Rèn luyện kĩ năng môn Địa lý cho học sinh
Một trong những kĩ năng quan trọng của bộ môn Địa lí mà giáo
viên cần hình thành cho học sinh là kĩ năng nhận biết và vẽ các dạng biểu
đồ, xử lí số liệu nhận xét và giải thích. Dưới đây là một số kiến thức thực
hành giúp học sinh rèn luyện kĩ năng này.
Biểu đồ là một hình vẽ cho phép mô tả một cách dễ dàng, trực quan
các số liệu thống kê phản ánh tiến trình của một hiện tượng, mối tương
quan về độ lớn của các đối tượng hoặc cơ cấu thành phần của một tổng
thể, của các sự vật, hiện tượng và quá trình địa lí.
1. Phân loại biểu đồ
- Dựa vào bản chất của biểu đồ:
+ Biểu đồ cơ cấu: biểu đồ thể hiện cơ cấu lao động của một lãnh
thổ
+ Biểu đồ so sánh
+ Biểu đồ động thái: phản ánh quá trình phát triển và sự biến thiên
theo thời gian của các đối tượng như: sự gia tăng dân số qua các thời kì,
sự thay đổi của nhiệt độ và lượng mưa qua các tháng trong năm, sự thay
đổi về diện tích, sản lượng lúa qua các năm,
+ Biểu đồ quy mô và cơ cấu: biểu đồ cơ cấu diện tích cây công
nghiệp lâu năm ở Tây Nguyên qua 2 năm khác nhau,
+ Biểu đồ cơ cấu và động thái: biểu đồ thể hiện sự chuyển dịch cơ
cấu theo ngành, biểu đồ cơ cấu xuất nhập khẩu, (qua ít nhất 4 mốc thời
gian).
- Dựa vào hình thức thể hiện của biểu đồ:
+ Biểu đồ tròn.
+ Biểu đồ đường biểu diễn (đồ thị, biểu đồ hình đường).
+ Biểu đồ cột (cột đơn, cột nhóm, biểu đồ thanh ngang, tháp tuổi).
+ Biểu đồ miền (biểu đồ miền thể hiện số liệu tuyệt đối, biểu đồ
miền thể hiện số liệu tương đối).
+ Biểu đồ kết hợp giữa cột và đường.
2. Quy trình thành lập biểu đồ (vẽ biểu đồ)

loại biểu đồ dùng để thể hiện một hoặc nhiều mục đích khác nhau:
• Biểu đồ hình cột
- Biểu đồ cột đơn: thể hiện rõ qui mô và động thái phát triển của
một đối tượng địa lí.
- Biểu đồ cột ghép (cột nhóm) có cùng đơn vị tính: thể hiện rõ sự so
sánh qui mô và động thái phát triển của các đối tượng địa lí.
- Biểu đồ cột ghép (cột nhóm) có các đơn vị tính khác nhau: thể
hiện rõ sự so sánh qui mô và động thái phát triển của các đối tượng địa
lí.
- Biểu đồ cột chồng vẽ theo số liệu tuyệt đối: thể hiện rõ nhất sự so
sánh qui mô của các đối tượng địa lí.
- Biểu đồ cột chồng vẽ theo số liệu tương đối: thể hiện rõ nhất cơ
cấu thành phần của một tổng thể.
- Biểu đồ thanh ngang: dạng đặc biệt của biểu đồ cột, không thể
hiện cho các đối tượng theo thời gian.
Tóm lại, biểu đồ cột thường dùng để thể hiện động thái phát triển
của đối tượng, so sánh tương quan độ lớn (quy mô) giữa các đối tượng
hoặc thể hiện cơ cấu thành phần của một tổng thể. Tuy nhiên, loại biểu đồ
này thích hợp nhất trong việc thể hiện sự so sánh tương quan về độ lớn
giữa các đối tượng và động thái phát triển của đối tượng.
• Biểu đồ theo đường (đồ thị, đường biểu diễn) :
- Biểu đồ có 1 hoặc nhiều đường khác nhau vẽ theo giá trị tuyệt đối:
thích hợp nhất trong việc thể hiện tình hình, diễn biến của một hay một số
đối tượng địa lí qua một chuỗi thời gian (có số năm nhiều và tương đối
liên tục) như: sự thay đổi sản lượng một hoặc một số loại cây trồng qua
các năm, sản lượng lương thực trong một thời kì, sự phát triển về dân số
và sản lượng lúa qua các thời kì
- Biểu đồ có nhiều đường khác nhau vẽ theo giá trị tương đối (%):
thích hợp nhất trong việc thể hiện tốc độ tăng trưởng (tốc độ gia tăng,
tốc độ phát triển) của một số đối tượng địa lí qua các năm như: diện tích,

