BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT
HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

NGUYỄN THỊ HIẾU
NGHIÊN CỨU ẢNH HƢỞNG CỦA HOẠT ĐỘNG KHAI THÁC ĐÁ
TẠI HUYỆN TĨNH GIA, TỈNH THANH HÓA LUËN V¡N TH¹C SÜ
HÀ NỘI - 2014BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT
HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM



Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn đều
đã đƣợc cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đều đƣợc ghi rõ
nguồn gốc.
Hà Nội, ngày 06 tháng 09 năm 2014
Học viên Nguyễn Thị Hiếu

ii
LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn này, trƣớc tiên tôi xin bày tỏ tình cảm chân
thành và lòng biết ơn đến các thầy cô giáo trong khoa Kinh tế và Phát triển
nông thôn, Học viện Nông Nghiệp Việt Nam đã trang bị cho hành trang kiến

1.2.1 Mục tiêu chung 3
1.2.2 Mục tiêu cụ thể 3
1.3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3
1.3.1 Đối tƣợng nghiên cứu 3
1.3.2 Phạm vi nghiên cứu 4
2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ ẢNH HƢỞNG CỦA
HOẠT ĐỘNG KHAI THÁC 5
2.1 Cơ sở lý luận 5
2.1.1 Các khái niệm cơ bản 5
2.1.2 Vai trò của hoạt động khai thác đá 7
2.1.3 Những yếu tố ảnh hƣởng đến hoạt dộng khai thác đá 11
2.1.4 Nội dung những ảnh hƣởng của hoạt động khai thác đá 13
2.2 Cơ sở thực tiễn 21
2.2.1 Một số chủ trƣơng chính sách về khai thác đá 21
2.2.2 Kinh nghiệm hoạt động khai thác đá của một số nƣớc trên thế giới 22
2.2.3 Kinh nghiệm hoạt động khai thác đá và những ảnh hƣởng của nó ở một
số địa phƣơng trong nƣớc 24

iv
3. ĐẶC ĐIỂM ĐỊA BÀN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 28
3.1 Đặc điểm địa bàn 28
3.1.1 Điều kiện tự nhiên 28
3.1.2 Điều kiện kinh tế-xã hội 33
3.1.3 Đánh giá chung về địa bàn nghiên cứu 37
3.2 Phƣơng pháp nghiên cứu 40
3.2.1 Phƣơng pháp tiếp cận 40
3.2.2 Phƣơng pháp chọn điểm nghiên cứu 40
3.2.3 Phƣơng pháp thu thập thông tin 41
3.2.4 Phƣơng pháp xử lý số liệu 43
3.2.5 Phƣơng pháp phân tích số liệu 44


vi
DANH MỤC BẢNG

Bản 2.1 Diện tích rừng và đất rừng bị thu hẹp, thoái hoá ở một số mỏ 10
Bảng 3.1 Tình hình phân bố sử dụng đất đai của huyện 32
Bảng 3.2 Cơ sở hạ tầng huyện Tĩnh Gia 35
Bảng 3.3 Tình hình kinh tế huyện Tĩnh Gia 37
Bảng 3.4 Thu thập số liệu thứ cấp 41
Bảng 3.5 Thu thập số liệu sơ cấp 43
Bảng 3.6 Nhóm chỉ tiêu phản ánh thực trạng hoạt động khai thác đá 44
Bảng 3.7 Nhóm chỉ tiêu ảnh hƣởng khai thác đá đến kinh tế 44
Bảng 3.8 Nhóm chỉ tiêu phản ánh ảnh hƣởng của hoạt động khai thác đá đến
xã hội 45
Bảng 3.9 Nhóm chỉ tiêu ảnh hƣởng khai thác đá đến môi trƣờng 45
Bảng 4.1 Một số chỉ tiêu tình hình cơ bản của hộ 47
Bảng 4.2 Giá trị, sản lƣợng khai thác đá trên địa bàn huyện 48
Bảng 4.3 Trang bị đồ bảo hộ cho lao động làm việc trong mỏ 54
Bảng 4.4 Ảnh hƣởng của HĐKTĐ đến kinh tế của huyện 62
Bảng 4.5 Ảnh hƣởng của hoạt động khai thác đá đến cơ sở hạ tầng ở địa phƣơng64
Bảng 4.6 Thu nhập của công nhân làm việc trong các mỏ đá 68
Bảng 4.7 Các dịch vụ kinh doanh khi có HĐKTĐ 70
Bảng 4.8 Ảnh hƣởng của hoạt động khai thác đá đến sản xuất nông nghiệp 72
Bảng 4.9 Những tệ nạn xuất hiện sau khi có hoạt động khai thác đá 76
Bảng 4.10 Mức độ ảnh hƣởng của các tệ nạn xã hội sau khi có HĐKTĐ 76
Bảng 4.11 Ảnh hƣởng của hoạt động khai thác đá đến môi trƣờng không khí
tại địa phƣơng 80
Bảng 4.12 Ảnh hƣởng của hoạt động khai thác đá đến môi trƣờng tiếng ồn ở
địa phƣơng 82
Bảng 4.13 Giới hạn ồn của các thiết bị 83
ix

