- 1 -

Đề tài
MỘT SỐ KINH NGHIỆM ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN
TRONG GIẢNG DẠY BỘ MÔN SINH HỌC
I-ĐẶT VẤN ĐỀ
1/Tầm quan trọng của vấn đề:
Xuất phát từ các văn bản chỉ đạo của Đảng và Nhà nước nhất là chỉ thị 58-
CT/UW của Bộ Chính Trị ngày 07 tháng 10 năm 2001 về việc đẩy mạnh ứng
dụng CNTT phục vụ sự nghiệp Công nghiệp hóa và Hiện đại hóa đã chỉ rõ trọng
tâm của ngành giáo dục là đào tạo nguồn nhân lực về công nghệ thông tin
(CNTT) và đẩy mạnh ứng dụng CNTT trong công tác giáo dục và đào tạo, đây là
nhiệm vụ mà Thủ tướng Chính phủ đã giao cho ngành giáo dục thông qua quyết
định số 81/2001/QĐ-TTg
Đổi mới phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy học. Đó là
một trong những mục tiêu quan trọng nhất trong cải cách giáo dục ở nước ta hiện
nay là tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh, khơi dậy và phát triển năng
lực tự học, nhằm hình thành cho học sinh tư duy độc lập, tích cực sáng tạo, tìm
tòi, phát hiện và giải quyết vấn đề vừa rèn luyện kỹ năng, vận dụng kiến thức
vào hoạt động thực tiễn vừa tác động đến tình cảm đem lại niềm tin, hứng thú
học tập cho học sinh. Trong thời kì bùng nổ của công nghệ thông tin chúng ta
nhất thiết phải cải cách phương pháp dạy học theo hướng ứng dụng CNTT và
các trang thiết bị dạy học hiện đại phát huy mạnh mẽ tư duy sáng tạo, kỹ năng
thực hành và tạo hứng thú học tập của học sinh để nâng cao chất lượng dạy và
học.
Tuy nhiên, một số giáo viên nhìn nhận sử dụng CNTT chưa được đúng,
lạm dụng quá nhiều tư liệu phim ảnh, sơ đồ, biểu đồ học sinh không có thời gian
làm việc dẫn đến phản tác dụng phương pháp giảng dạy.Việc ứng dụng CNTT
vào giảng dạy như thế nào cho hợp lý đòi hỏi người giáo viên phải nghiên cứu kỹ
về nội dung, phương pháp bài học kết hợp với các phương tiện dạy học trong đó
CNTT phát huy một cách tính tích cực thì“ Công nghệ thông tin mở ra triển

hạn chế thậm chí chưa tiếp cận, một số giáo viên chưa biết liên kết bài giảng với
các công cụ hổ trợ khác hay chưa đóng gói được bài giảng đến khi thực hiện gặp
nhiều sự cố trong quá trình dạy học ảnh hưởng không nhỏ đến tiết học.
Một điều cần thiết nhất trong các phương pháp giảng dạy phải lấy người
học làm trung tâm, giáo viên chỉ là người hướng dẫn, gợi ý cho học sinh, để họ tự
suy nghĩ, tìm tòi để phát huy hết khả năng sáng tạo của mình nhưng khi ứng dụng
CNTT vào tiến trình bài giảng thì giáo viên chủ yếu trình chiếu học sinh được
xem bài giảng là chủ yếu dẫn đến sai lệch về phương pháp dạy học. Mặc khác
việc phối hợp CNTT trong dạy học chưa hợp lý dẫn đến tình trạng không đọc
chép mà là nhìn chép.
Việc sử dụng công nghệ thông tin để đổi mới phương pháp dạy học chưa
được nghiên cứu kỹ, dẫn đến việc ứng dụng nó không đúng chỗ, không đúng lúc,
nhiều khi lạm dụng nó. Điều đó làm cho công nghệ thông tin được ứng dụng vào
quá trình dạy học, vẫn chưa thể phát huy tính trọn vẹn tích cực và tính hiệu quả
của nó.
Đối với bộ môn sinh học vấn đề ứng dụng CNTT vào dạy học là vấn đề
cấp thiết, giáo viên sử dụng hình ảnh, đoạn phim, sơ đồ dạy học về cấu tạo, cơ
chế, quá trình sinh lý, thí nghiệm ảo kết hợp thí nghiệm trên lớp nhằm rèn luyện
kỹ năng quan sát, phân tích, so sánh, nghiên cứu tìm tòi kiến thức phát huy tính
tích cực học tập của học sinh. Để làm được điều này giáo viện không ngừng học
tập nâng cao trình độ ứng dụng CNTT một cách có hiệu quả.
3/Lý do chọn đề tài:
Hiện nay, đất nước chúng ta đang trên con đường công nghiệp hóa, hiện
đại hóa, phát triển mọi mặt về kinh tế, xã hội, văn hóa . . . và đang bước vào nền
văn minh tin học. Vấn đề này càng đòi hỏi ngành giáo dục cần phải đáp ứng đủ
nhân lực, nhân tài có khả năng tiếp cận với những thông tin hiện đại.

