Thế giới nhân vật trong truyện ngắn và tiểu thuyết của Nguyễn
Công Hoan
Lời cảm ơn
Em xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất tới GS-TS
Trần Đăng Xuyền - người đã tận tình hướng dẫn em hoàn thành
luận văn này.
Qua đây em còng xin chân thành cảm ơn tới phòng QL-KH
cũng như các thầy cô giáo trong khoa Ngữ văn - Trường ĐHSP Hà
Nội cùng bạn bè, đồng nghiệp và người thân đã luôn quan tâm và
tạo mọi điều kiện giúp đỡ để em hoàn thành khóa học này.
Hà Nội tháng 12 năm 2006
Học viên
Nguyễn Thị Thành
Mục lục
Nguyễn Thị Thành
1
Thế giới nhân vật trong truyện ngắn và tiểu thuyết của Nguyễn
Công Hoan
Trang
Mở đầu 4
1. Lý do chọn đề tài 4
2. Lịch sử vấn đề 6
3. Nhiệm vụ, đóng góp đề tài 13
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
13 5. Phương pháp nghiên cứu
14 6. Cấu trúc luận văn 14
Nội dung : 15
Chương I: Từ quan niệm nghệ thuật về con người đến thế giới nhân
vật trong sáng tác trước cách mạng của Nguyễn Công
Hoan 15
I. Từ quan niệm nghệ thuật về con người
2. Nghệ thuật khắc hoạ nhân vật
75
II. Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết
83
1. Thành công của Nguyễn công Hoan trong việc xây dựng
nhân vật trong tiểu thuyết
83
2. Hạn chế của Nguyễn Công Hoan trong việc xây dựng nhân
vật trong tiểu thuyết 86
Nguyễn Thị Thành
3
Thế giới nhân vật trong truyện ngắn và tiểu thuyết của Nguyễn
Công Hoan
Kết luận: 89
Tài liệu tham khảo: 92
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài:
Trong các nhà văn hiện thực tiêu biểu của nền văn học hiện đại
Việt Nam .Nguyễn Công Hoan nổi lên là một cây bút có sức sáng tạo
dồi dào ,dẻo dai,một tài năng xuất sắc độc đáo và đậm bản sắc dân
tộc.
Cuộc đời viết văn của Nguyễn Công Hoan bắt đầu từ năm 17
tuổi và 20 tuổi in cuốn sách riêng.Ông là một hiện tượng văn học sớm
so với đương thời và ông viết đến năm 76 tuổi.Hơn nửa thế kỷ cầm
bút,Nguyễn Công Hoan đã để lại cho kho tàng văn học Việt Nam
hơn 300 truyện ngắn và hơn 20 truyện dài và nhiều công trình nghiên
cứu văn học có giá trị.
Con đường viết văn của ông đã bộc lộ đầy đủ tính cách và hoàn
cảnh riêng tạo nên đạc điểm cây bút ông. Ông là một trong những
người đã đặt nền móng cho dòng văn xuôi hiện thực phê phán.Đó
5
Thế giới nhân vật trong truyện ngắn và tiểu thuyết của Nguyễn
Công Hoan
trầm. Có người chịu một số phận âm thầm thật lâu rồi mới sáng
sủa dần lên. Còn ông - nhà văn Nguyễn Công Hoan thì lúc nào
cũng là người hiện diện của độc giả.
Là một độc giả, thế hệ sinh sau khi ông đã mất yêu thích
văn ông cũng như con ngưòi, cá tính và khả năng sáng tác.
Chúng tôi muốn tìm hiểu một khía cạnh trong những sáng tác
của ông, đó là đi vào thế giới nhân vật trong những tác phẩm
tiêu biểu trước cách mạng. Theo nhận biết chủ quan của chúng
tôi đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về truyện ngắn cũng
như tiểu thuyết của Nguyễn Công Hoan nhưng chưa có công
trình nào lấy hình tượng nghệ thuật trong truyện ngắn và tiểu
thuyết của Nguyễn Công Hoan làm xuất phát điểm, nghiên cứu
có hệ thống,trong khi hình tượng nghệ thuật là căn cứ tin cậy
nhất để người nghiên cứu có thể hiểu được phần nào tư tưởng
nghệ thuật cũng như tài năng của nhà văn. Hơn nữa,thế giới
nhân vật của Nguyễn Công Hoan lại rất phong phú với số lượng
tác phẩm lớn - ở đó hội tụ đầy đủ những nét dáng cuộc đời. Qua
nhân vật ta có thể thấy được sự am hiểu sâu sắc, tinh tế của nhà
văn về cuộc sống xã hội và con người Việt Nam trong những
năm đen tối trước cách mạng. Đó là những lÝ do thúc đẩy
chúng tôi viết chuyên luận này.
