1
TăVNă
Tai bin mch máu não (TBMMN) là loi bnh thng gp và có th xy ra 
tt c mi ngi, không phân bit gii tính, ngh nghip, do nhiu nguyên nhân khác
nhau, có th gây t vong nhanh vi t l cao. ng thi, đây cng là loi bnh đ li
nhiu di chng nng n, đc bit là nhng di chng v vn đng, dn đn tàn tt là
gánh nng cho ngi bnh, gia đình và cng đng [5], [10].
 Hoa K, t l mc bnh là 794/100.000 dân. Nm 1993, Hi Tim mch Hoa
K đã đ cp đn vic chm sóc bnh nhân TBMMN khn cp nh mt phn trong hi
sc c bn và hi sc cp cu.  Châu Phi và Châu Á, t l TBMMN  các nc và
khu vc đang phát trin tng đng vi Châu Âu, Châu M. Bnh có xu hng gia
tng hàng nm  các nc Thái Lan, Trung Quc, ài Loan [13].
 Vit Nam, t l mc bnh đang tng nhanh vi mc đ đáng lo ngi. Theo
Nguyn Vn Thông và cng s, qua điu tra ti mt s đa phng  min Nam cho
thy t l bnh tng đng vi các nc trên th gii [13].
Nhng nm gn đây, vi phng châm kt hp y hc hin đi (YHH) và y
hc c truyn (YHCT), cùng vi các tin b trong chn đoán, điu tr và phc hi chc
nng nhiu bnh nhân TBMMN đã đc cp cu và phc hi chc nng kp thi,
tránh đc nhiu di chng làm nh hng ti kh nng lao đng và sinh hot ca h
[7], [11], [13], [16].
Trong công tác điu tr và chm sóc phc hi chc nng vn đng sm cho các
bnh nhân b TBMMN ngi điu dng đóng góp vai trò rt quan trng.
Trong nhiu nm qua Vin Y hc c truyn Quân đi đã điu tr PHCN vn
đng cho nhiu bnh nhân b tai bin xut huyt não bng phng pháp đin châm kt
hp vi xoa bóp bm huyt, xong cha có công trình nghiên cu c th v kt qu
chm sóc ca ngi điu dng đi vi nhng bnh nhân này, vì vy chúng tôi tin
hành nghiên cu đ tài này vi haiămcătiêuăsau:
1. ánh giá kt qu hi phc chc nng vn đng bng phng pháp đin châm
kt hp vi xoa bóp bm huyt trên bnh nhân lit na ngi do tai bin xut huyt
não ti Vin Y hc c truyn Quân đi.

thu chm.
- a giác Willis: là h thng ni đc đáo, duy nht trong c th, nó ni các đng
mch ln vi nhau  não, các đng mch cnh trong đc ni vi đng mch đt sng
thân nn bng các đng mch thông sau và đng mch mc mch trc [9].
+ ng mch thông sau: to s ni thông ca vòng mch đa giác Willis, là ni có
túi phình đng mch, khi v túi phình này gây lit dây thn kinh VII mt bên hoc đau
na đu, lit mt.
+ ng mch mc mch trc: chy vào các mch đ to thành đám ri màng
mch bên, gia, trên.
1.1.3. iuăhoƠăluălngămáuănƣo
Lu lng máu lên não luôn n đnh, rt ít thay đi ngay c lúc ngh ngi cng
nh khi lao đng nng. Có đc s n đnh này là nh các c ch điu hoà bng th
dch và thn kinh [9].
- Nng đ C0
2
hay H
+
: bình thng phân áp C0
2
 máu não xp x 40 mmHg.
Khi nng đ C0
2
tng lên trong máu não, các mch s giãn ra, tng lu lng máu
não.
- Nng đ oxy: bình thng phân áp oxy  máu não khong 35mmHg. Khi phân
áp oxy gim trong máu não s gây giãn mch. Nu phân áp oxy gim xung ti
30mmHg, đc bit gim xung ti 20mmHg thì hot đng chc nng ca não b ri
lon trm trng.

