NEIL EVERTON
SỔ TAY PHÓNG VIÊN
TIN VÀ PHÓNG SỰ TRUYỀN HÌNH
Người dịch: Lê Phong
Hiệu đính: Trần Bình Minh
1
Quỹ Reuters xuất bản năm 1999
2
MỤC LỤC
1. Giới thiệu
2. Nghề làm báo
3. Khảo sát
4. Khảo sát hình ảnh
5. Thảo luận nội dung tin, bài
6. Thế nào là Câu Chuyện (tin, bài)?
7. Kết cấu
8. Ghi hình
9. Phương pháp ghi hình
10. Dựng
11. Phỏng vấn
12. Dẫn tại hiện trường
13. Kể chuyện bằng hình ảnh
14. Sử dụng âm thanh
15. Bắt đầu viết bài
16. Viết lời dẫn
17. Viết cô đọng
18. Công thức 20:20
19. Chủ động hay bị động?
20. Quảng cáo và Gợi mở
21. Hình cấy
22. Đồ họa , bảng chữ
nhìn lại những thói quen cũ (có lẽ là xấu).
Và để tạo những thói quen tốt mới.
5
NGHỀ LÀM BÁO
Một trong những vấn đề khó nhất là định nghĩa thế nào là câu chuyện (tin,
bài). Và là phóng viên, bạn cần phải biết điều này. Dưới đây là một vài suy
nghĩ từ khắp nơi trên thế giới:
- "Tin tức là quá trình làm thay đổi trong 1 thế giới đang thay đổi, tạo
nền nếp cho cuộc sống của nhân loại" (Julius Reuters)
- "Tin tức là lịch sử đúng như nó diễn ra. Thành cổ Pompeii bị phá
hủy là một tin, nhưng chúng ta bây giờ gọi nó là gì nhỉ?" (Arthur
Christiansen, cựu biên tập viên tờ London Daily Epxress).
- "Tin tức là nghệ thuật lừa gạt kẻ thù mà không làm thất vọng những
người bạn của mình" (Gosef Goebbels).
- "Tin tức là những gì mà ngài tổng biên tập của tôi nói là tin" (phóng
viên học việc)
- "Tin tức là những gì chính phủ của tôi gọi là tin" (cán bộ Bộ Thông
tin).
- "Chó cắn người không phải là tin, người cắn chó mới là tin"
Định nghĩa truyền thống gọi tin là cái gì đó mới, có thực và thú vị. Nhưng
nó lại gợi ra nhiều câu hỏi khác:
• Mới với ai?
• Sự thật của ai?
• Thú vị như thế nào?
Sau đây là 1 vài trắc nghiệm bạn có thể áp dụng với những tin, bài sắp được
đưa ra thảo luận:
• Có mới không? (Bạn không thấy ai trong phòng tin biết chuyện này).
• Có phải đây là diễn biến mới của 1 câu chuyện cũ? (Người ta nói:
"Tôi chưa nghe điều đó về anh ta, cô ta hay nó").
• Chuyện đó có ảnh hưởng đến những người khác ngoài nhân vật chính
• Có phù hợp với mục đích của chương trình hay không?
• Có thể làm được không? (Đã có nguồn nào để làm? Có tiếp cận được
không? Có đủ thời gian không? Có đủ tài chính không?)
Và sau đó quá trình khảo sát mới bắt đầu. Trước hết xin bạn nhớ 2 điều:
• Không giả định điều gì.
• Kiểm tra mọi thứ.
Khảo sát là tìm cách lấy (moi) thông tin từ các mối liên hệ của bạn. Đây
không phải là những dịp chứng tỏ mình thạo tin đến đâu. Và bạn càng tỏ ra
ít hiểu biết hơn thì bạn càng có cơ hội đánh giá đúng khả năng giải thích vấn
đề một cách đơn giản của người bạn phỏng vấn.
8
Ghi chép
Bạn phải tìm cho mình một phương pháp tốt nhất. Cách an toàn nhất là dùng
một máy ghi âm nhỏ. Hãy hỏi trước và nếu người bạn phỏng vấn cảm thấy
không thoải mái thì đừng dùng máy. Nhưng nếu người bạn phỏng vấn không
quen trả lời để ghi âm thì sẽ ra sao khi đội quay phim xuất hiện?