2- Lịch sử vấn đề:
Nguyễn Công Hoan gây được sự chú ý của dư luận ngay từ
khi những truyện ngắn đầu tiên ra đời. Sau khi tập truyện Kép
Nguyễn Thị Thành
6
Thế giới nhân vật trong truyện ngắn và tiểu thuyết của Nguyễn
Trong cuốn Lịch sử văn học Việt Nam, tác giả Nguyễn Trác
nhận định : “truyện ngắn Nguyễn Công Hoan là một tấn trò đời rộng
rãi và phong phú. Ông chỉ cốt khám phá trong hiện thực những mâu
thuẫn, những cảnh tương phản hoặc trái ngược nhau Thế giới của
Nguyễn Công Hoan là thế giới của những kẻ khốn khổ đáng thương”.
Tập thÓ tác giả cuốn Sơ thảo Lịch sử văn học Việt Nam 1930-
1945 nhận xét : “Ông sở trường về cách mô tả tư cánh hèn hạ, đê tiện
hết chỗ nói của bọn quan lại sâu mọt, bọn nha lại hãnh tiến giàu có
sang trọng và khinh người”.
Thiếu Sơn nhận xét: “Cái đặc sắc của Nguyễn Công Hoan là ở
chỗ ông biết quan sát những cái chung quanh mình, biết kiếm ra
truyện tức cười, biết vẽ người bằng những nét vẽ ngộ nghĩnh, thần
tình. Biết vấn đáp bằng những giọng hoạt kê lí thú và biết kết cấu
thành những tấn bi hài kịch”- Phê bình Kép Tư Bền của Nguyễn
Công Hoan 1935.
Đặc biệt Vũ Ngọc Phan trong cuốn Nhà văn hiện đại NXB
Thăng Long 1944 đã có ý kiến sắc sảo chỉ ra những ưu, nhựơc
điểm về nhân vật của Nguyễn Công Hoan “Ông tả đủ hạng người
trong xã hội nhưng Ýt khi ông tả những ý nghĩ của họ nhất là
những điều u uẩn của họ thì không bao giờ ông đả động đến. Bao
giờ ông cũng đặt họ vào những khuôn riêng, đó là khuôn lễ giáo
Nguyễn Thị Thành
8
Thế giới nhân vật trong truyện ngắn và tiểu thuyết của Nguyễn
Công Hoan
hay phong tục mà họ đã ra trò với những bộ mặt phường tuồng của
họ”.
Vũ Ngọc Phan còn nhận xét rất sâu sắc và xác đáng về cây
bút Nguyễn Công Hoan ở hai thể loại:”Người ta nhận thấy
Nguyễn Công Hoan sở trường về truyện ngắn hơn truyện
- Miêu tả những cảnh khổ cực của người nông dân và của ngững
người nghèo khác như kép hát , đi ở, phu xe
- Phê phán những hạng người tuy không phải là tư sản nhưng
nhờ đế quốc mà phong lưu, ảnh hưởng lối sống tư sản đồi truỵ ở
Châu Âu.
Thời kì 1936-1939: Nguyễn Công Hoan đã có những truyện
châm biếm, đả kích cả tên đầu sỏ phong kiến rồi tên thực dân Pháp,
cả những vấn đề chiến tranh chống phát xít. Đối với tầng lớp lao
động ông đã có những truyện viết về công nhân.
Thời kì 1940-1945: Ngòi bút Nguyễn Công Hoan tuy phần nào
biểu lộ sự bất bình, tố cáo những hiện tượng áp bức nhưng do những
khó khăn khách quan và cả chủ quan nên mặt tiến bộ của nhà văn
không phát triển được, còn mặt tiêu cực thì lại có dịp được bộc lộ.