4
Thang Long University Library

5
1.2.3.2. Nguyên nhân xut huyt não
Có 12 nguyên nhân, trong đó có 4 nguyên nhân chính thng gây ra tai bin xut
huyt não [9].
- Xut huyt não do tng huyt áp.
- Xut huyt  thu não, gm c các nguyên nhân không xác đnh.
- V túi phng đng mch.
- V túi phng đng - tnh mch.
1.2.3.3. c đim ca xut huyt não
- Theo nhiu công trình nghiên cu v dch t hc ca xut huyt não đã công
b, xut huyt não chim t l t 25 – 30% s bnh nhân tai bin mch máu não, t l
t vong ca xut huyt não rt cao [5], [10].
- La tui b xut huyt não nhiu nht là t 50 – 60 tui. Tuy nhiên, nu xut
huyt não do v túi phng đng mch hoc v túi phng trong d dng đng - tnh
mch thì thng gp  la tui tr hn, xut huyt não gp  nam nhiu hn n t 1,5
đn 2 ln [6], [15].
- Xut huyt não thng xy ra vào ban ngày nhiu hn ban đêm, vào mùa
đông nhiu hn và đc bit xy ra vào các ngày thay đi thi tit [6], [15].
1.2.3.4. Các yu t nguy c
Theo t chc y t th gii có khong hai mi yu t nguy c gây ra TBMMN,
nhng yu t nguy c này đóng vai trò quan trng trong vic xut hin và phát trin
bnh. Càng nhiu yu t nguy c thì kh nng mc bnh càng ln [4], [15].
- Tng huyt áp: đây là mt trong nhng yu t nguy c hàng đu ca
TBMMN vì tng huyt áp chim t l cao trong cng đng. Gi là tng huyt áp khi
huyt áp ti đa ≥ă140mmHg và huyt áp ti thiu ≥ 90mmHg.
Khi tng huyt áp thì thành mch d b thoái hoá, đàn hi kém, thành mch d

cu, tng th tích hng cu do đó làm tng đ quánh ca máu. Hút thuc lá trc tip
hay th đng đu làm tng nguy c bnh lý tim mch và nht là ph thuc vào s
lng hút và thi gian hút. Theo nhiu nghiên cu đu thy rng hút thuc lá có th
gây ra TBMMN [6].
- Ít vn đng: là yu t nguy c có th dn đn các bnh tim mch. Vic vn
đng hàng ngày khong 30 phút có tác dng tng lu thông tun hoàn, duy trì huyt áp
n đnh, tác dng tt cho thành mch, gim nguy c mc bnh tim mch, gim béo phì
[6]. Thang Long University Library

7
1.2.3.5. Biu hin lâm sàng
- Xut huyt não thng xy ra  nhng ngi đã có bnh tng huyt áp lâu nm
hoc tng huyt áp ác tính, huyt áp dao đng, thng không có triu chng báo trc
[13].
- Bnh khi phát đt ngt, xy ra đt qu trong ít phút vi các triu chng thn
kinh tu thuc v trí  xut huyt.
- Biu hin nhc đu d di, nôn và ri lon ý thc, hôn mê, lit na ngi, ri
lon thn kinh thc vt. Bnh nhân có th hôn mê ngay hoc lú ln, u ám ri đi vào
hôn mê, vì vy ngi ta còn gi là đt qu não (QN).
- Biu hin  các bnh nhân hôn mê: mt đ, mch cng, huyt áp cao, th sâu, th
ngáy, th tt li, có th ri lon nhp th, tng tit đm dãi, tiu tin không t ch,
thng thy quay đu và hai mt nhìn v mt phía (bên bán cu não b tn thng),
gim hoc mt phn x gân xng, cng gáy.
- Tu v trí ca  xut huyt não mà có các triu chng thn kinh khu trú riêng [13].
1.2.3.6. Hu qu ca tai bin xut huyt não
Xut huyt não có nhiu bin chng nguy him và tiên lng t vong cao. Nu
đc cp cu và điu tr kp thi qua đc giai đon cp thì bnh nhân chuyn sang