Bạn đừng ngần ngại khi phải ghi chép, trừ khi nó làm cho người chúng ta
tiếp cận lo lắng. Trong trường hợp đó hãy tập trung cao để ghi nhớ, và ghi
chép lại vào lúc sớm nhất. Và không quên những thông tin cơ bản - tên, địa
chỉ, số điện thọai. Hãy kiểm tra chính tả (Không bao giờ viết sai tên họ
người mình tiếp xúc). Tên người bị viết sai chính tả sẽ hạ uy tín chương
trình của bạn và bản thân bạn một cách nhanh nhất.
Tiến hành phỏng vấn khảo sát
1. Tự giới thiệu
• Giới thiệu mình một cách rõ ràng.
• Cho biết tại sao bạn liên hệ với họ.
• Giải thích cho biết bạn cần giúp đỡ.
2. Trong khi trao đổi
• Đặt các câu hỏi mở-đóng - Ai, cái gì, khi nào, ở đâu, tại sao, như thế
nào?
Câu hỏi tại sao sẽ cho bạn nhiều thông tin nền hơn là số thông tin bạn sử
dụng trong bài viết, nhưng nó cần để hiểu câu chuyện, xây dựng các câu hỏi
phỏng vấn, đánh giá các câu trả lời, và xét đoán mức độ tình cảm (emotion).
Câu hỏi này cũng cho phép đánh giá lời nói của những người tham gia (từ
mọi phía), tính chính xác và độ tin cậy, đặc biệt là khi họ trích dẫn những
con số thống kê và quy chế.
Đây là câu hỏi đơn giản và ngắn nhất ta có thể hỏi. Tại sao? Và chúng ta hãy
còn dùng nó chưa thường xuyên. Tại sao?
• Tại sao điều đó lại xảy ra?
• Tại sao anh lại cảm thấy thế?
• Tại sao điều đó lại quan trọng?
• Tại sao người ta lại quan tâm?
Năm quy tắc khảo sát:
1. Ném rác vào… nhặt rác ra.
2. Nếu bạn chưa chắc chắn về điều gì đó, hãy tìm cách hiểu thấu đáo.
3. Nếu một dự án không thành công ở giai đoạn khảo sát thì sẽ chỉ tồi tệ
hơn trên hiện trường.
4. Giữ các ghi chép.
5. Giữ lời hứa.
10
11
KHẢO SÁT HÌNH ẢNH
Các sự kiện thời sự diễn ra như các cuộc nổi loạn đều có sự phát triển riêng
của nó. Nhìn chung, với những sự kiện này, bạn chỉ ghi lại được những gì có
thể.
Tuy nhiên, nhiều tin, bài liên quan đến hình ảnh và sự kiện mà ở mức độ nào
đó, nằm trong tầm kiểm soát của chúng ta. Chúng ta cần hình ảnh hóa những
ý tưởng chính trong quá trình nghiên cứu, khảo sát câu chuyện (tin, bài) và
lập kế họach quay phim.
Trong khi lắng nghe để lấy thông tin, bạn cũng phải thấy hình ảnh. Máy
trường đoạn cảnh - các hình ảnh chính được sắp xếp theo thứ tự nào sẽ lột tả
câu chuyện một cách hữu hiệu.
Hãy dùng kịch bản phân cảnh (storyboard) để phác họa những hình ảnh
chính. Hãy thử kể câu chuyện một cách đơn giản (ngủ dậy, làm bánh gatô)
chỉ bằng 6 hình ảnh trên kịch bản phân cảnh.
Tóm lại, hãy hỏi nhiều lần: "Cái gì sẽ xảy ra? Tôi sẽ thấy cái gì? Chúng ta sẽ
ghi hình cái gì?"
"Đó không phải là câu chuyện bằng hình ảnh"
Một số câu chuyện có ít hình ảnh. Sau đây là những ví dụ về việc chúng ta
có thể làm để xử lý vấn đề này:
• Minh họa gián tiếp
Băng hình tư liệu về một sự kiện trước, tương tự.
Những gì còn lại của một sự kiện đã xảy ra.
Các mô hình.
• Đồ họa
Bản đồ, hoạt hình.
Các hình ảnh đã xử lý.