Đó là tư tưởng vốn có của nhà văn, cộng với ảnh hưởng một cách
không tự giác của chủ trương không phục cổ của thực dân phát xít.
Tác giả có một nhận định chung.” với Nguyễn Công Hoan thì
chỗ mạnh nhất của ông là miêu tả nhân vật phản diện, tức bọn quan lại,
Nguyễn Thị Thành
10
Thế giới nhân vật trong truyện ngắn và tiểu thuyết của Nguyễn
Công Hoan
địa chủ, cường hào với bao điều xấu xa, dơ dáng của xã hội cũ “ cách
miêu tả nhân vật là miêu tả trong sự đối lập giữa hai sự vật, bản chất
khác nhau, giữa bản chất - hiện tượng, giữa nội dung - hình thức”.
Tác giả Nguyễn Đức Đàn trong Mấy vấn đề văn học hiện
thực phê phán Việt Nam. NXB khoa học xã hội 1968, đã nhận
xét về thế giới nhân vật trong những tác phẩm của Nguyễn Công
Hoan như sau: “Với một số lượng khá lớn như vậy truyện ngắn
Nguyễn Công Hoan hợp thành một bức tranh rộng lớn khá đầy đủ
về xã hội cũ. Hầu hết trong xã hội thực dân phong kiến đều có
1) đã đi từ quá trình sáng tác tiểu thuyết trước cách mạng đến sau cách
mạng của Nguyễn Công Hoan và dừng lại lâu hơn ở Bước đường cùng.
Nguyễn Hoành Khung đã phát hiện phân tích và lý giải rất nhiều những
vấn đề thuộc về nội dung cũng như nghệ thuật đầy sức thuyết phục.
Đặc biệt ở phương diện nghệ thuật tác giả đã có những ý kiến sắc sảo
chỉ ra những ưu nhược điểm về nhân vật Bước đường cùng :”đã xây
dựng thành công hai nhân vật chính Nghị Lại và Pha. Do cái nhìn xã
hội tiến bộ gần với quan điểm giai cấp nhà văn đã thể hiện khá sâu sắc
bản chất giai cấp bọn địa chủ và số phận người nông dân lao động.
Tuy vậy những hình tượng nhân vật này vẫn chưa có sức sống
nội tại mạnh mẽ với một cá tính sắc nét cây bút Nguyễn Công Hoan
Ýt thành công trong việc xây dựng những tính cách có giá trị
điển hình cao vừa có cá tính sắc nét vừa đa dạng, đầy đặn có
Nguyễn Thị Thành
12
Thế giới nhân vật trong truyện ngắn và tiểu thuyết của Nguyễn
Công Hoan
sức sống nội tại tự thân. Chưa hoàn toàn vượt khỏi trình độ tư
duy nghệ thuật của tiểu thuyết truyền thống”.
Về tiểu thuyết, nhìn chung các tác phẩm đã phản ánh được
nhiều mặt của đời sống xã hội Việt Nam trước cách mạng dù
viết bằng bút pháp hiện thực hay lãng mạn ,đều có sức tố
cáo .Nhiều nhà nghiên cứu đều thống nhất khặng định :’Tiểu
thuyết không phải là sở trường của Nguyễn Công Hoan”.
Trong dịp mừng thọ Nguyễn Công Hoan tròn 60 tuổi ,nhìn
lại chặng đường sáng tác của Nguyễn Công Hoan trong suốt 40
năm nhà văn Tô Hoài khái quát :’Nếu ta nhẩm từ cái hồi mà lời
văn bổng trầm khóc đứng,khóc ngồi đến thời kì văn chương sạch
sẽ kiểu “Tự lực’thì lực lưỡng như một tay đô vật không có địch
thủ.Từ Kiếp hồng nhan tới nay truyện ngắn ,truyện dài Nguyễn
Công Hoan trong văn học.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu chủ yếu của chúng tôi tập trung
tìm hiểu hầu hết là những nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Công
Hoan và hai cuốn tiểu thuyết Ông chủ và Bước đường cùng bởi vì
trong di sản văn học đồ sộ mà Nguyễn Công Hoan để lại, thể loại truyện
ngắn được ông viết thành công nhất tạo nên gương mặt độc đáo của nhà
văn.