Trúng phong tng ph gm hai th:
- B chng: đt nhiên hôn mê bt tnh, rng cn cht, ming mím cht, hai bàn
tay nm cht, chân tay co git [14].
- Thoát chng: đt nhiên hôn mê bt tnh, nhm mt, ming há, mi th rt nh,
tay chân ra m hi nhiu, đi tiu tin t chy, ngi mt, li rt [14].
1.4. PHCăHIăCHCăNNGăVNăNGăSAUăTAIăBINăMCHăMÁUăNẩOă
BNGăINăCHỂMăKTăHPăXOAăBịPăBMăHUYT
in châm, xoa bóp, bm huyt là nhng phng pháp điu tr có nhiu hiu
qu. Theo lý lun ca y hc phng đông: c th phát sinh bnh tt là do s mt cân
bng âm dng, các phng pháp phc hi chc nng vn đng có tác dng c bn là
điu hoà cân bng âm dng. Xoa bóp, bm huyt, đin châm là tác đng vào huyt đ
điu chnh các ri lon chc nng ca kinh mch, tác đng trc tip lên cân c và da
ca ngi bnh, có tác dng làm lu thông khí huyt [14].
Nhng phng pháp trên có tác dng điu tr di chng TBMMN nhm tác đng
thông kinh lc, điu hoà khí huyt, đng thi điu hoà chc nng ca tng ph, ch
yu là hai tng can, thn và điu khí dn huyt ti ni b lit [14]. Thang Long University Library

9
1.4.1. Xoa bóp bm huyt
1.4.1.1. nh ngha và nguyên tc xoa bóp bm huyt
- nhăngha:ă
+ Xoa bóp là phng pháp thao tác ca bàn tay, ngón tay tác đng lên da tht
ca bnh nhân  các vùng nht đnh đ đt mc đích phc hi chc nng ti ch và
toàn thân, phòng và cha mt s bnh [12].
+ Bm huyt là k thut dùng đu ngón tay tác đng lên các huyt v đ cha
bnh [12].
- Nguyênătc: xoa nh nhàng liên tc trong vòng 20 – 25 phút và tng dn đ

Tác dng:
- Nhng kích thích ca xung đin có tác dng làm du cn đau, c ch cn đau
và kích thích hot đng ca các c, các mô, tng cng dinh dng cho các mô.
- in châm thng dùng nht là đ ct đt cn đau ca mt s bnh đau khp,
đau dây thn kinh. Cha tê lit, teo c do di chng lit, lit dây thn kinh ngoi biên,
đám ri thn kinh cánh tay.
1.5. TÌNH HÌNH NGHIÊN CU PHC HI CHC NNG VN NG TRÊN
BNH NHÂN LIT NA NGI DO TBMMN
1.5.1.ăTrênăthăgii
- Jorgensen và cng s (1995) tin hành chng trình PHCN vn đng cho
bnh nhân TBMMN vi thi gian trung bình là 37 ngày. Sau khi kt thúc liu trình 37
ngày thy t l các đi tng có ch s Barthel di 70 đim chim t 40% - 50%. Sau
thi gian 3 tháng PHCN thì ch s Barthel t 70-100 đim đt 90% [19].
- Sonde L (2000), tin hành nghiên cu ti trung tâm vt lý và phc hi chc
nng cho 28 ngi tai bin mch máu não vi thi gian là 3 tháng s dng thang đim
Barthel đ đánh giá s thay đi ca quá trình PHCN vn đng  tay và chân. Kt qu
sau 3 tháng có s thay đi rõ rt kh nng vn đng, đt 78,16 % [23].
- Schutte T và cng s (1994), tin hành chng trình điu tr phc hi chc
nng vn đng cho 72 bnh nhân tai bin mch máu não vi thi gian 70 ngày thy
rng kt qu phc hi chc nng vn đng đt kt qu tt là 61,2% [22].
1.5.2. TiăVităNam
Nhng nm gn đây  Vit Nam đã hình thành mng li chuyên khoa phc
hi chc nng, bc đu đã làm tt công tác phc hi chc nng vn đng cho các
bnh nhân TBMMN và ngi khuyt tt  tt c các tuyn bnh vin.
Ti trung tâm phc hi chc nng bnh vin Bch Mai đã có nhiu công trình
đánh giá kt qu phc hi chc nng vn đng cho bnh nhân lit na ngi do
TBMMN đã có kt qu tt.
Thang Long University Library