- 3 -

Để thực hiện tốt nhiệm vụ lớn của ngành giáo dục, năm học 2008 ngành

các văn bản quan trọng sau:
-Chỉ thị số 55/2008/CT-BGDĐT ngày 30/9/2008 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và
Đào tạo về tăng cường giảng dạy, đào tạo và ứng dụng công nghệ thông tin trong
ngành giáo dục giai đoạn 2008-2012;
-Thông tư số 08/2010/TT-BGDĐT ngày 01/03/2010 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục
và Đào tạo quy định về sử dụng phần mềm tự do mã nguồn mở trong các cơ sở
giáo dục.
Các sở Giáo dục và Đào tạo chỉ đạo, tổ chức hướng dẫn cụ thể cho giáo
viên các môn học tự triển khai việc tích hợp, lồng ghép việc sử dụng các công cụ
CNTT vào quá trình dạy các môn học của mình nhằm tăng cường hiệu quả dạy
học qua các phương tiện nghe nhìn, kích thích sự sáng tạo và độc lập suy nghĩ,
tăng cường khả năng tự học, tự tìm tòi của người học.

- 4 -

( xem trang website />Hiện nay, đề tài này đã có nhiều người nghiên cứu nhưng còn ở mức độ
chung chung cho tất cả các bộ môn hoặc phiến diện một khía cạnh hay một tình
huấn nào đó, còn về quy trình thiết kế, các bước thể hiện , thao tác sử dụng, ứng
dụng các phần mền hổ trợcòn nhiều hạn chế. Chẳng hạn:
-Tài liệu sáng kiến kinh nghiệm “Ứng dụng Công nghệ thông tin trong dạy
học, thuận lợi và thách thức” của Thầy Hùynh Tấn Thông, trường THPT Lấp Vò
2, Đồng Tháp chỉ nghiên cứu về thuận lợi và thách thức khi ứng dụng CNTT
-Sáng kiến kinh nghiệm của Thầy Đặng Hùng Vĩ (trường THCS Thanh
Bình 1 Đồng Tháp) đã hướng dẫn nhưng mức độ còn chung chung chỉ yêu cầu
cần thiết để soạn giáo án điện tử và các nguyên tắc trình chiếu
-Sáng kiến kinh nghiệm của Thầy Nguyễn Văn Lực (Trường THCS Thái
Phương- Hưng Hà-Thái Bình) với đề tài “Sử dụng hình ảnh, đoạn phim trong
soạn giảng bằng phần mềm powerpoint ở môn sinh học” có đề cập đến cắt dán
hình ảnh hay chèn phim trình chiếu chưa đi sâu ứng dụng như thế nào có hiệu
quả nhất vào môn sinh học.