Nguyễn Thị Thành
14
Thế giới nhân vật trong truyện ngắn và tiểu thuyết của Nguyễn
Công Hoan
Tiểu thuyết Bước đường cùng cũng đã có những thành công
nhất định. So sánh ở hai thể loại với những tác giả cùng thời để thấy
được những thành công và hạn chế của ông trong việc xây dựng nhân
vật. Qua đó giúp chúng tôi có một cái nhìn đầy đủ hơn về quá trình
sáng tạo những hình tượng nghệ thuật của ông.
5. Phương pháp nghiên cứu
1- Phương pháp phân tÝch nhân vật theo loại hình.
2- Phương pháp hệ thống, liệt kê, so sánh, đối chiếu.
6. Cấu trúc luận văn
Ngoài phần mở đầu và kết luận
Luận văn chia 3 chương lớn:
Chương I: Từ quan niệm nghệ thuật về con người đến thế giới
nhân vật trong sáng tác trước cách mạng của Nguyễn Công Hoan.
Chương II: Nhân vật và bức tranh hiện thực đời sống trong
truyện ngắn và tiểu thuyết của Nguyễn Công Hoan
Chương III: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn và
tiểu thuyết của Nguyễn Công Hoan.
Tài liệu tham khảo:
giản đơn bản chất phản ánh của văn nghệ hoặc là đồng nhất tư
tưởng sáng tác với thế giới quan, hạ thấp yêu cầu sáng tác với thế
Nguyễn Thị Thành
16
Thế giới nhân vật trong truyện ngắn và tiểu thuyết của Nguyễn
Công Hoan
giới quan, hạ thấp yêu cầu sáng tạo tư tưởng nghệ thuật, thẩm mỹ
của tác giả cho rằng nhà văn chỉ có tâm hồn là đủ hoặc là rút gọn
tiêu chuẩn của tính chân thực vào một điểm là miêu tả giống hay
không giống với đối tượng và như vậy kết quả cũng xem nhẹ vai
trò sáng tạo nghệ thuật của nhà văn.
Mỗi thời, mỗi thể loại, mỗi nhà văn đều có thể xác định cho
mình một dạng mâu thuẫn tạo nên tiếng cười cho riêng mình. Quan
niệm nghệ thuật về con người tất nhiên nó mang dấu Ên sáng tạo
cá tính nhà văn gắn liền với cái nhìn đầy tính phát hiện độc đáo
của con người nghệ sĩ.
Quan niệm nghệ thuật về con người, cuộc đời, về sự kiện gây
cười của nhà văn sẽ quy định toàn bộ mọi đặc điểm khác của thế
giới nghệ thuật từ nhân vật cốt truyện cho đến ngôn từ. Chính vì
vậy việc tìm hiểu quan niệm nghệ thuật là khâu đi trước để từ đó
mà ta tìm hiểu cụ thể các nguyên tắc, biện pháp nghệ thuật của nhà
văn trong việc xây dựng nhân vật.
2. Mọi người đều biết văn học là nhân học, là nghệ thuật miêu
tả, biểu hiện con người. Sự phong phú về cách miêu tả, biểu hiện
con người trong văn học là cội nguồn cho quan điểm đa dạng về
con người trong văn học.
Quan niệm nghệ thuật về con người là sự lí giải cắt nghĩa sự cảm
thấy con người đã được hoá thân thành nguyên tắc, phuơng tiện,biện
pháp, hình thức thÓ hiện con người trong văn học tạo nên giá trị nghệ
thuật và thẩm mỹ cho hình tượng nhân vật trong đó.