11

12
CHNGă2
IăTNGăVÀăPHNGăPHÁPăNGHIểNăCU
2.1. I TNG NGHIÊN CU
i tng nghiên cu là các bnh nhân t 40 tui đn 80 tui c hai gii đc
chn đoán lit na ngi do tai bin xut huyt não, đc điu tr ni trú ti khoa hi
sc cp cu Vin Y hc c truyn Quân đi.
2.1.1.ăTiêuăchunălaăchnăbnhănhơn
- Bnh nhân b tai bin xut huyt não ln đu đã đc khám lâm sàng và điu tr qua
giai đon cp.
- Tt c các bnh nhân đu đc chp ct lp vi tính s não ti Vin Y hc C truyn
Quân đi, kt qu khng đnh có kích thc tn thng xut huyt não ≤ 1,5cm.
- Bnh nhân không còn nguy c đe da chc nng sng:
+ Tnh táo (Glagosw là 12 đim), phi hp đc.
+ Không còn hi chng tng áp lc ni s do phù não.
+ Tun hoàn, hô hp n đnh.
+ Không còn biu hin tin trin nng lên ca bnh.
- Bnh nhân t nguyn tham gia vào nghiên cu.
2.1.2. Tiêuăchunăloiătră
- D dng mch máu não, nhim khun, di cn ung th, viêm não, u não, viêm màng
não.
- Bnh nhân b đt qu não ln th hai tr lên.
- Bnh nhân có kèm bnh HIV/AIDS, lao.
- Bnh nhân không có đ h s bnh án.
- Bnh nhân không tuân th liu trình điu tr.
- Bnh nhân không đng ý tham gia nghiên cu.
2.2. PHNGăPHÁPăNGHIểNăCU

2.2.5.ăPhngăphápătin hành nghiênăcu
Nhóm tham gia nghiên cu đc tp hun tng đng tác ca k thut xoa bóp bm
huyt và đin châm. Các thành viên trong nhóm thng nht cách thu thp thông tin
theo phiu thu thp thông tin nghiên cu.
2.2.5.1. Phng pháp xoa bóp bm huyt
Các đng tác ca phng pháp XBBH bao gm:
+ ng tác Xát: điu dng viên (DV) dùng gc bàn tay, mô ngón tay út hoc mô
ngón tay cái xát lên da ngi bnh theo đng thng lên xung hoc sang phi, sang
trái, t 15-20 ln, chú ý xát nh nhàng tun t.
Tác dng: lu thông khí huyt, làm do gân ct, lý khí, làm gim đau, ht sng, khu.
+ ng tác Xoa: DV dùng gc gan bàn tay hoc mô ngón tay út, ngón tay cái xoa
tròn trên da ch đau, tay di chuyn trên da ngi bnh, xoa nh nhàng, hng đi quay
vòng liên tc.
Tác dng: gim cng thng thn kinh, phc hi co giãn da, nâng cao sc đ kháng.

14
+ ng tác Day: DV dùng gc bàn tay, mô ngón tay út, mô ngón tay cái dùng sc
n xung da ngi bnh và di chuyn theo đng tròn, tay ca DV và da ca ngi
bnh sát nhau, da ngi bnh di đng theo tay ca DV.
Tác dng: tiêu sng, gim đau, tán phong, thanh nhit.
+ ng tác n: DV dùng ngón tay cái, gc bàn tay, mô ngón tay út và mô ngón tay
cái n vào ni đau hoc vùng huyt. Tác đng chính là lc n t tay qua da tht vào
huyt hoc nhng vùng  sâu di b mt da.
Tác dng: làm thông kinh lc, gii thoát tình trng  tc, gim đau.
+ ng tác Mit: DV dùng vân ngón tay cái mit cht vào da ngi bnh theo
hng lên, xung, sang phi, trái, tay ca DV di đng và kéo cng da ca ngi
bnh.
Tác dng: khai khiu, trn tnh, gim cng thng thn kinh, gim co cng da, c.
+ ng tác Bm: DV dùng đu ngón tay cái bm vào huyt t 15-20 giây, làm ln
lt tng huyt, làm li 1 đn 2 ln, đng tác làm phi đ mnh, tp trung vào huyt.

