim
nng sut cây trng. Bnh thi gc r h tiêu đc ghi nhn đu tiên  Indonexia nm
1985. Bnh có rt nhiu tên gi khác nhau tùy thuc vào triu chng bnh ngi ta quan
sát đc mà có các tên gi nh bnh cht nhanh, cht héo, tiêu su, héo r, cht xanh,
cht đt ngt, Tuy nhiên ti Hi ngh bnh hi h tiêu toàn th gii đc t chc ti n
5

 nm 1988 đã thng nht gi tên bnh này là bnh thi gc r Phytophthora, tên này
dùng đ phân bit vi bnh do Fusarium gây ra.
Bnh gây hi ph bin  tt c các vùng trng tiêu trên phm vi c nc đc bit là
trong mùa ma
. Bnh có th gây hi  tt c các b phn ca cây, nhng nguy him nht vn
là  c r và r chính gây hu hoi mch dn, làm cho vic dn truyn nc và dinh dng
nuôi cây b ngng tr, cây tiêu s b héo r và cht rt nhanh, triu chng bnh bt đu xut
hin t trên ngn xung có hin tng lá cht héo và rng t t bt đu t trên ngn xung
vi tc đ rt nhanh sau 2-3 tun l là cây bt đu rng tr tri ht. Theo Phan Quc Sng
miêu t khi b bnh cây h tiêu lá b vàng, héo r nhanh, lá có màu nâu sm, trên thân vt
bnh có màu ti sm, lá và bông rng hàng lot, bnh nng thì h thng thân và r  phn
đt b thi, ngi thy mùi khó chu. Nghiên cu ca Nguyn Vnh Trng và các tác gi
(2004, 2008) thì triu chng bnh có mt s khác bit so vi các mô t trc đây, đu
tiên lá b héo và rng do gió hay khi đng vào mc dù lá còn xanh, r b thi, khi ct
ngang thân thì thy bó mch dn b hoá nâu, sau 10-15 ngày thì lá b bin vàng, lá, cành,
qu rng hàng lot to thành vòng tròn xung quanh gc h tiêu, lúc này cây h tiêu đã b
cht hoàn toàn .
Trong nhng nm gn đây bnh thi gc r h tiêu xut hin khá nhiu trong các
vn tiêu  các tnh Bình Phc, Bà Ra-Vng Tàu, ng Nai, Qung Tr, gây thit hi
đáng k đn kinh t h gia đình và nn kinh t chung. Nhiu h trng tiêu phi “bun
thiu” vì bó tay nhìn nhng tr tiêu đã mt công vun trng hàng chc nm bng dng héo

bnh rt nguy him và ph bin  khp mi ni  nhiu vùng khí hu nhit đi m. Các
bnh do Phytophthora gây ra bao gm: thi r, thi c r, thi mc thân, ung th, thi lá,
qu, thi c và thân ngm.
Ph ký ch ca các loài Phytophthora rt rng, chng hn nh P. cinamomi có th
ký sinh trên 1000 loài cây trng và thc vt khác nhau. Các th phân lp ca
Phytophthora có kh nng lng tính, tc là chúng có th sinh ra c cu trúc đc và cái
hoc các bc giao t (Galindo & Gallegly 1960). Tuy nhiên có khong mt na trong s
các loài Phytophthora là đng tn nm, tc là có th sinh ra bào t trng rt nhanh khi
7