Thế giới nhân vật trong truyện ngắn và tiểu thuyết của Nguyễn
Công Hoan
đình mới bạn bè khách khứa đông ngùn ngụt nhưng lại đuổi bà mẹ
già ra khỏi nhà, rồi vì một chức "nghị gật" bá ra hàng nghìn , hàng
vạn để mua thì chẳng tiếc nhưng tính toán với người làm thuê trong
nhà hay người khốn khó vay nợ, đợ con thì cò kè từng xu, chuyện vợ
chồng diễn trò “tam tòng tứ đức”, "xuất giá tòng phu", kẻ làm trò
chung thuỷ và còn biết bao nhiêu chuyện xấu xa, độc ác hèn hạ
thảm hại hơn nữa
Nguyễn Công Hoan đã dùng ngòi bút của mình vạch toạc tất cả
sự thật đen tối, tàn nhẫn và mục nát Êy đến tận xương tuỷ.
Những chuyện xấu xa,bỉ ổi trong cái xã hội Êy cũng chính là đề
tài trong những chuyện đáng cười, đáng khinh, đáng ghét qua hàng
mấy trăm truyện ngắn và hàng chục tiểu thuyết của Nguyễn Công
Hoan. Đối với ông, mỗi con người là một diễn viên đóng vai trong
tấn trò đời "Đời là một sân khấu hài kịch". Tất cả mọi người đều
đóng trò thì ta có cả một xã hội giả dối, đánh mất bản chất chân thật.
Con người bị tha hoá không còn chung thuỷ, không còn nghĩa,
không còn tình
Bằng quan niệm con người làm trò, con người tha hoá, Nguyễn
Công Hoan đã cười vào cái xã hội giả dối phi nhân trong thực tại.
Cùng thời với Nguyễn Công Hoan, nhà văn Ngô Tất Tố trong tác
phẩm "Tắt đèn" lại có quan niệm khác hẳn. Nhân vật chính diện của
ông không bị tha hoá. Các phẩm chất của nhân vật chính diện như chị
Dậu, anh Dậu, cái Tý là những phẩm chất tốt đẹp, không bị thay đổi
trước sức Ðp của hoàn cảnh Mặc dù thấy được sự khắc nghiệt của
Nguyễn Thị Thành
19
Thế giới nhân vật trong truyện ngắn và tiểu thuyết của Nguyễn
Công Hoan
Vì tôi pha trò có duyên, lại học được nhiều điệ bộ của những kép diễn
ở rạp nên buổi biểu diễn thu hút được nhiều khán giả dần. Khá giả của
tôi tối đầu, là các anh chị và những người giúp việc trong nhà. Rồi
tiếng cười vang ra đến trại lệ, trại cơ, anh em lính cũng rủ nhau vào
xem’.
Hài kịch của tôi trứơc hết chỉ có mục đích làm cho mọi người
cười sặc sụa, chứ không có nghĩa lý gì. Nhưng rồi sau vì tối nào cũng
quay đi quay lại từng Êy trò, tôi sợ nhàm lên phải thay đổi. Tôi bèn tìm
ra những thói xấu của người xung quanh làm đề tài dựng nên kịch để
chế nhạo.’
Khi đi học Nguyễn Công Hoan sớm có cái ranh mãnh, tinh quái
nghịch ngợm của tuổi học trò "Làm giấy khai sinh là một vịêc
nghiêm chỉnh nhưng tôi không bỏ được thói tinh nghịch. Muốn ngày
sinh tháng đẻ của tôi có ý nghĩa dối trá, tôi đã lấy ngaỳ 1 tháng 4 là
ngày mà phong tục nước Pháp cho phép cả nước được nói lừa để đùa
nhau. Tôi khai đẻ 1905, lậu hai tuổi’. Ông cũng rất ham đọc sách báo
và nhớ nhiều nhất là văn thơ trào phúng.