16
2.2.5.2. Phng pháp đin châm
- Kăthutăchơmăkim:
Trc khi tin hành th thut trên bnh nhân, tt c các điu dng viên đã đc
hun luyn thành tho các thao tác, đng tác châm kim, cách xác đnh đúng v trí
huyt đánh du, sau đó tin hành đng tác châm kim qua da phi nhanh dt khoát.
+ Châm kim có dùng ngón tay tì: tì đu ngón tay cái hoc ngón tay tr ca bàn tay
trái vào cnh huyt, ngón cái và ngón tr tay phi cm chuôi kim, sau đó châm kim
nhanh vào huyt v. Phng pháp này dùng khi ta châm kim ngn.
+ Châm kim nhanh qua da: ngón cái và ngón tr tay phi cm thân kim, cách mi
kim t 0,2-0,3 tc, xác đnh chính xác huyt v, châm kim nhanh qua da. Phng pháp
này áp dng cho c kim ngn và kim dài.
+ Châm kim kt hp véo da: ngón cái và ngón tr tay trái véo da vùng quanh huyt,
sau đó châm kim vào huyt bng tay phi. Phng pháp này áp dng cho v trí c
mng nh các c vùng mt.
+ Châm kim kt hp cng da: ngón cái và ngón tr hoc ngón gia tay trái cng da
quanh huyt, sau đó dùng tay phi châm kim nhanh qua da. Phng pháp này áp dng
 v trí da lng lo có nhiu np nhn hay np gp.
- Kăthut thao tác máy:

A

B

Hình 2.5(A,B): Máy đin châm
Thang Long University Library

17
- Kim tra li máy trc khi vn hành, tt c các núm đin  v trí s 0, (công tc
tt). Sau khi đã châm kim xong, chn đ lp đin cc theo ch đnh bnh, ni đin cc

- ViăvùngălngăvƠăvùngăbng:
+ Kinh túc thái dng bàng quang: i tr, Phong môn, Ph du, Tâm du, Can du,
Thn du, i trng du.
+ Mch nhâm: Liêm tuyn, Thiên đt, n trung, Trung qun, Quan nguyên, Khí hi.
- ViăvùngămôngăvƠăchiădi:
+ Kinh túc thiu dng đm: Hoàn khiêu, Dng quan, Dng lng tuyn, Huyn
chung.
+ Kinh túc thái dng bàng quang: Bàng quang du, Trt biên, Côn lôn, Thái khê,
Tha sn, U trung, Tha phù.
+ Kinh túc thái âm t: Tam âm giao, Âm lng tuyn, Huyt hi.
+ Huyt ngoài kinh: Kim tân, Ngc dch.
2.2.5.4. ánh giá kt qu điu tr PHCN vn đng
- ánh giá theo thang đim thn kinh ca Orgogozo (1989 )
+ ánh giá chc nng thn kinh theo thang đim Orgogozo trc và sau khi điu tr
bnh nhân. Thang đim thn kinh ca Orgogozo đc t chc Y t Th gii s dng
đ đánh giá tình trng thn kinh, các khim khuyt và mc đ lit [21].

Mcăđ
im
Mc đ nng
0 – 25
Mc đ trung bình
26- 55
Mc đ nh
56 - 90
Mc đ bình thng
91- 100
Thang Long University Library

19

+ Kém: là không dch chuyn đ lit.
(ánh giá đ lit theo Henry - ph lc 3)
2.2.6.ăXălỦăsăliu
- Các s liu đc tính theo các thut toán thng kê y sinh hc bng phn mm SPSS
19.0.
- So sánh 2 t l % bng kim đnh 
2
.