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

Từ viết tắt
Diễn giải
ATLĐ
An toàn lao động
ATVSLĐ
An toàn vệ sinh lao động
Ha
hecta
HĐKTĐ
Hoạt động khai thác đá
KCN
Khu công nghiệp

phát triển, thậm chí còn rơi vào nghịch lý mà các nhà kinh tế học gọi là “lời
nguyền tài nguyên”.
Về lý thuyết, nhiều ý kiến cho rằng ngành khai thác khoáng sản có thể
tác động tích cực đến phát triển kinh tế và giảm nghèo. Nguồn thu từ xuất khẩu
tài nguyên khoáng sản là phƣơng tiện quan trọng cho các chƣơng trình phúc lợi
xã hội và phát triển kinh tế tại nhiều quốc gia, đặc biệt là các quốc gia đang
phát triển. Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây đã chỉ rõ rằng ngành khai thác
mỏ khiến cho tình trạng đói nghèo ở nhiều quốc gia ngày càng trở nên trầm
trọng hơn (Scott, 2004). Thực tế này đƣợc phản ánh rõ nhất ở các nƣớc đang
phát triển nhƣng giàu tài nguyên khoáng sản ở châu Phi nhƣ Nigeria, Congo,
Sudan luôn phải đối mặt với tình trạng đói nghèo và khủng hoảng. Hình ảnh
đối lập khác là các nƣớc nghèo khoáng sản nhƣ Nhật Bản, Hàn Quốc hay
Singapore lại bứt phá trở thành những nền kinh tế lớn trên thế giới.
Việt Nam là một quốc gia có tiềm năng về tài nguyên khoáng sản.
Khoáng sản (trừ dầu mỏ) của Việt Nam phân bố chủ yếu ở vùng miền núi, nơi
có tỷ lệ nghèo đói khá cao nhƣ Tây Bắc, Tây Nguyên và duyên hải miền
Trung. Chủ trƣơng của Chính phủ Việt Nam là tiếp tục khuyến khích và ủng

2
hộ các địa phƣơng đầu tƣ khai thác khoáng sản với mong muốn tạo công ăn
việc làm, góp phần giảm nghèo, và tăng ngân sách địa phƣơng. Bên cạnh
những tác động tích cực lên phát triển kinh tế - xã hội của đất nƣớc, thực tiễn
cũng cho thấy hoạt động khai thác tài nguyên khoáng sản còn có những mặt
trái. Những ảnh hƣởng tiêu cực lên con ngƣời, môi trƣờng, các hệ sinh thái tự
nhiên đã và đang hiện hữu. Dƣới sức ép của nhu cầu phát triển kinh tế, những
ảnh hƣởng này vẫn chƣa đƣợc tính toán và cân nhắc một cách đầy đủ.
Những năm qua, nhiều nhà máy, xí nghiệp đƣợc xây dựng, nhiều khu kinh
tế, khu công nghiệp, cụm công nghiệp đƣợc hình thành góp phần thúc đẩy quá
trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nƣớc và thay đổi diện mạo các địa
phƣơng cũng nhƣ nâng cao chất lƣợng đời sống cho ngƣời dân. Bƣớc vào giai

hƣởng tiêu cực của hoạt động khai thác đá tại huyện Tĩnh Gia trong thời gian tới.
1.2.2 Mục tiêu cụ thể
- Góp phần hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về ảnh hƣởng của
hoạt động khai thác đá.
- Đánh giá thực trạng ảnh hƣởng của hoạt động khai thác đá tại huyện
Tĩnh Gia.
- Đề xuất một số giải pháp nhằm giảm thiểu ảnh hƣởng tiêu cực của
hoạt động khai thác đá tại huyện Tĩnh Gia trong thời gian tới.
1.3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
1.3.1 Đối tượng nghiên cứu
Đề tài nghiên cứu ảnh hƣởng của hoạt động khai thác đá trên địa bàn huyện.
Các đối tƣợng chịu ảnh hƣởng và tác động của hoạt động khai thác
(cộng đồng dân cư,công nhân làm việc trong mỏ đá, các cán bộ các phòng
liên quan ở huyện và xã, môi trường sinh thái…).