Tuy nhiên, một số không nhỏ giáo viên việc sử dụng một số phần mềm hỗ
trợ cho việc soạn giảng còn gặp nhiều khó khăn về tài liệu và các hướng dẫn sử
dụng cụ thể để thực hiện. Đa số giáo viên tải bài giảng trên violet về giảng dạy
nhưng không biết sửa như thế nào thành bài giảng theo ý tưởng và phương pháp
dạy học của mình.
Một số giáo viên không biết phần mềm cắt hình ảnh bằng phần mềm nào,
làm thế nào để cắt hình ảnh đưa vào bài giảng, hoặc thực hiện được nhưng chưa
biết cách chọn những hình ảnh đẹp, hình ảnh chưa phù hợp thiếu sinh động để
đưa vào bài giảng, mặc khác nhiều bài giảng về quá trình sinh lý, cơ chế, thí
nghiệm ảo…muốn chèn đoạn phim vào bài giảng (chỉ chèn một đoạn nhỏ ứng nội
dung và thời lượng cần thiết trong khi đoạn phim quá dài hoặc ngược lại nối các
đoạn phim nhỏ lại theo một chuỗi logic) nhưng không biết làm như thế nào?
Thầy cô đã có một số hình ảnh về một chuỗi sự kiện nhưng không biết
cách nào liên kết với nhau theo “câu chuyện hình ảnh” làm cho bài giảng có tính
logic và sinh động, hoặc qua những hình ảnh hay nội dung kiến thức phần mềm
nào có thể xây dựng sơ đồ tư duy liên quan đến mạch kiến thức để bài học sinh
động.
Việc sử dụng công nghệ thông tin ở một số thầy cô chưa được nghiên cứu
kỹ, dẫn đến việc ứng dụng nó không đúng chỗ, không đúng lúc, nhiều khi lạm
dụng nó, làm tiết dạy còn lúng túng, kéo dài thời gian (cháy giáo án) hay giáo
viên chỉ lên lớp trình diễn sản phẩm CNTT của mình qua enter mà quên đi
phương pháp dạy học là điều không thể được.
Qua những hạn chế trên mà một số giáo viên gặp phải trong công tác giảng
dạy, bản thân đã nghiên cứu tìm tòi, kinh nghiệm qua nhiều năm và viết đề tài về
ứng dụng công nghệ thông tin trong việc xử lý hình ảnh hay đoạn phim và xây
dựng bản đồ tư duy bằng một số phần mềm hỗ trợ dạy học trong việc soạn giảng
bộ môn sinh học.
Đề tài này góp phần nhỏ bé của mình cho các Thầy cô với những công cụ
tiện ích hỗ trợ trong việc soạn giảng, nhằm nâng cao chất lượng dạy và học.
IV-NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

 Xác định thời lượng bài giảng =>Xác định thời lượng phim, ảnh hay xử
dụng BĐTD chèn vào bài giảng.
 Ứng dụng công nghệ thông tin được xem như là một phương tiện dạy học,
không nhất thiết phải trình chiếu hoàn toàn tất cả các slides mà tách rời
phấn trắng bảng đen.
2.2 Một số kỹ năng thực hiện
2.2.1. Kỹ năng xử lý hình ảnh
Khi đã xác định rõ bài dạy cần những hình ảnh gì? Từ sách giáo khoa hay trong
sách báo, giáo viên có thể dùng máy chụp hình để chụp hoặc lên mạng Internet
để tìm các hình ảnh cần thiết cho bài dạy vừa đẹp mắt, rõ nét, nếu không sẽ làm
cho học sinh khó quan sát và giảm sự hấp dẫn, lôi cuốn của học sinh. Vậy, làm
sao để có được hình ảnh đẹp, rõ nét? Sau đây xin giới thiệu một số phần mềm:
a/ Phần mềm Microsoft Office Picture
Hướng dẫn thực hiện: -Click phải chuột vào hình ảnh, vào open with chọn
Microsoft Office Picture Manager.
-Chọn chức năng Crop (chọn biểu tượng )
-Dùng chuột dịch chuyển các điểm nút trên ảnh vào bên trong ảnh để cắt.
Để chỉnh sửa ảnh sắc nét và rõ hơn trên thanh công cụ ta nhấn Auto correct
Nhấn OK / Save. Sau khi chỉnh sửa ta có một hình như ý.
Ví dụ: Bài 46- Thỏ (phần cấu tạo ngoài của thỏ)
Đối với phần này thầy cô có thể chọn và tải về hình ảnh con thỏ nhưng
phải đảm bảo yêu cầu hình ảnh đủ to, đủ rõ, có đầy đủ các đặc điểm cơ quan