kim ngạch xuất nhập khẩu, và kèm theo một vài mốc thời gian, thời kì,
giai đoạn (vào năm , trong năm , trong các năm , qua các thời
kì )=> Nên chọn biểu đồ hình cột
+ Trong lời dẫn có các từ cơ cấu, tỉ trọng phân theo, chia theo,
phân ra, bao gồm, trong đó, và số năm trong bảng số liệu không quá 3
mốc => Nên chọn biểu đồ hình tròn; thể hiện qui mô và cơ cấu => Chọn
biểu đồ tròn có bán kính khác nhau.
+ Trong lời dẫn có các từ cơ cấu, tỉ trọng phân theo, chia theo,
phân ra, bao gồm, trong đó, và số năm trong bảng số liệu có từ 4 mốc
năm trở nên => Nên chọn biểu đồ hình miền theo số liệu tương đối.
Ngược lại, nếu có 1-3 mốc năm hoặc cùng năm nhưng ở các địa điểm
khác nhau => Chọn biểu đồ tròn hoặc cột chồng theo giá trị tương đối.
- Khi lựa chọn loại biểu đồ cần phân tích kĩ các yêu cầu của đề ra để
xác định mục đích thể hiện của biểu đồ: thuộc về động thái phát triển của
hiện tượng, so sánh tương quan độ lớn giữa các hiện tượng, thể hiện cơ
cấu thành phần của tổng thể hay kết hợp giữa các yêu cầu đó với nhau.
=> Tóm lại, để lựa chọn được biểu đồ thích hợp nhất cần phải căn
cứ vào các yếu tố: khả năng thể hiện của biểu đồ; lời dẫn, đặc điểm của
bảng số liệu đã cho và yêu cầu của đề ra.
c) Bước 3: Xử lí số liệu (nếu cần)
Trên cơ sở loại biểu đồ đã lựa chọn và bảng số liệu trong đã cho,
cần xem xét
và xác định xem để vẽ biểu đồ theo yêu cầu của đề bài có cần phải
xử lí số liệu hay không, nếu có thì tính toán như thế nào? Dưới đây là một
số phép tình thường được sử dụng trong quá trình vẽ biểu đồ:
• Đối với yêu cầu vẽ biểu đồ cơ cấu mà bảng số liệu đã cho tính
bằng giá trị tuyệt đối thì cần tính tỉ lệ % của các thành phần trong
cơ cấu tổng thể:

Đối với biểu đồ hình tròn để vẽ biểu đồ một cách chính xác sau

Tổng thể
Tỉ trọng của thành phần A (%) = x 100
R2 = R1√
S2
S1
Tt (%) =
Gs
Gg
x 100
Tt (%) =
Gs
Gt
x 100
Trong đó: Tt là tốc độ tăng trưởng của năm sau so với năm gốc,
Gs là giá trị của năm sau, Gt là giá trị của năm trước.
• Tính tỉ suất gia tăng tự nhiên của dân số:
Tỉ suất gia tăng tự nhiên (%) = Tỉ suất sinh thô (‰) – tỉ suất tử
thô (‰)
(chú ý sau khi tính xong cần chuyển về đơn vị %)
• Tính tỉ suất gia tăng cơ giới của dân số:
Tỉ suất gia tăng cơ giới (%) = Tỉ suất xuất cư – tỉ suất nhập cư
• Tính năng suất của một loại cây trồng nào đó:• Tính bình quân lương thực theo đầu người
• Tính thu nhập bình quân theo đầu người
• Tính giá trị xuất nhập khẩu (tổng kim ngạch xuất nhập khẩu)
Giá trị xuất nhập khẩu = giá trị xuất khẩu + giá trị nhập khẩu
• Tính cán cân xuất nhập khẩu
Cán cân xuất nhập khẩu = Giá trị xuất khẩu – Giá trị nhập khẩu

Giá trị nhập khẩu
x 100
mới => tiến hành lập bảng số liệu đã qua xử lí, chú ý đơn vị của bảng số
liệu mới.
- Trong quá trình xử lí số liệu nếu các số liệu không tương đồng về
giá trị cần phải có sự chuyển đổi cho phù hợp.
VD: Tính bình quân GDP theo đầu người mà trong bảng số liệu cho
GDP tính bằng tỉ đồng, dân số là triệu người thì cần phải chuyển từ tỉ
đồng ra triệu đồng rồi mới tính.
d) Bước 4: Vẽ biểu đồ
Sau khi xác định loại biểu đồ, xử lí số liệu (nếu cần) => Vẽ biểu đồ.
Việc vẽ biểu đồ phải đảm bảo tính chính xác và thẩm mĩ.
• Biểu đồ cột:
- Xây dựng hệ trục tọa độ: trục tung (trục giá trị) và trục hoành
(trục định loại). Hệ trục tọa độ phải được xây dựng phải phù hợp với khổ
giấy vẽ, cân đối,
+ Trục tung được sử dụng làm thước đo giá trị của đối tượng cần vẽ
nên trên đó phải chia khoảng cách các giá trị cho phù hợp với bảng số
liệu (khoảng cách giữa các giá trị phải đều nhau, phải ghi trị số của thước
đo) đồng thời phải đánh mũi tên và ghi đơn vị tính lên phía trên mũi tên
(triệu tấn, triệu người, tỉ USD, ). Giá trị đầu tiên của thước đo được đặt
ở gốc hệ trục tọa độ, có thể lấy bằng 0 hoặc bằng một giá trị nào đó để
khi vẽ xong biểu đồ các độ cao của cột được phân biệt rõ ràng. Giá trị lớn
nhất của thước đo cần lấy cao hơn so với giá trị cao nhất trong bảng số
liệu.
Chú ý: Đối với biểu đồ cột có 2 trục tung thì vẽ 2 trục tung có chiều
cao bằng nhau, trên đó xác định giá trị lớn nhất của 2 trục sao cho có sự
tương đồng nhau là được còn các yếu tố khác chúng không phụ thuộc
vào nhau.
+ Trục hoành thường dùng để chỉ các yếu tố về thời gian (năm, thời