nuôi cy đn l tng isolate. Các loài còn li là các loài d tn, sinh sn nang trng khi
đc bt cp hai th đi nghch A
1
và A
2
(Brasier 1992, Ko 1978).
Chu k sng ca các loài Phytophthora liên quan đn 3 loài bào t vô tính và thêm
vào đó có dng bào t hu tính. H si sinh dng lng bi sinh sn ra bc bào t vô
tính, t đó có th ny mm trc tip hoc bng cách khác đ sinh ra 8-32 bào t đng.
Mi dng trong chu k sng đu phát tán và kt túi trc khi ny mm. Mt vài loài
chng hn nh P. cinamomi sinh sn vô tính to ra bào t vách dày (bào t hu) t h si,
sinh sn hu tính ro ra các noãn bào t. Tt c các loi bào t đu có kh nng lây
nhim và hn na bào t hu cùng vi bào t noãn còn có chc nng qua đông hay ng
ngh trong đt .
Tt c các isolate ca Phytophthora đu có tính lng tính ,điu đó có ngha là
chúng có th sn sinh cu trúc sinh sn hu tính đc và cái (Galindo và Gallegly 1960).
H thng tính d tn (heterothalic) liên quan đn kiu sinh sn A1 và A2 là ph bin  tt
c các loài thuc ging Phytophthora. Khi các isolate đi ngc nhau v gii tính đc
tip xúc vi nhau có th kích thích qua li đ hình thành túi giao t. Phng thc sinh sn
ca các loài Phytophthora quyt đnh kh nng phát dch. Hình thc sinh sn hu tính

hai gi là CAP2 bao gm các th phân lp t phn ln các cây nh h tiêu, ca cao, đu đ,
macadamia, cao su và các th phân lp t Hawaii th nghim bng P.tropicalis bi
Uchida và Aragaki (1989) và Aragaki và Uchida (1992). Nhóm ph th ba là CAP3 bao
gm các th phân lp t ca cao ca Brazil. Theo Mchau và Coffey (1995) cho rng, qun
th P. capsici có hai nhóm ph là CAPA và CAPB, mi nhóm ph bao gm các th phân
lp t các loài cây ký ch khác nhau và cách ly đa lý. Tuy nhiên, trong mi nhóm ph
cng có s khác nhau v hình thái. Hin ti, P. capsici đc sp xp vào nhóm II trong
khoá phân loi Phytophthora ca Stamps và CTG (1990).
Qun th P. capsici thuc loi d tn, trong t nhiên chúng tn ti hai dng đi
nghch A1 và A2. Tuy nhiên bào t trng vn có th hình thành dng nuôi cy đn bào t
trên môi trng cha thuc tr nm (Noom and Hickman, 1974). Bào t trng hình thành
 r và thân ca t (Capsicum annuum) là s kt hp ca hai th giao phi A1 và A2
9

(Matsuoka và Ansani 1984). C hai th giao phi A1 và A2 là th phân lp t t và da
leo trên đng rung (Ristaino 1990).
Hình thc sinh sn hu tính đóng vai trò quan trng trong vòng đi ca
Phytophthora. Sinh sn hu tính cho phép kt hp li nhng cp gen tng ng  trng
hp ca nhng loài Phytophthora mang tính d tn. Bào t trng có th hot đng nh
mt cu trúc cho phép tn ti trong mt thi gian dài khi không có s hin din ca cây
ký ch và có th duy trì s nhim bnh vào mô cây ch trong điu kin khí hu nóng và
khô.
Quá trình sinh sn hu tính Phytophthora liên quan đn s hình thành bao cái
(Oogonium) và bao đc (Antheridium), c hai c quan này đc to ra t đnh si nm
khi có s tip xúc ca hai si nm đi nghch v gii tính. S dung hp ca bao cái và
bao đc s to ra bào t noãn, hay là bào t trng, trên c s có s trao đi v vt cht di
truyn ca hai c quan sinh sn khác gii. Ngoài ra, bào t noãn nm bên trong bao cái
có vách dày, là c quan bo tn ca Phytophthora trong các điu kin bt li (ví d qua
đông và qua hè). Kueh và Khew (1982) cho bit bào t trng P. capsici có th sng trong
h tiêu hóa ca c sên, và c sên là đng vt có th phát tán bào t trng theo phân ca
Hình 1.2. Quá trình hình thành bào t trng
11