Nhà văn có một quãng đời tuổi thơ sớm được tiếp xúc với cảnh
ngang trái của xã hội. Nó in dấu Ên khá đậm đến nếp nghĩ, nếp làm
sau này "Nếu tờ giấy trắng được nhuộm mày nào đầu tiền thì cái màu
Êy là nền, nó rõ mãi và bền mãi. Thì trong đời người ta những điều
mắt thấy tai nghe được nhớ lâu nhất, ảnh hưởng lâu nhất, tạo cho con
Nguyễn Thị Thành
21
Thế giới nhân vật trong truyện ngắn và tiểu thuyết của Nguyễn
Công Hoan
người một nền tảng về tư tưởng đối với sự việc, một khả năng làm cái
gì sau này cũng là ở trong thời kỳ niên thiếu, óc còn thơ ngây trong
trắng. Vậy thì những điều mắt thấy tai nghe có ảnh hưởng nhiều nhất,
mạnh nhất và sâu nhất đến nếp nghĩ và nếp làm của tôi cố nhiên là ở
xét thật xác đáng:”Hoàn cảnh xã hội ,môi trường gia đình, thế giới
quan nhà văn đã mài sắc,phát huy năng khiếu trào phúng của ông
và ngay từ sớm cảm quan trào phúng đã bắt gặp cảm quan xã hội
của nhà văn”.
Sống dưới chế độ thống trị của thực dân, nhà văn thấy cái gì
cũng là giả dối, lừa bịp đáng khôi hài. Vì vậy với ông cuộc đời là
một sân khấu hài kịch, ông đã cho thấy đối tượng tiếng cười là
trạng thái khôi hài của cuộc đời. Nếu như Nam Cao cuộc đời chỉ là
sự ‘chết mòn”chết khi đang sống. Đối với Vũ Trọng Phụng”đời chỉ
toàn là những sự vô nghĩa lí,đời là một cơn giông tố làm đảo điên
tất cả.Bố con trở thành kẻ thù,anh em ruột trở thành vợ chồng
(Giông tè), nghèo đói trở thành triệu phú, thằng mạt hạng trở
thành vĩ nhân (Số đỏ) tất cả quay cuồng, hỗn loạn điên đảo tất cả
là một “xã hội khốn nạn”, “xã hội chó đểu”, thì với Nguyễn Công
Hoan tất cả từ đạo lý, công thương, tình phụ tử, nghĩa vợ chồng
đều trở thành trò hề.
Các xã hội Êy “tấn trò đời” Êy vốn tiềm tàng mâu thuẫn được
phát hiện qua cái nhìn nhạy bén đặc biệt là của nhà văn trào phùng
Nguyễn Thị Thành
23
Thế giới nhân vật trong truyện ngắn và tiểu thuyết của Nguyễn
Công Hoan
Nguyễn Công Hoan đã tạo nên được những tấn trò nghệ thuật đặc
sắc, sinh động được thể hiện qua thế giới nhân vật trong những
sáng tác trước cách mạng.
II đến thế giới nhân vật trong sáng tác trước cách mạng của
Nguyễn Công Hoan.
Nguyễn Công Hoan là một trong số không nhiều nhà văn đã có
thể in rõ dấu Ên bản sắc riêng của mình lên bối cảnh văn học Việt
Nam hiện đại, đặc biệt văn học 1930 - 1945. Ông viết khá nhiều sáng
nghèo. Nguyễn Đăng Mạnh đã viết : “Quan điểm giàu nghèo đã trở
thành một niềm tin, một nguyên tắc nhận thức luận bền vững giúp ông
phám phá ra biết bao chuyện bất công, vô lý, vô nghĩa trong xã hội
cũ:” Một đằng chẳng làm gì mà ăn ngập mặt không hết tiền, một đằng
thi vất vả đủ đường mà suốt đời đói rách.(Đọc lại truyện ngắn trào
phúng Nguyễn Công Hoan).
Nhà nghiên cứu Nguyễn Hoành Khung nhận xét: “Mâu thuẫn
giữa giàu - nghèo trong xã hội là nỗi ám ảnh thường trực, trở thành ý
thức nghệ thuật của Nguyễn Công Hoan, chi phối cả cách dựng truyện,
cách kết cấu, xây dựng nhân vật trong tác phẩm của ông”.
Hầu hết truyện ngắn và tiểu thuyÕt của Nguyễn Công Hoan đều
xoay quanh sự đối chọi giữa kẻ giàu và người nghèo, kẻ giàu là bọn có
thế lực, địa vị, bọn thực dân, bọn quan lại, cả quan ông lẫn quan bà,
bọn tư sản, địa chủ, cường hao, lính tráng.thủ phạm gây ra những
Nguyễn Thị Thành
25
Copyright: Tài liệu đại học ©