4
1.3.2 Phạm vi nghiên cứu
* Phạm vi về nội dung:
Đề tài tập trung nghiên cứu thực trạng khai thác đá và những ảnh
hƣởng của hoạt động khai thác đá đến kinh tế, xã hội và môi trƣờng trên địa
bàn huyện Tĩnh Gia.
* Phạm vi không gian:
Các xã có hoạt động khai thác đá (xã Tân Trường và xã Trường Lâm)
thuộc huyện Tĩnh Gia, Tỉnh Thanh Hóa.
* Phạm vi về thời gian:
Nghiên cứu sử dụng số liệu đƣợc sử dụng trong đề tài đƣợc thu thập từ
năm 2011 đến nay.

(granite), đá vôi (limestone), thạch cao (gypsum), đá cẩm thạch (marble), đá
phiến (slate), sa thạch (slate) và các loại quặng (ores). Nhiều loại đá nhƣ đá
cẩm thạch (marble), đá granite(granite), đá vôi (limestone), đá sa thạch
(sandstone) sau khi khai thác đƣợc cắt thành các tấm lớn. Bề mặt đá đƣợc gia
công với các mức độ khác nhau và đƣợc sử dụng trong các ngành khác nhau,
đặc biệt là trong xây dựng vì có độ bền cao, do đó vừa là mặt hàng hấp dẫn
đồng thời là vật liệu đƣợc ƣa chuộng sử dụng (theo Wikipedia).

6
Theo bà Phan Thị Lạc cùng nhóm tác giả, hiện nay, xét về quy mô hoạt
động, khai thác đá có thể quy về 3 loại quy mô nhƣ sau:
- Khai thác, chế biến quy mô công nghiệp:
Khai thác, chế biến khoáng sản quy mô công nghiệp đang từng bƣớc
đƣợc nâng cao về năng lực công nghệ, thiết bị, quản lý. Hoạt động sản xuất,
kinh doanh đã có sự gắn kết chặt chẽ giữa mục tiêu lợi nhuận, kinh tế với
trách nhiệm bảo vệ môi trƣờng, bảo vệ tài nguyên khoáng sản. Do khả năng
đầu tƣ còn hạn chế nên các mỏ khai thác quy mô công nghiệp ở nƣớc ta hiện
chƣa đồng đều về hiệu quả kinh tế, về việc chấp hành các quy định của pháp
luật về khoáng sản, về bảo vệ môi trƣờng.
- Khai thác, chế biến quy mô nhỏ:
Hình thức khai thác này đang diễn ra phổ biến ở hầu hết các địa phƣơng
trong cả nƣớc và tập trung chủ yếu vào các loại khoáng sản làm vật liệu xây
dựng. Ngoài ra nhiều tỉnh còn khai thác than, quặng sắt, antimon, thiếc, chì,
kẽm, bôxit, quặng ilmenit dọc theo bờ biển để xuất khẩu. Do vốn đầu tƣ ít,
khai thác bằng phƣơng pháp thủ công hoặc bán cơ giới là chính, nên trong
quá trình khai thác, chế biến đã làm ảnh hƣởng đến môi trƣờng, cảnh quan.
- Khai thác trái phép:
Việc khai thác trái phép dẫn tới các hậu quả nghiêm trọng nhƣ tàn phá
môi trƣờng, làm thất thoát, lãng phí tài nguyên. Việc khai thác trái phép tài
nguyên khoáng sản gây hậu quả lớn đến môi trƣờng nhƣ phá hoại cảnh quan,

sản. Mặt khác, doanh nghiệp khai thác mỏ đi vào hoạt động sẽ kéo theo
một lƣợng lớn lao động nhập cƣ từ các vùng khác. Điều này dẫn đến một số
hệ lụy giá cả thị trƣờng tăng, đời sống văn hóa, truyền thống địa phƣơng bị tác
động, tình hình xã hội phức tạp. Ngƣời nghèo lại càng ít có cơ hội sử dụng các
mặt hàng và dịch vụ thiết yếu. Cùng với đó cũng là các hệ lụy khác về xã hội
nhƣ gia tăng các áp lực xã hội lên địa phƣơng nhƣ tệ nạn xã hội, an ninh trật tự,