Nhit đ thp nht đi vi sinh trng ca P. capsici là 10
0
C, thích hp nht là
28
0
C và ln nht là trên 35
0
C (Stamps 1985). Mt vài báo cáo cho s liu khác nhau ln
lt v ngng nhit đ nh nht, thích hp và cao nht là: 7,5 và 30, 35
0
C (Krober
1985); 6-9, 27-30 và 33-39
0
C (Tsao 1991); và 12, 28 và 32
0
C (Leu và Kao 1981). Các th

Hành
ài Loan (Leu và Kao 1981, Ho
1990)
Aloe sp. Lô hi Thi r ài Loan (Ho 1990)
Anthurium andreanum Linden Hawaii (Aragaki và uchida 1980)
Brassica oleracea var. botrytis L. Ci hoa l Thi r Hoa K (Satour và Butler 1967)
Bryonia dioica Jacq. Nhng Thi r Italia (Curzi 1927)
Capsicum annuum L.
t chùm
Thi r và qu,
thi thân, …
Hoa K (Leonian 1922), Italia (Curzi
1927), Argentina (Marchionatto
1938), Venezuela (Katsura và Tokura
1955), Bolivia (Bell và Alandia 1957),
Tây Ban Nha (Alfaro Moreno và
Vegh 1971), Iran (Ershad 1971), ài
Loan (Chang 1978)
Capsicum annuum L.
t chùm Thi rp cây con
Argentina (Godoy 1940), Hàn Quc
(Kim và CTG 1975), Trung Quc (Ho
và CTG 1983)
13

Bng 1.2. Tip theo
Tên khoa hc Tên thng gi Bnh hi Trích dn
Capsicum annuum var.
Grossum
Thi r

Da mt Thi trái
Hoa K (Tompkins và Tucker 1937)
14

Bng 2. Tip theo
Tên khoa hc Tên thng gi Bnh hi Trích dn
Cucumis sativus L.
Da leo Thi trái
Hoa K (Kreutzer và cs 1940),Hàn Quc (Kim và
CTG 1975), ài Loan (Ho 1990)
Cucurbita maxima Dene.
Bí
Héo và thi gc
thân
Hoa K (Kreutzer và CTG 1940), Argentina (Pontis
1945), Italia (Novieo và CTG 1977), Nht Bn
(Kamjaipai và Ui 1978)
Cucurbita pepo L. var.
condensa Bailey
Bí ngô Thi lá và thân
Hoa K (Tucker 1936)
Datura stromonium L. Cà đc dc Héo Italia (Curzi 1927)
Daucus carota L. sativa DC Cà rt Thi r Hoa K (Tompkins và Tucker 1941)
Dianthus barbathus L.
Cm chng
Cha rõ triu
chng
ài Loan (Lue và Kao 1981, Ho 1990)
Diospyros kaki L. Hng vàng Thi qu Italia (Curzi 1927)
Enkianthus quinquefolius

ài Loan (Ho 1990)
Macadamia integrifolia
Maiden and Betche
Cây Macadamia Cháy cành
Hoa K (Hawaii) (Hunter và ctv 1971; Kunimoto
và CTG 1976)
Macadamia ternifolia Muell. Cây Macadamia Cháy cành Hoa K (Hawaii) (Kunimoto và CTG 1976)
Malus pumila Mill. Táo tây Thi qu Hoa K (Satour và Butler 1967)
Medicago sativa L. C linh lng Thi r Hoa K (Satour và Butler 1967)
Nicotiana glutinosa L.
Thuc lá Thi r
Hoa K (Satour và Butler 1937), ài Loan (Ho
1990)
16

Bng 1.2. Tip theo
Tên khoa hc Tên thng gi Bnh hi Trích dn
Opuntia ficus-indica Mill. a lá tròn Thi cành Italia (Curzi 1927)
Persea americana Mill. Lê tàu Thi r Hoa K (Satour và Butler 1937)
Phaseolus sp. u ài Loan (Ho 1990)
Phaseolus lunatus L. u b Thi r Argentina (Frezzi 1950)
Piper betle L.
Tru không Thi r
Thái Lan (Tsao và Tummakate 1977), ài Loan (Ho
1990)
Piper nigrum L.
H Tiêu Thi r