- 7 -

cần quan sát khoảng không gian hợp lý giúp cho học sinh quan sát đặc điểm
cấu tạo ngoài của thỏ(bộ lông, chi trước, chi sau, mũi, lông xúc giác, tai…)
thích nghi với đời sống và tập tính lẫn tránh kẻ thù. Chẳng hạn (hình 1) dưới
đây hình ảnh con thỏ nhỏ mà khoảng không gian quá lớn, để khắc phục hỉnh
ảnh này ta dùng phần mềm trên để cắt bỏ những khoảng không gian không


Công cụ cắt
hình
photopshop
- 10 -

Hình 4: con thỏ với nền trắng
Sau khi cắt chỉnh xong lưu bằng đuôi JPEG không lưu bằng đuôi PSD
Hình ảnh đưa vào bài giảng bằng copy trực tiếp
2.2.2 Kỹ năng xử lý đoạn phim
Môn sinh học là môn khoa học thực nghiệm chính vì vậy khi soạn giảng
những bài liên quan nội dung là quá trình sinh lý, đời sống và tập tính thí
nghiệm thực hành…khó thực hiện trên lớp nên thầy cô dùng đoạn phim, thí
nghiệm ảo…làm phương tiện trực quan hỗ trợ vào bài giảng là việc cần thiết để
làm nổi bật lên nội dung kiến thức cần đạt được.
Khi soạn bài dạy giáo viên cần xác định bài đó cần đoạn phim gì? Tìm ở
đâu? Chèn vào bài giảng bằng cách nào? Khi đoạn phim quá dài mà yêu cầu chỉ
thời lượng 2-5 phút hoặc muốn nối các đoạn phim nhỏ lại với nhau thành chuỗi
logic giảng dạy thì làm sao? Vấn đề đặt ra giáo viên cần xử lý, lúc này ta phải
dùng một số phần mềm sau để thực hiện:
a/Phần mềm cắt phim YouTube DownloaderSetup3.5
(Đây là phần mềm dễ cài đặt và sử dụng thầy cô có thể tải về và xem hướng dẫn
sử dụng cụ thể phần phụ lục trang 22)
Phần mềm này cắt phim theo thời lượng cần dùng và đổi đuôi thông dụng WMV
hoặc Avi, Mpeg để chèn vào bài giảng
Một số lưu ý khi cắt phim:

- 11 -

 Mở đoạn phim xem khoảng nào cần cắt liên quan đến kiến thức bài dạy.

c/ Phần mềm làm phim đơn giản (câu chuyện hình ảnh): Photo Story
Để cài đặt được phần mềm Photo Story cần phần mềm hổ trợ window
media play10 (Thầy cô có thể tải về theo địa chỉ ở phần phụ lục trang 22)
Thầy cô cũng có thể xây dựng câu chuyện hình ảnh bằng phần mềm Photo
Story, dễ làm có lồng lời bình và chữ viết để xây dựng đoạn phim mình mong
muốn.
Ví dụ: Bài 60- Bảo vệ đa dạng hệ sinh thái- sinh học 9 (phần I/ Sự đa dạng
hệ sinh thái).
Nếu thầy cô soạn giảng bài này mà chỉ dùng từng hình ảnh một thì rất khô
khan, bằng cách thu thập các hình ảnh hệ sinh thái trên cạn, các hệ sinh thái
dưới nước tạo thành câu chuyện hình ảnh và có thể ghi chữ dưới mỗi hình ảnh
hoặc lồng tiếng nói của thầy cô như lời bình thành đoạn phim làm cho tiết học
thêm sinh động, học sinh hiểu được sự đa dạng của hệ sinh thái từ đó có ý thức
bảo vệ. Cách sử dụng như sau: Kích Net=>Vào Import mở tệp tạo ảnh để ghi
lần lượt ảnh theo thứ tự
Hình 6: ghi hình ảnh