- Xây dựng hệ trục: Như hệ trục tọa độ trong biểu đồ cột. Tuy nhiên
có một số khác biệt:
+ Trục ngang: Chỉ để chỉ yếu tố thời gian qua các năm (khoảng
cách giữa các năm luôn phải được chia đúng theo tỉ lệ khoảng cách giữa
các năm trong bảng số liệu).
Mốc năm đầu tiên luôn trùng với gốc tọa độ (nếu có 2 trục đứng thì
mốc năm cuối cùng luôn trùng với chân trục đứng bên phải).
+ Trục đứng: Được sử dụng làm thước đo kết hợp với trục hoành để
xác định tọa độ nên trường hợp biểu đồ có nhiều đường biểu diễn phải
xác định tỉ lệ của trục đứng sao cho các đường không quá sát nhau.
- Vẽ đường biểu diễn:
+ Xác định tất cả các tọa độ ứng với tất cả các năm ở trục ngang,
sau đó dùng thước nối tất cả các điểm lại với nhau ta có đường biểu diễn.
(Lưu ý trong trường hợp có nhiều đường biểu diễn nên vẽ từng đường để
tránh nối nhầm).
+ Nếu vẽ biểu đồ thể hiện tốc độ tăng trưởng thì tất cả các đường
biểu diễn đều xuất phát từ giá trị 100 trên trục đứng.
+ Biểu đồ có nhiều đường biểu diễn phải có kí hiệu riêng cho từng
đường, thường sử dụng các kí hiệu như: , , , ,  đặt tại các điểm
tọa độ ứng với mốc năm (mỗi kí hiệu cho một đường); ghi giá trị tại mỗi
điểm nút (trong trường hợp biểu đồ có nhiều đường biểu diễn mà các
đường này lại nằm sát nhau thì không cần ghi).
• Biểu đồ miền
* Biểu đồ miền theo số liệu tương đối:
- B1: Kẻ một hình chữ nhật nằm ngang (cạnh 4/6)
+ Cạnh đáy tương tự như trục hoành trong biểu đồ đường thể hiện
tốc độ tăng trưởng- chỉ thể hiện thời gian qua các năm, do đó khoảng
cách các năm luôn phải chia đúng tỉ lệ khoảng cách các năm trong bảng
số liệu (năm đầu tiên trùng với gốc tọa độ bên trái, năm cuối cùng ở dưới
chân cạnh bên phải).

biểu đồ, tùy từng biểu đồ mà hình dạng các kí hiệu khác nhau, có
thể có nhiều dạng kí hiệu cho một loại biểu đồ, nhưng phổ biến là:
- Ghi tên biểu đồ: Tên biểu đồ được đặt theo yêu cầu trong đề bài
và phải phản ánh được 3 khía cạnh: cái gì, ở đâu, khi nào. Tên biểu đồ có
thể ghi ở phần trên hoặc dưới biểu đồ (Trong các đề tài nghiên cứu khoa
học, tên biểu đồ được quy định đặt ở phía trên).
g) Bước 6: Nhận xét và giải thích
* Nhận xét:
Về nguyên tắc chung, biểu đồ thể hiện cái gì thì phần nhận xét nên
tập trung vào nội dung đó. Tuy nhiên, mỗi loại biểu đồ lại có yêu cầu về
kĩ năng phân tích, nhận xét khác nhau, cụ thể:
- Đối với biểu đồ hình cột
+ Nếu biểu đồ thể hiện sự so sánh qui mô giữa các đối tượng địa lí,
khi so sánh phải tính bằng lần (gấp mấy lần).
+ Nếu biểu đồ thể hiện sự so sánh giữa các đối tượng địa lí nhưng
vẽ bằng giá trị tương đối (%), khi so sánh phải tính ra giá trị trung bình,
sau đó so sánh các thành phần với giá trị trung bình (cao hơn/thấp hơn
mức trung bình bao nhiêu %).
+ Biểu đồ cột chồng thể hiện cơ cấu của một tổng thể khi so sánh
phải so sánh tỉ trọng thành phần trong cơ cấu, nhận xét sự thay đổi cơ cấu
qua các năm hay sự khác nhau về cơ cấu giữa các vùng lãnh thổ.
. Biểu đồ cột:
. Biểu đồ tròn:
. Biểu đồ miền:
. Biểu đồ đường:
+ Biểu đồ cột thể hiện động thái phát triển của đối tượng: nhận xét
xu hướng phát triển (tăng hay giảm), tình hình phát triển ổn định hay
không ổn định, nhanh hay chậm.
- Đối với biểu đồ đường:
+ Nhận xét chung về xu hướng biến động của các đối tượng địa lí