So sánh 2 s trung bình bng kim đnh
t-Student. Xác đnh mi liên quan gia hai bin bng kim đnh 
2
.
Khi p>0,05 là không có s khác bit.
Khi p<0,05 là khác bit có ý ngha thng kê.

20
2.2.7. aăđimăvƠăthiăgianănghiênăcu
- a đim: khoa hi sc cp cu Vin Y hc C truyn Quân đi.
- Thi gian: t tháng 3 đn tháng 8 nm 2013.
2.2.8.ăoăđcătrongănghiênăcu
- Nghiên cu này nhm mc đích phc hi chc nng vn đng và nâng cao sc kho
cho bnh nhân tai bin xut huyt não, ngoài ra không nhm mc đích gì khác.
- Nghiên cu này đc s cho phép ca lãnh đo Vin Y hc c truyn Quân đi.
- Các bnh nhân tham gia nghiên cu đc gii thích rõ ràng v mc đích nghiên cu.
Các thông tin cá nhân ca bnh nhân đc gi kín.
- Bnh nhân có quyn không tham gia, rút khi quá trình nghiên cu.

KTăQUăNGHIểNăCU
3.1.ăCăIMăCHUNGăCAăBNHăNHỂNăNGHIểNăCU
3.1.1.ăPhơnăbăbnhănhơnătheoătuiăvƠăgii
Bng 3.1: Phân b bnh nhân theo tui và gii
Gii
Tui
Nam
N
Tng
S BN
%
S BN
%
BN
%
T 41 – 50
7
11,7
2
3,3
9
15,0
T 51 – 60
23
38,3
10
16,7
33
55,0
T 61 – 70

22
3.1.2.ăăPhơnăbăbnhănhơnătheoăđaăd,ănghănghipăvƠătrìnhăđăvnăhoá
Bng 3.2: Phân b bnh nhân theo đa d, ngh nghip và trình đ vn hoá

căđim
Bnh nhân

n
%
aăd
Thành ph
14
23,4
Nông thôn
41
68,3
Min núi
5
8,3
Ngh nghip
Công nhân
2
3,3
Cán b, nhân viên
5
8,3
Hu trí
18
30,0
B đi
Thang Long University Library

23
3.1.3.ăPhơnăbăbnhănhơnătheoăthiăgianătăkhiăbăđtăqu đnăkhiăđcăđiuătră
Hi sc tích cc
Bng 3.3: Phân b bnh nhân theo thi gian t khi b đt qu
đn khi đc điu tr Hi sc tích cc

Thi gian (Gi)
Bnh nhân
n
%
<6 gi
25
41,7
6 - <12 gi
21
35,0
12 - <24 gi
11
18,3
≥24 gi
3
5,0
Tng
60
100

24
3.1.5.ăPhơnăbăbnhănhơnătheoăkíchăthcătnăthng
Biu 3.2: Phân b bnh nhân theo kích thc tn thng
Nhn xét: S bnh nhân có kích thc tn thng nh hn 1cm có 45 bnh nhân
chim t l cao là 75%, s bnh nhân có kích thc tn thng t 1 - 1,5 cm có 15
bnh nhân chim t l 25%.

3.1.6. Phơnăbăbnhănhơnătheoăbên lit
Biu đ 3.3: Phân b bnh nhân theo bên lit
Nhn xét: S bnh nhân lit na ngi phi có 31 bnh nhân và lit na ngi trái có
29 bnh nhân chim t l gn tng đng nhau (t l ln lt 51,7% và 48,3%). Thang Long University Library

25
3.1.7.ăPhơnăbăbnhănhơnătheoăthangăđimăthnăkinhăOrgogozo
Bng 3.5: Phân b bnh nhân theo thang đim thn kinh Orgogozo

im
Bnh nhân
n
%
0 - 25
12

I
0
0
II
7
11,7
III
34
56,7
IV
15
25,0
V
4
6,6
Tng
60
100
 lit trung bình: 3,3 ± 0,8