8
sức ép về sự đáp ứng các cơ sở hạ tầng, dịch vụ, giao thông của địa phƣơng, đời
sống dân cƣ, an ninh trật tự của khu vực có khoáng sản bị biến động. Hoạt động
khai thác mỏ thƣờng gây nhiều tác động đến môi trƣờng. Môi trƣờng bị hủy
hoại gây nhiều hệ lụy đến sức khỏe và sinh kế của ngƣời nghèo.
- Về mặt môi trường
Quá trình khai thác đá ngoài lợi ích phục vụ các nhu cầu về kinh tế và
đời sống xã hội, nó cũng gây ra những thay đổi môi trƣờng xung quanh.
Ngành khai khoáng có tác động rất lớn đến môi trƣờng sống. Yếu tố chính
gây tác động đến môi trƣờng là khai trƣờng của các mỏ đá, bụi và tiếng
ồn làm phá vỡ cân bằng điều kiện sinh thái. Bụi, khí độc, nƣớc thải của
ngành khai khoáng đang là thủ phạm trực tiếp khiến cho môi trƣờng sống
đang bị suy thoái nghiêm trọng. Các vấn đề ô nhiễm môi trƣờng chính có thể
nói đến nhƣ sau:
• Ô nhiễm không khí, nước
Các hoạt động khai thác đá thƣờng sinh ra bụi, khối lƣợng lớn, gây ô
nhiễm không khí và nƣớc. Nhằm hạn chế tình trạng ô nhiễm, các công ty
cũng đã tiến hành phun nƣớc mỗi khi xay đá, cho đắp mƣơng ngăn chặn
nguồn nƣớc từ nơi đánh mìn không tràn xuống khu dân cƣ. Tuy nhiên, do
lƣợng bụi đá ở mỏ rất lớn nên việc phun nƣớc vẫn không thể ngăn đƣợc sự ô
nhiễm và đập ngăn nƣớc chỉ có tác dụng trong mùa khô mà thôi, còn khi mƣa
xuống, không một bờ ngăn nào có thể ngăn đƣợc lƣợng thuốc nổ do đánh
mìn, tràn xuống khu dân cƣ, thẩm thấu vào các giếng nƣớc.

nghiệp và ảnh hƣởng đến sản xuất nhƣ: chiếm dụng đất nông, lâm nghiệp để
làm khai trƣờng

10
Bản 2.1 Diện tích rừng và đất rừng bị thu hẹp, thoái hoá ở một số mỏ

Tên mỏ, khu khai thác
DT đất LN
bị phá (ha)
Mức độ suy thoái
Khu khai thác antimon Mậu
Duệ (Hà Giang)
25
Đất rừng bị đào phá và bỏ hoang
hóa
Khai thác vàng, antimon
Chiêm Hóa
>720
Thu hẹp RTN và rừng trồng. Đất
rừng bị đào phá, xáo trộn
Khu khai thác mangan,
Chiêm Hóa (Tuyên Quang)
2
Đất đồi bị đào phá, hoang hóa
Khu khai thác thiếc Bắc Lũng
(Thái Nguyên)
~218
Rừng tự nhiên bị thu hẹp. Đất đồi
hoang bị đào phá.
Khu khai thác barit Ao Sen,

Đất rừng bị đào bới
Khu khai thác Quỳ Châu
200
Rừng tự nhiên, rừng trồng bị phá.
Đất rừng bị đào bới
( Nguồn: Nguyễn Đức Quý,1996 )