. Nhận xét về xu hướng thay đổi cơ cấu cho cả thời kì: tỉ trọng của
thành phần nào tăng, thành phần nào giảm.
. Nếu có sự thay đổi đột xuất cần chia ra thành các giai đoạn rồi
nhận xét cụ thể.
+ Biểu đồ miền vẽ theo giá trị tuyệt đối:
. Nhận xét về xu hướng biến đổi về quy mô của từng đối tượng:
tăng hay giảm.
. Xu hướng phát triển của từng đối tượng có ổn định hay không ổn
định.
. So sánh sự thay đổi theo thời gian của các đối tượng (đối tượng
nào tăng/ giảm nhanh).
Sự tăng giảm được tính bằng lần hoặc giá trị tuyệt đối, sự so sánh
được tính theo giá trị tuyệt đối thể hiện trên trục tung.
* Giải thích:
- Kinh nghiệm cho thấy phần nhận xét đưa ra những nhận xét gì thì
phần giải thích giải thích cho từng nhận xét đã đưa ra.
- Để giải thích có tính thuyết phục cần phải có kiến thức địa lí liên
quan, phải xác định được đối tượng được biểu hiện trên biểu đồ chịu tác
động bởi các yếu tố nào, chú ý đến những yếu tố có tính chất sự kiện của
từng giai đoạn.
BÀI TẬP-LUYỆN TẬP
Bài tập 1: Cho bảng số liệu:
Giá trị sản xuất nông nghiệp phân theo ngành ở nước ta
Đơn vị: tỉ đồng
Năm Trồng trọt Chăn nuôi Dịch vụ
1990 16 393,5 3 701,0 572,0
1995 66 793,8 16 168,2 2 545,6
1999 101 648,0 23 773,2 2 995,0
2001 101 403,1 25 501,4 3 723,1
2005 134 754,5 45 225,6 3 362,3

2007
Năm Tổng số dân
(nghìn người)
Số dân thành
thị
(nghìn người)
Tốc độ gia
tăng dân số
(%)
1998
2001
2003
2005
2007
75 456,3
78 685,8
80 902,4
83 106,3
85 154,9
17 464,6
19 469,3
20 869,5
22 336,8
23 370,0
1,55
1,35
1,47
1,31
1,21
1. Vẽ biểu đồ thích hợp nhất thể hiện tình hình phát triển dân số của

Chuyển dịch cơ cấu GDP phân theo khu vực kinh tế ở nước ta giai
đoạn 1995- 2005 Đơn vị (%)
Năm 1995 1998 2002 2005
Khu vực I 27,2 25,8 23,0 21,0
Khu vực II 28,8 32,5 38,5 41,0
Khu vực III 44,0 41,7 38,5 38,0
1. Vẽ biểu đồ thích hợp thể hiện sự chuyển dịch cơ cấu GDP phân
theo khu vực kinh tế của nước ta trong giai đoạn 1995- 2005.
2. Nhận xét và giải thích sự chuyển dịch cấu GDP phân theo khu
vực kinh tế của nước ta trong giai đoạn nói trên.
Bài tập 6: Cho bảng số liệu:
Tỉ lệ gia tăng dân số trung bình năm qua các giai đoạn (Đơn vị : %)
Giai đoạn Tỉ lệ gia
tăng
Giai đoạn Tỉ lệ gia
tăng
1926- 1931 0,69 1965- 1970 3,24
1936- 1939 1,09 1976- 1979 2,16
1943- 1951 0,50 1989- 1999 1,70
1954- 1960 3,93 2002- 2005 1,32
1. Vẽ biểu đồ thích hợp thể hiên gia tăng dân số trung bình năm của
nước ta qua các giai đoạn.
2. So sánh tỉ lệ gia tăng dân số trung bình năm của nước ta trong
các giai đoạn trên.
Hết
Nguyễn Thị Thanh Hải – Trung tâm GDTX Tỉnh Vĩnh Phúc