Các bức ảnh tĩnh.
• Minh họa không khí xung quanh
13
Các bước chân đi, bánh xe quay, các cú quay chi tiết khuôn mặt và máy
móc, ánh phản chiếu, cây cối, đám mây, mặt trời lặn.
Hãy nhìn một hình ảnh với mọi ý nghĩa của nó
• Thực tế: chuyển tải thông tin trực tiếp.
• Môi trường: tạo dựng bối cảnh. Tượng Nữ thần Tự do, tháp Effel,
đồng hồ Big Ben.
• Diễn giải: liên tưởng hình ảnh. Bước chân nặng nề gợi sự mệt mỏi.
• Tượng trưng: quốc kỳ, biểu tượng của các công ty.
14
THẢO LUẬN NỘI DUNG TIN, BÀI
• Trình bày trọng tâm câu chuyện một cách tự tin.
• Giải thích ảnh hưởng của nó tới người xem.
• Có cách xử lý câu chuyện trong đầu.
• Biết cách thực hiện tin, bài (câu chuyện). Khi nào chuẩn bị xong? Chi
phí bao nhiêu? Cần những nguồn nào?
• Câu chuyện được thảo luận phải đưa ra trên cơ sở khảo sát chu đáo.
• Hãy chân thật.
Nếu trước đây bạn chưa từng là người bán hàng thì cần có thực hành để có
thể tranh luận quyết liệt về nội dung câu chuyện. Bạn đừng ngại nếu đưa ra ý
tưởng mà không được chấp nhận trong cuộc thảo luận. Nếu bạn thực sự tin
rằng câu chuyện đáng làm thì hãy xin gặp riêng người phụ trách tin hoặc
tổng biên tập tin thời sự.
16
THẾ NÀO LÀ CÂU CHUYỆN (TIN, BÀI)?
Nhiều câu chuyện bất thành vì chúng ta không dành đủ thời gian để xác định
chính xác câu chuyện đang kể là gì.
• Chúng ta bị cuốn hút bởi những yếu tố khác, và rồi không thể bỏ
những yếu tố kém quan trọng.
• Chúng ta tiến hành khảo sát kỹ lưỡng, và rồi cố đưa hết tất cả vào bài.
• Chúng ta chưa nhận thấy cần phải kể câu chuyện một cách đơn giản,
dễ hiểu.
Hãy nhìn vào bất cứ câu chuyện nào, cốt truyện phim nào, bài hát nào,
chuyện hư cấu nào… thuộc nền văn hóa nào, ngôn ngữ nào thì chúng đều có
3 thành phần sau:
• Chủ thể: ai đó…
• Hành động: …làm gì đó
• Động cơ: …vì…
Một câu chuyện thực sự thu hút chúng ta thường có chủ thể gắn liền với
xung đột hay sự thay đổi.
Nên khi tìm trọng tâm của câu chuyện phải nhận biết một cách chắc chắn
động mạnh bởi bi kịch này và một khi lớn, chúng ta có thể giúp đỡ lẫn
nhau."
Phóng viên: Chủ tịch công đoàn thợ mỏ Cape Breton nói, 73 năm sau cái
chết của Davies, thợ mỏ vẫn đấu tranh vì cuộc sống tốt đẹp hơn. Steve
Drake nói với đám đông rằng Ngành công nghiệp than đang phải chịu sức
ép to lớn từ việc bãi bỏ quy định, những chuẩn mực về môi trường và khí
đốt tự nhiên. Và cuộc đấu tranh ngày nay là tranh đấu vì sự tồn vong của
ngành công nghiệp này.
Trong phóng sự trên có trọng tâm nào được xác định rõ ràng không? Có lẽ
bạn sẽ tìm thấy 3 khả năng:
18
1. Cháu của Bill Davies đến nơi cụ mình bị giết trong một cuộc bãi công
và thấy hình ảnh Davies vẫn còn lưu lại trong tâm trí nhiều người.
2. Ken Teesdale bày tỏ lòng thương nhớ của những người thợ mỏ lúc
xảy ra bi kịch.
3. Steve Drake thúc giục thợ mỏ và gia đình họ giúp đỡ công đoàn đấu
tranh vì sự tồn vong của ngành than.