11
Tóm lại: Các hoạt động khai thác đá đã gây ra nhiều tác động xấu đến
môi trƣờng xung quanh, nhƣng có thể nói gọn lại trong một số tác động chính
nhƣ sau: sử dụng chƣa thực sự có hiệu quả các nguồn khoáng sản tự nhiên;
tác động đến cảnh quan và hình thái môi trƣờng; tích tụ hoặc phát tán chất
thải rắn; làm ảnh hƣởng đến nguồn nƣớc, ô nhiễm nƣớc, ô nhiễm không khí, ô
nhiễm đất; làm ảnh hƣởng đến đa dạng sinh học; gây tiếng ồn và chấn động;
sự cố môi trƣờng; tác động đến công nghiệp nói chung; tác động đến kinh tế -
xã hội; gây ảnh hƣởng đến sức khoẻ và an toàn của ngƣời lao động cũng nhƣ
những ngƣời dân sinh sống trong khu vực. Tuy nhiên, nhờ có hoạt động khai
thác đá đã tạo công ăn việc làm cho một phần lớn ngƣời dân ở địa phƣơng, từ
đó cải thiện đời sống và nâng cao thu nhập cũng nhƣ góp phần phát triển kinh
tế, xóa đói giảm nghèo ở địa phƣơng.
2.1.3 Những yếu tố ảnh hưởng đến hoạt dộng khai thác đá
2.1.3.1 Môi trường pháp lý
Luật khoáng sản số 60/2010/QH12 do Quốc hội khóa XII, kỳ họp thứ 8
thông qua ngày 17/11/2010 có hiệu lực thi hành từ ngày 25/4/2012 thay thế
Luật khoáng sản năm 1996.
Nghị định số 15/2012/NĐ-CP ngày 09/03/2012 của Chính phủ quy định
chi tiết thi hành một số điều Luật khoáng sản; Nghị định số 22/2012/NĐ-CP
ngày 26/03/2012 quy định về quyền đấu giá khai thác khoáng sản; quyết định
số 2427/QĐ-TTg ngày 22/12/2011cuar thủ tƣớng phê duyệt chiến lƣợc
khoáng sản đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030.

cuộc phát triển của đất nƣớc, các hoạt động này cũng góp phần không nhỏ
vào việc gây ô nhiễm môi trƣờng sống,.tác hại đến sức khoẻ của con ngƣời và
sự phát triển bền vững của đất nƣớc.
Ngày nay, với tình trạng ngƣời lao động không có việc làm và tỷ lệ thất
nghiệp khá cao trong xã hội hiện nay thì nhu cầu giải quyết việc làm là rất cần
thiết. Các mỏ đá mở ra cũng đã tạo cơ hội cho rất nhiều lao động đang không

13
có việc làm ở địa phƣơng có việc làm. Cùng với sự tham gia của cộng đồng,
các vấn đề xã hội nói chung cũng nhƣ các vấn đề kinh tế đƣợc ngƣời dân quan
tâm, tham gia và đóng góp các ý kiến của mình nhằm đảm bảo quyền lợi của
họ. Do vậy, sự đồng thuận của ngƣời dân tại khu vực dự án diễn ra có ý nghĩa
hết sức quan trọng. Bên cạnh đó, các vấn đề về an ninh trật tự cũng đƣợc
ngƣời dân hết sức quan tâm, vì vậy yêu cầu đối với các khu khai thác mỏ cần
phải có các biện pháp đảm bảo an ninh trật tự cho khu dân cƣ.
Theo thời gian, cùng với sự phát triển của nền kinh tế, các vấn đề môi
trƣờng ngày càng đƣợc quan tâm hơn; điều này đƣợc thể hiện thông qua các
văn bản pháp quy quy định về môi trƣờng (luật, nghị định, thông tƣ, quy
chuẩn, tiêu chuẩn…) và sự quan tâm của ngƣời dân đối với vấn đề môi
trƣờng. Việc đặt ra các quy định về mặt môi trƣờng và sự thắt chặt dần các
quy định này buộc các nhà đầu tƣ và khai thác phải có biện pháp khai thác,
hoạt động giảm các tác động tới môi trƣờng, nâng cấp dần các công nghệ khai
thác chế biến để đáp ứng các yêu cầu đặt ra.
2.1.4 Nội dung những ảnh hưởng của hoạt động khai thác đá
2.1.4.1 Ảnh hưởng đến kinh tế
a. Ảnh hưởng đến tình hình phát triển kinh tế
Tăng thu ngân sách cho địa phƣơng, góp phần phát triển kinh tế đất
nƣớc. Các doanh nghiệp tham gia khai thác đá trên địa bàn huyện phải đóng
thuế cho địa phƣơng hàng năm, do đó thu ngân sách của địa phƣơng tăng lên
qua các năm. Công nghiệp khai thác đá ở nƣớc ta đang bƣớc vào giai đoạn

thôn và công nhân trong mỏ, giúp ngƣời dân cải thiện cuộc sống và sinh hoạt
trong gia đình. Góp phần giảm đói nghèo, ổn định cuộc sống cho ngƣời dân
địa phƣơng. Bên cạnh đó, một số hộ còn có thêm thu nhập từ các dịch vụ khác
khi có các mỏ đá hoạt động nhƣ: mở cửa hàng tạp hóa, mở dịch vụ vận tải, cơ
khí, gò hàn