Lần lượt ghi ảnh
Mở tệp để
tạo ảnh
- 13 -

Tiếp tục kích Net=>Kích vào để ghi âm thanh tự động
Hình 7: ghi âm thanh
Tiếp tục kích Net=> để lưu phim
Hình 8: lưu phim
Thầy cô tự định lượng thời gian một cách chủ động để thực hiện

xuất phim
Kích ghi

thức ghi chép sử dụng màu sắc, hình ảnh để mở rộng và đào sâu các ý tưởng.
BĐTD là một kĩ thuật hình họa với sự kết hợp giữa từ ngữ, hình ảnh, đường nét,
màu sắc phù hợp với cấu trúc, hoạt động và chức năng của bộ não.
Hiện nay đa số GV ít áp dụng bản đồ tư duy (BĐTD) day học vì nhiều lẽ
phần mềm BĐTD khó cài đặt, mỗi lần thực hiện phải chủng bị nhiều loại đồ dùng
dạy học như giấy khổ lớn, bút lông, thiết kế BĐTD sẵn để đối chiếu và các thiết
bị máy móc khác liên quan… Tuy nhiên đối với môn sinh học việc ứng dụng sơ
đồ tư duy trong dạy học là điều cần thiết, bởi lẽ là môn khoa học thực nghiệm
qua các phương tiện trực quan học sinh rút ra được kiến thức cần đạt được và hệ
thống hóa kiến thức thành một chuỗi mạch giúp các em hiểu bài sâu hơn nhớ lâu
hơn. Để thực hiện được tốt việc xây dựng sơ đồ tư duy cần đảm bảo yêu cầu:

Học sinh: -Hoạt động theo nhóm hoặc cá nhân
-Các dụng cụ học tập: Giấy khổ lớn hoặc bảng phụ, bút lông nhiều
màu hoặc phấn màu.

- 15 -

Giáo viên: -Sử dụng thành thạo phần mềm iMindmap5.3
Phần mềm xây dựng sơ đồ tư duy iMindmap5.3 (hoặc Emindmap)
(Thầy cô có xem tài liệu hướng dẫn và tải phần mềm về theo địa chỉ ở phần
phụ lục trang 22).
iMindmap5.3
Để chạy được phần mền này cần các phần mềm hổ trợ và cark
(Đối với win7, winXP pack 3 thì đễ dàng còn đối với winXP pack 2 thì phải cài
đặt phần mềm hổ trợ WindowsXP-KB936929-SP3Và Net framework 3.5 trở lên)
Sau khi cài đặt xong giao diện màn hình như sau:
Hình 9 : Các công cụ vẽ hình trung tâm và các nhánh

Tùy chọn hình

-Giúp hệ thống hóa kiến thức.
*Một số chú ý khi vẽ bản đồ tư duy:
-Màu chữ cùng màu nhánh để dễ phân biệt.
-Bố trí thông tin và điều chỉnh các nhánh sao cho hình thức đẹp,
chữ viết rõ (trên phần mềm). Nếu vẽ trên giấy, bìa thì nên vẽ phác
họa bằng bút chì trước để có thể tẩy, xóa, điều chỉnh được.
2.2.4. Kỹ năng đóng gói bài giảng điện tử
Sau khi hoàn thành một giáo án điện tử bằng PowerPoint với nhiều hình ảnh,
âm thanh. Nhưng khi đem lên trường trình chiếu thì nhiều khi không trình chiếu
được, hay lỗi font chữ, âm thanh không có, biểu tượng phim chèn vào thì có
nhưng không mở được Chỉ vì, thầy cô đã không đóng gói cho giáo án của mình.
Để khắc phục lỗi trên thầy cô đóng gói bài giảng của mình bằng cách sau:
-Bước 1: Mở file giáo án cần đóng gói
-Bước 2: Vào menu File > Package for CD
-Bước 3: Trong hộp thoại Package for CD, chọn Copy to Folder ( nếu muốn
đóng gói vào một thư mục nào đó trong ổ cứng máy tính của mình ).
-Bước 4: Trong hộp thoại Copy to Folder
+Folder name : Đặt tên cho folder
+Location : đường dẫn đến nơi cần để file đóng gói, mặc định là C:\My
Documents\tên máy tính\. Muốn thay đổi chọn Browse. trong hộp thoại
Choose Location, chọn nơi muốn để Folder đóng gói rồi Click OK.
Bước 5: Tại hộp thoại Package for CD, chọn Close để kết thúc quá trình đóng
gói.
2.3.Mốt số lưu ý biểu diễn phương tiện khi thiết kế bài giảng
-Khi biểu diễn phương tiện (phim hay flash)cần có tập tin đính kèm và
đóng gói bài giảng
- Biểu diễn phương tiện phải đúng lúc, đúng chỗ kết hợp hài hòa phương
tiện và máy chiếu.
-Nội dung phim ảnh phù hợp trọng tâm bài dạy.
-Phân bố thời gian hợp lý.