Xác định trọng tâm là cam kết kể một khía cạnh của câu chuyện. Số góc
nhìn vào một câu chuyện chỉ bị hạn chế bởi thời gian dành cho khảo sát. Hãy
tìm một khía cạnh, một góc nhìn để phản ánh bức tranh lớn.
Paul Sampson, chuyên viên đào tạo của hãng CBC, gọi đó là cuộc săn tìm
"sợi chỉ" và "vật mang".
"Sợi chỉ" là một cách nói khác đến đề tài. Một câu chuyện cần hành động,
hoạt động hay nhân vật mà khán giả có thể nhận biết và theo suốt câu
chuyện.
Còn "vật mang" là phương pháp tiếp cận giúp bạn phương tiện chuyển tải
nội dung. Khảo sát cho chúng ta những trang ghi chép, những sự thật và các
mối liên hệ. Chúng có thể được viết tường tận và trình bày dưới dạng kịch
bản, phỏng vấn (clip) và hình ảnh. Chúng tôi gọi cách này là "phỏng vấn và
đưa tin" (clip and cover). Một phương pháp khác là lấy kết quả khảo sát và
Một điều trên hết giúp các nhà làm truyền hình thu hút sự chú ý của người
xem là: Kể một câu chuyện. Danh sách liệt kê các sự kiện thường khó hiểu
và dễ quên. Nhưng các câu chuyện thường hấp dẫn.
"Chúng ta đến với cái chung và cái tổng thể thông qua những cái cụ thể và
chi tiết" (Archibald Macleish - nhà thơ, nhà viết kịch Mỹ)
Năm 1968, Don Hewitt sáng lập và sản xuất cho đài truyền hình CBS một
chương trình tạp chí thời sự truyền hình với kinh phí thấp. Tên chương trình
là 60 Phút. Giờ đây nó trở thành một chương trình phát vào giờ cao điểm dài
nhất và thu nhiều lợi nhuận nhất trong lịch sử truyền hình. 30 năm nay,
người ta vẫn hỏi Don Hewitt bí quyết thành công của chương trình.
"Đó là 4 từ mà đứa trẻ nào cũng biết: "Mẹ kể chuyện đi". Tôi nhìn những
thứ trong các phòng chiếu phim và tôi nói: ‘Các bạn có chàng trai kia thật
thú vị và những cảnh kia thật tuyệt, nhưng câu chuyện là gì vậy?’"
Bắt tay vào câu chuyện mà không xác định trọng tâm (focus) thì giống như
lái ôtô chạy bên ngoài bờ rào của một vườn hoa. Màu sắc hiện ra nhờ nhờ và
chiếc xe tiến nhanh về phía trước. Nhưng nếu bạn dừng xe và bước vào
vườn, bạn sẽ nhìn thấy những giọt sương đọng trên những chiếc lá, ngửi
thấy mùi hương của hoa.
20
Tìm thấy trọng tâm (focus) là lại gần và được ngửi hoa. Nếu không, việc đưa
tin của bạn sẽ chỉ là cưỡi "ôtô" xem hoa. Trọng tâm là công cụ chuyển tập
hợp lộn xộn những sự kiện liên quan với nhau một cách mơ hồ thành một
câu chuyện rõ ràng. Đó là câu chuyện mà bạn muốn chọn để kể trong nhiều
sự lựa chọn sau khảo sát.
Hãy nhớ:
• Tìm trọng tâm dựa vào kết quả khảo sát tốt.
• Trọng tâm không phải là chủ đề mà chỉ là (những) điểm nhấn của chủ
đề.
• Trọng tâm luôn hướng tới người dân.
• Trọng tâm giúp giảm thời gian ghi hình vì bạn không phải quay những
sự căng thẳng đến tột đỉnh.
Cuối cùng các mâu thuẫn được giải quyết. Trong phim truyện, phần này
được gọi là đoạn kết. Còn trong tin, bài thời sự, nó có thể là phần tóm tắt
các điểm chính hay là gợi mở cho giai đoạn tiếp sau.
Tóm lại ta có 4 phần sau:
22
• Câu (sự chú ý).
• Bối cảnh
• Diễn biến (phát triển nội dung câu chuyện)
• Kết (tóm tắt điểm chính hoặc gợi mở)
Việc sắp xếp các thành phần kết nối trên một biểu đồ như thế này giúp tập
trung sự chú ý vào một số vấn đề sau:
• Chúng ta cần câu sự chú ý một cách ấn tượng. Ở đây âm thanh đóng
vai trò rất quan trọng. Chính nó làm cho chúng ta quay lại nhìn vào vô tuyến
khi tâm trí ta không tập trung.
• Thường thì ảnh hưởng của hình ảnh giảm xuống khi ta vào phần bối
cảnh. Điều này không tránh được vì bối cảnh thường là tư liệu (những thông
tin chuẩn bị trước, tư liệu lịch sử hay mô tả những vấn đề). Các nguồn hình
ảnh thông thường của ta là những thước hình tư liệu hay đồ họa. Bối cảnh là
phần quan trọng. Vì thiếu nó chúng ta không thể hiểu diễn biến câu chuỵện.
Nhưng nếu nó quá dài hay quá sâu, người xem sẽ tắt máy thu hình. Các câu
chuyện sống và chết cùng bối cảnh. Vì vậy, hãy cố gắng viết tốt nhất, viết
chặt chẽ và chọn hình ảnh cẩn thận.
• Diễn biến là nơi những lý lẽ xung đột (mâu thuẫn) được đưa ra hay là
nơi chúng ta gặp chủ thể gắng vượt qua những trở ngại. Ở đây, cần tạo dựng
sự căng thẳng trong quá trình phát triển kịch tính cùng chuyện kể.
• Kết có thể là tóm tắt các điểm chính hay có thể là sự gợi mở cho phần
(giai đoạn) tiếp theo của câu chuyện.
Trình bày thông tin theo các phần này như thế nào là tùy thuộc sự lựa chọn
của các bạn. Nhưng sẽ là một sự lựa chọn tồi nếu bạn đi thẳng vào phần diễn
Ai cũng có thể hướng máy quay phim vào một cảnh và mang về những hình
ảnh quay có người và những hoạt động trong cảnh đó.
Nhưng người cầm máy quay cần có nhiều kỹ năng hơn để có những hình
ảnh "biết nói", thể hiện nội dung câu chuyện, những hình ảnh ghi lại địa
danh, không khí, tâm trạng, tính cách và kể đúng câu chuyện mà bạn muốn
kể.
Cách đầu tiên - quay tản mạn, ghi lại nhiều cảnh toàn. Hầu hết những cảnh
đó đều cần thêm lời giải thích.
Cách tiếp cận thứ hai đưa chúng ta gần với cách kể chuyện bằng hình ảnh
hơn. Ở đây hình ảnh và tiếng động tự nhiên được lựa chọn cẩn thận và nếu
có cần đến lời bình thì thường chỉ cần để tạo dựng bối cảnh và phân tích.
Để đạt được điều này cần phải làm quen với ngôn ngữ khuôn hình và bố
cục, động tác máy, ý nghĩa của góc quay và cỡ cảnh, và khả năng giao tiếp
rõ ràng với người quay phim.
Cỡ cảnh - tổng thể
- Viễn cảnh (Long Shot): Cảnh xa, không chi tiết. Thường dùng ở đầu các
trường đoạn. Toàn cảnh tạo lập địa điểm và tâm trạng. Nhưng nó thường tải
nhiều thông tin khác và có thể làm người xem nhầm lẫn.
- Toàn cảnh (Wide Shot): Cảnh rộng ghi nhận những hành động thích hợp.
- Cảnh cận (Close Shot): Tập trung vào chi tiết. Cận cảnh được xác định bởi
hiệu quả của nó, chứ không phải cách thực hiện nó như thế nào. Nên ta có
cảnh cận khi đưa máy vào gần chủ thể với ống kính góc rộng hay dùng ống
kính tele từ đằng xa. Cảnh càng cận càng tạo điểm nhấn và giúp người xem
dễ nhận biết phản ứng của chủ thể. Nhưng nhiều cảnh cận quá sẽ cướp đi sự
nhận biết của người xem về không gian và thời gian. Một loạt các cảnh cận
có thể là cách thể hiện hữu hiệu sự tò mò của người xem ở đầu các trường
25
Copyright: Tài liệu đại học ©