hiệu quả. Từ đó, đã phát triển khả năng tư duy, năng động sáng tạo, có lòng say
mê, yêu thích môn sinh học hơn nhằm nâng cao tỉ lệ học sinh khá, giỏi và giảm
học sinh yếu. Cụ thể các năm qua như sau:
Xếp loại
bộ môn
Ứng dụng CNTT
Năm học
2009 -2010
mức độ còn thấp
Năm học
2010-2011
mức độ phổ biến
HKI 2011-2012
Số lượng
(340hs)
Tỉ lệ
%
Số lượng
(300hs)
Tỉ lệ
%
Số lượng
(273)
Tỉ lệ
%
Giỏi, khá 163 47,9 164 54,6 158 57,8
TB 142 41,7 118 39,3 101 36.9
Yếu 35 10,4 18 6.1 14 5.1

- 20 -

sinh học vì muốn đổi mới phương pháp dạy học tích cực người giáo viên cần
phải sử dụng đồ dùng dạy học ngoài những mô hình, vật mẫu thật, thí nghiệm
trên lớp cần kết hợp công nghệ thông tin làm phương tiện trực quan quan trọng
trong giảng dạy, sử dụng phương tiện trực quan cần có hình ảnh sống động rõ
nét, đoạn phim hay để toát lên nội dung bài học đảm bảo tính chính xác phù hợp
với phương pháp dạy học. Ngoài ra nên mở rộng phạm vi áp dụng đề tài đối với
một số bộ môn khác có sử dụng phương tiện trực quan giảng dạy và xây dựng sơ
đồ tư duy như vật lý, hóa học, địa lý, giáo dục công dân…
Tôi hy vọng rằng với một vài kinh nghiệm nhỏ của tôi về đề tài này sẽ góp
phần nào đó trong công tác soạn giảng, và một số thao tác trên có thể giúp được
một số giáo viên chưa biết có thể biết được và dần dần thực hiệnthành thạo.
Trên đây là một số thông tin của tôi trong sự tìm kiếm, áp dụng phương
tiện dạy học, nhưng khả năng xây dựng đề tài còn có hạn nên không tránh khỏi

- 21 -

những hạn chế, thiếu sót. Rất mong sự đóng góp ý kiến của Thầy cô để đề tài
được hoàn thiện hơn, tôi xin chân thành cảm ơn!
Đại Thạnh, ngày 10 tháng 3 năm 2012
Người thực hiện

Đinh Văn Ánh

- 22 -

VII-MỘT SỐ ĐỀ NGHỊ
-Đối với phòng giáo dục, các cấp lãnh đạo:
Cần quan tâm hơn nữa về cơ sở vật chất các trường thuộc xã miền núi,
vùng còn khó khăn nhất là máy tính, đèn chiếu projector và các trang thiết bị dạy
học khác, mạng Internet…Mở các lớp bồi dưỡng về CNTT cho giáo viên, các

video
1.Mở
youtube
2.Click vào
convert đổi đuôi
và cắt phim
6.Cắt hay giảm,
tăng âm thanh
7.Vào convert để
thực hiện
- 24 -

2/Phần mềm chuyển đổi PowerPoint sang video: EM PowerPoint_video
convet
Tải về theo địa chỉ />Hướng dẫn cụ thể:
Trước hết thầy cô dùng chương trình PowerPoint để hiệu ứng các nội dung
cần thực hiện bắt đầu đến kết thúc trong nhiều Slide của PowerPoint theo thứ tự
hiệu ứng cần thiết nhất định sau đó lưu lại đặt tên tương ứng bằng PowerPoint
với đuôi (ppt)
Cài đặt chương trình EM PowerPoint_video convet, có giao diện như sau:

Phim quá trình tổng hợp prôtêin (sinh học 9) được chuyển từ PowerPoint
(tải về) />Xem tại: />
1.Kích vào
New task =>
đường dẫn
đến tập tin
PowerPoint
đã lưu
2. Nhấn convet và